{"id":23612,"date":"2015-01-01T15:55:42","date_gmt":"2015-01-01T13:55:42","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=23612"},"modified":"2018-04-18T17:50:58","modified_gmt":"2018-04-18T14:50:58","slug":"yildizlararasinin-astrofizigi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/01\/01\/yildizlararasinin-astrofizigi","title":{"rendered":"Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131\u2019n\u0131n astrofizi\u011fi"},"content":{"rendered":"

Do\u00e7. Dr. Kerem Canko\u00e7ak ile s\u00f6yle\u015fi<\/strong><\/p>\n

Solucan deli\u011fi\u2026 Egzotik madde\u2026 Karadelikler\u2026 Karadelik tipleri\u2026 K\u00fctle\u00e7ekim, gelgit ve merkezka\u00e7 kuvvetleri… Uzay-zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesi… 5. Boyut\u2026 Zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculuk\u2026 Kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131\u2026 Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 (Interstellar) filminin dayand\u0131\u011f\u0131 astrofizik altyap\u0131s\u0131n\u0131 Kerem Canko\u00e7ak\u2019a sorduk.<\/em><\/p><\/blockquote>\n

Bilim ve Gelecek Yaz\u0131 Kurulu toplant\u0131s\u0131nda, \u00c7eviri Kolektifimiz ve Yaz\u0131 Kurulumuzun e-posta gruplar\u0131nda, kendi aram\u0131zdaki sohbetlerde Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 <\/em>filmine dair kolektif bir bi\u00e7imde olu\u015fturdu\u011fumuz sorulardan fizi\u011fin alan\u0131na girenleri Kerem \u00c7anko\u00e7ak\u2019a ilettik, yaz\u0131l\u0131 olarak verdi\u011fi yan\u0131tlar\u0131 sunuyoruz.<\/p>\n

Kerem Canko\u00e7ak:<\/strong> \u00d6ncelikle genel bir bilgi vereyim. Filmin bilim dan\u0131\u015fman\u0131 (ve ayn\u0131 zamanda yap\u0131mc\u0131lar\u0131ndan olan) fizik\u00e7i Kip Thorne, Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 <\/em>filminin bilimsel arka plan\u0131n\u0131 anlatan bir kitap yazd\u0131. Filmle ayn\u0131 anda piyasaya \u00e7\u0131kan kitap \u015fu an \u00e7evrilmekte ve yak\u0131nda Alfa Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131\u2019n\u0131n Bilimi<\/em> ismiyle yay\u0131mlanacak. Bu yaz\u0131l\u0131 s\u00f6yle\u015fide yer sorunu nedeniyle baz\u0131 yan\u0131tlar k\u0131sa oldu, ama kitapta \u00e7ok daha uzun a\u00e7\u0131klamalar yer almakta. Sorular\u0131 Kip Thorne\u2019un anlat\u0131m\u0131yla yan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m; ayr\u0131ca g\u00f6rseller de Kip Thorne\u2019un kitab\u0131ndan al\u0131nt\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bilimsel kuram d\u00fczeyleri: Ger\u00e7ekler, kan\u0131tlanacak olanlar ve spek\u00fclasyonlar<\/strong><\/p>\n

– Filmde, evrenin bamba\u015fka bir k\u00f6\u015fesine gitmek i\u00e7in kullan\u0131lan solucan deli\u011fi, y\u0131ld\u0131zlar, nebulalar, galaksiler gibi varl\u0131\u011f\u0131ndan emin oldu\u011fumuz bir olgu mu; yoksa k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerinde bir varsay\u0131m m\u0131? Ya da bir spek\u00fclasyon mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bilimsel spek\u00fclasyon. Filmin bilim dan\u0131\u015fman\u0131 (ve ayn\u0131 zamanda yap\u0131mc\u0131lar\u0131ndan) fizik\u00e7i Kip Thorne, Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131\u2019n\u0131n Bilimi<\/em> kitab\u0131nda bilimsel kuramlar\u0131 \u00fc\u00e7e ay\u0131r\u0131yor: \u0130lki, kan\u0131tlanm\u0131\u015f bilimsel ger\u00e7ekler; g\u00f6relilik kuram\u0131, kuantum kuram\u0131 vb. gibi. \u0130kincisi ise hen\u00fcz kan\u0131tlanmasa bile kan\u0131tlanaca\u011f\u0131na kesin g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131lanlar: \u00d6rne\u011fin hen\u00fcz Mars\u2019a insan g\u00f6nderemediysek de yak\u0131n bir zamanda g\u00f6nderece\u011fimiz kesin. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr bilimsel kuramlarsa, di\u011fer bilimsel kuramlarla \u00e7eli\u015fmeyen, ancak hen\u00fcz kan\u0131tlanmam\u0131\u015f kuramlar; sicim kuramlar\u0131, 5 veya 11 boyutlu uzay-zaman vb. gibi. Bu kuramlar\u0131n do\u011frulanaca\u011f\u0131na dair bir kan\u0131t yok elimizde. Ancak di\u011fer kuramlarla uyum i\u00e7inde olduklar\u0131ndan, bunlara fantezi veya hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak bakamay\u0131z. Belki ilerde yanl\u0131\u015flanacaklar ve yerlerini ba\u015fka kuramlara b\u0131rakacaklar; ama \u015fu anda bunlar\u0131 kullanarak evrene ili\u015fkin baz\u0131 olgular\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fmakta bir sak\u0131nca yok.<\/p>\n

Solucan deli\u011fi nedir?<\/strong><\/p>\n

– <\/em><\/strong>Diyelim ki yeterli teknolojiye sahibiz, filmdeki gibi bir solucan deli\u011fi yaratmak istesek, bunun i\u00e7in ne yapmam\u0131z gerekir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
\u015eekil 1.<\/figcaption><\/figure>\n

– Teknolojik olarak \u015fu anda bu m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan, verilecek cevaplar bilimkurgusal d\u00fczeyde kalacakt\u0131r. Ama solucan deli\u011finin ne oldu\u011funa bakarsak, belki de teknolojik olarak neye gereksinim duyaca\u011f\u0131m\u0131z konusunda biraz fikir sahibi oluruz. Bir solucan deli\u011fi, uzay-zaman d\u00fczleminin bir noktas\u0131n\u0131 tamamen ayr\u0131 bir b\u00f6lgedeki bir di\u011fer noktas\u0131na do\u011frudan ba\u011flayan ge\u00e7ittir. Basit\u00e7e bir k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 elinize al\u0131p, iki kenar\u0131n\u0131 birbirine de\u011fecek \u015fekilde katlad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, birbirine de\u011fen u\u00e7lar aras\u0131nda seyahat edebilmeniz \u015feklinde g\u00f6rselle\u015ftirilebilir (\u015eekil 1).<\/p>\n

Kip Thorne filmde kulland\u0131\u011f\u0131 bu solucan deli\u011fi fikri \u00fczerine y\u0131llarca \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f bir fizik\u00e7i. Orijinal fikir \u00e7ok eskiye dayan\u0131yor. 1916\u2019da Ludwig Flamm Viyana\u2019da Einstein\u2019\u0131n denklemlerinin solucan deliklerini betimleyen bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc ke\u015ffetti. Bug\u00fcn genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00e7e\u015fitli t\u00fcrde solucan deliklerine izin verdi\u011fini biliyoruz. Y\u0131llarca fizik\u00e7iler Flamm\u2019\u0131n Einstein\u2019\u0131n denklemlerine getirdi\u011fi bu olmayacak \u00e7\u00f6z\u00fcme, solucan deli\u011fine kar\u015f\u0131 kay\u0131ts\u0131z kald\u0131. Sonra 1935\u2019de bizzat Einstein ve fizik\u00e7i arkada\u015f\u0131 Nathan Rosen, Flamm\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan habersiz olarak Flamm\u2019\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc tekrar ke\u015ffettiler, \u00f6zelliklerini buldular ve ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki \u00f6nemi hakk\u0131nda tahmin y\u00fcr\u00fctt\u00fcler. Flamm\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan habersiz olan di\u011fer fizik\u00e7iler de onun solucan deli\u011fine \u201cEinstein-Rosen K\u00f6pr\u00fcs\u00fc\u201d demeye ba\u015flad\u0131lar. Kip Thorne, bu k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131k kalmas\u0131 i\u00e7in egzotik madde ad\u0131 verilen acayip bir maddenin var olmas\u0131n\u0131n gerekti\u011fini ke\u015ffetmi\u015f.<\/p>\n

Egzotik madde \u00e7ok tuhaf bir \u015fey; \u00e7\u00fcnk\u00fc negatif enerjiye ve negatif k\u00fctleye sahip! Dolay\u0131s\u0131yla kar\u015f\u0131-k\u00fctle\u00e7ekimsel bir etkiye sahip. \u00d6rne\u011fin e\u011fer d\u00fcnya negatif k\u00fctleye sahip olsayd\u0131, yery\u00fcz\u00fcndeki cisimler yukar\u0131ya do\u011fru h\u0131zlan\u0131rd\u0131. Daha da ilginci, e\u011fer negatif k\u00fctleye sahip bir tenis topuna vurmak isterseniz, raketinizi topa do\u011fru savurmazs\u0131n\u0131z, tersine, aksi istikamete do\u011fru savurursunuz! Sa\u011fduyumuzla tasavvur edemeyece\u011fimiz b\u00f6yle bir egzotik madde sayesinde solucan deli\u011fi kendi i\u00e7ine \u00e7\u00f6km\u00fcyor. \u015e\u00fcphesiz hen\u00fcz b\u00f6yle bir madde ke\u015ffedilmedi, bunlar sadece k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerindeki kuramlar; ama di\u011fer test edilmi\u015f, g\u00f6zlemlenmi\u015f kuramlarla uyum i\u00e7indeler, o y\u00fczden de bilimsel kuramlar. Egzotik madde ne kadar acayip olursa olsun, \u015fu anki fizik kuramlar\u0131yla \u00e7eli\u015fmiyor. Dolay\u0131s\u0131yla e\u011fer bir solucan deli\u011fi yapmak istiyorsan\u0131z, \u00f6nce egzotik madde bulman\u0131z gerek. Bunun i\u00e7inde negatif enerji yaratmal\u0131s\u0131n\u0131z. Asl\u0131nda belki de o kadar zor de\u011fildir. Kuantum fizi\u011fi bize bo\u015flukta, uzay-zaman\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde negatif enerji yaratabilece\u011fimizi s\u00f6yl\u00fcyor. Sadece bunu hangi teknolojiyle yapabilece\u011fimizi bilmiyoruz. T\u0131pk\u0131 Jules Verne\u2019in zaman\u0131nda Ay\u2019a gitmenin kuramsal olarak olanakl\u0131 oldu\u011funu bilmemiz, ama teknolojik olarak yetersiz olmam\u0131z gibi.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 2: Kar\u0131nca solucan deli\u011fine sahip elma \u00fczerinde.<\/figcaption><\/figure>\n

Solucan deli\u011finden devam edersek, bir elman\u0131n \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcyen bir kar\u0131nca i\u00e7in elman\u0131n y\u00fczeyi b\u00fct\u00fcn evrendir. E\u011fer elman\u0131n i\u00e7inden bir solucan ge\u00e7mi\u015fse, kar\u0131ncan\u0131n yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in iki yol vard\u0131r: D\u0131\u015far\u0131dan dola\u015fmak (kar\u0131ncan\u0131n evreninden gitmek) ya da solucan deli\u011finden a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru gitmek. Kar\u0131ncan\u0131n evreninde bir u\u00e7tan di\u011ferine gitmek i\u00e7in k\u0131sa yol solucan deli\u011fidir (\u015eekil 2).<\/p>\n

Bu \u00f6rnekte, elman\u0131n solucan deli\u011finin i\u00e7inden ge\u00e7ti\u011fi i\u00e7 yap\u0131s\u0131, kar\u0131ncan\u0131n evreninin bir par\u00e7as\u0131 de\u011fildir. Ayn\u0131 \u015fekilde, bizim evrenimizde de solucan deli\u011fi y\u0131\u011f\u0131n\u0131n (bulk) i\u00e7inde yer al\u0131r (\u015eekil 3). Ancak hen\u00fcz b\u00f6yle bir y\u0131\u011f\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (4. uzay boyutunu) saptayamad\u0131k.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 3: Flamm\u2019\u0131n solucan deli\u011fi.<\/figcaption><\/figure>\n

Kip Thorne solucan deli\u011finin ya\u015fam\u0131n\u0131 \u015fu s\u00f6zlerle anlat\u0131r:<\/p>\n

\"\"
Kip Thorne solucan delikleri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cBa\u015flang\u0131\u00e7ta (a) resminde evrenimiz iki tekilli\u011fe sahiptir. Zaman ilerledik\u00e7e tekillikler y\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7erisinden birbirlerine do\u011fru uzan\u0131r ve bulu\u015farak solucan deli\u011fini yarat\u0131r (b). Solucan deli\u011finin \u00e7evre uzunlu\u011fu geni\u015fler; (c) ve (d). Ard\u0131ndan daral\u0131r ve inceldi\u011fi yerden kopar (e). Geride iki tekillik b\u0131rak\u0131r (f). Do\u011fum, geni\u015fleme, k\u00fc\u00e7\u00fclme ve kopma o kadar h\u0131zl\u0131 ger\u00e7ekle\u015fir k,i hi\u00e7bir \u015fey, \u0131\u015f\u0131k bile solucan deli\u011finin i\u00e7inden ge\u00e7erek bir taraftan di\u011fer tarafa ula\u015facak zaman bulamaz. Ula\u015fmaya kalkan, solucan deli\u011finin i\u00e7inde yolculu\u011fu g\u00f6ze alan herkes ya da her \u015fey kopma noktas\u0131nda yok olacakt\u0131r! Bu \u00f6ng\u00f6r\u00fc ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir nitelik ta\u015f\u0131r. Evren e\u011fer olur da bir \u015fekilde k\u00fctle\u00e7ekim sahibi madde i\u00e7ermeyen k\u00fcresel bir solucan deli\u011fi yarat\u0131rsa, o solucan deli\u011fi b\u00f6yle hareket ederdi. Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik yasalar\u0131 bunu b\u00f6yle emrediyordu.\u201d<\/p>\n

Elinizde kopmayan bir solucan deli\u011fi oldu\u011funu varsayal\u0131m. Solucan deli\u011fine giren \u0131\u015f\u0131k yak\u0131nsar (kesitsel alan\u0131 azal\u0131r) ve solucan deli\u011finden \u00e7\u0131karken \u0131raksar (alan\u0131 artar). Solucan deli\u011fi \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 \u0131raksak merceklerde oldu\u011fu gibi d\u0131\u015fa do\u011fru b\u00fcker.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 4: G\u00fcne\u015f ya da bir karadelik, bir \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131n\u0131n\u0131 i\u00e7e do\u011fru b\u00fck\u00fcyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Oysa G\u00fcne\u015f ya da bir karadelik gibi k\u00fctle\u00e7ekim sahibi cisimler \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 i\u00e7e do\u011fru b\u00fcker (\u015eekil 4). I\u015f\u0131nlar\u0131 d\u0131\u015fa do\u011fru b\u00fckemezler. I\u015f\u0131nlar\u0131 d\u0131\u015fa do\u011fru b\u00fckmesi i\u00e7in bir cismin eksi k\u00fctle sahibi olmas\u0131 gerekir (ya da buna denk ba\u015fka bir ifadeyle eksi enerji). Bu temel ger\u00e7ekten hareketle Kip Thorne\u2019un vard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7, k\u00fcresel bir solucan deli\u011finin eksi enerjiye sahip bir t\u00fcr malzemeyle kaplanm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fi oldu. En az\u0131ndan malzemenin enerjisi \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131n\u0131 ya da \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n bir h\u0131zla solucan deli\u011finin i\u00e7inden ge\u00e7en herhangi bir \u015fey ya da kimsenin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bi\u00e7imiyle eksi olmak zorundayd\u0131. B\u00f6yle malzemelere \u201cegzotik madde\u201d ad\u0131n\u0131 verdi. Daha sonra anla\u015f\u0131ld\u0131 ki, Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik yasalar\u0131na g\u00f6re b\u00fct\u00fcn<\/strong> solucan deliklerinin i\u00e7inden ancak ve sadece egzotik maddeyle kaplanm\u0131\u015fsa ge\u00e7ilebilir. Davis\u2019teki Kaliforniya \u00dcniversitesi\u2019nden Dennis Gannon\u2019\u0131n 1975\u2019de kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 teoremin gere\u011fi budur.<\/p>\n

Her ne kadar egzotik madde hen\u00fcz ispatlanmam\u0131\u015f olsa da kuantum fizi\u011finin yasalar\u0131n\u0131n gere\u011fi var olmas\u0131 gerekir. Hatta fizik\u00e7iler laboratuvarda, birbirine yak\u0131n bi\u00e7imde konumland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f elektriksel a\u00e7\u0131dan iletken iki plaka aras\u0131nda \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck<\/strong> miktarlarda egzotik madde olu\u015fturmay\u0131 ba\u015fard\u0131lar. Buna Casimir etkisi ad\u0131 verilir. Ancak bir solucan deli\u011finin a\u00e7\u0131k kalmas\u0131na yetecek miktarda<\/strong> egzotik madde i\u00e7erip i\u00e7eremeyece\u011fi konusunda hen\u00fcz kimse emin de\u011fil.<\/p>\n

– Filmde solucan deli\u011fini kim olu\u015fturup oraya koyuyor? \u201cOnlar\u201d kim? Cooper \u201conlar\u201ddan biri mi? <\/em><\/strong><\/p>\n

– \u015eimdi buras\u0131 asl\u0131nda bir paradoks bence. E\u011fer filmi do\u011fru anlad\u0131ysam \u201conlar\u201d Cooper\u2019\u0131n ge\u00e7mi\u015fi. Yani ge\u00e7mi\u015f gelece\u011fe m\u00fcdahele ediyor. Bu da me\u015fhur b\u00fcy\u00fckanne\/b\u00fcy\u00fckbaba paradoksu. Hemen her zaman yolculu\u011fu (ge\u00e7mi\u015fe do\u011fru olan) filminde veya roman\u0131nda bu paradoks vard\u0131r. Ayn\u0131 zaman \u00e7izgisini izliyorsan\u0131z, bu paradokstan ka\u00e7\u0131nma yolu yoktur. Ancak ge\u00e7mi\u015fe gitti\u011finizde ba\u015fka bir zaman \u00e7izgisine giriyorsan\u0131z, dolay\u0131s\u0131yla asl\u0131nda bamba\u015fka bir evrene gidiyorsan\u0131z, bu paradokstan ka\u00e7abilirsiniz. Ama filmde b\u00f6yle bir \u015fey yok. Yani ba\u015fka bir evrene gitmiyorlar. Ayn\u0131 evrendeler ve ayn\u0131 zaman \u00e7izgisi i\u00e7indeler. Dolay\u0131s\u0131yla film paradokstan ka\u00e7amam\u0131\u015f, \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtm\u00fc\u015f.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 5: G\u00fcne\u015f ya da bir karadelik bir \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131n\u0131n\u0131 i\u00e7e do\u011fru b\u00fck\u00fcyor.<\/figcaption><\/figure>\n

– <\/em><\/strong>Endurance\u2019da <\/em><\/strong>yer\u00e7ekimi mi yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131? Bu uzay arac\u0131n\u0131n i\u00e7inde insanlar zemine basarak hareket ediyordu. Uzay bo\u015flu\u011funda, uzay arac\u0131n\u0131n i\u00e7inde yer\u00e7ekimi nas\u0131l yarat\u0131labilir?<\/em><\/strong><\/p>\n

Endurance kendi etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in merkezcil ivme yarat\u0131yor ve bu da t\u0131pk\u0131 d\u00fcnyan\u0131n k\u00fctle\u00e7ekiminin ivmesi gibi astronotlara a\u011f\u0131rl\u0131k kazand\u0131r\u0131yor. Bu arada Endurance\u2019\u0131n \u00e7ap\u0131n\u0131n 64 m (solucan deli\u011finin y\u00fczde 1\u2019i) oldu\u011funu ve karadeli\u011fin gelgit etkilerine kar\u015f\u0131 koyabilecek teknolojiyle imal edildi\u011fini hat\u0131rlatal\u0131m.<\/p>\n

Gargantua adl\u0131 karadelik ve Miller\u2019\u0131n gezegeni<\/strong><\/p>\n

– Gargantua adl\u0131 karadeli\u011fin <\/em><\/strong>Miller\u2019\u0131n gezegenine<\/em><\/strong> uygulad\u0131\u011f\u0131 k\u00fctle\u00e7ekim nedeniyle, gezegen \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir gelgit kuvvetinin etkisi alt\u0131nda. Bu kuvvetin etkisini olu\u015fan dev dalgalardan anl\u0131yoruz, ama kuvvetin olas\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, gezegenin yap\u0131sal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc koruyabilmesi m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor mu? Bir de yer\u00e7ekiminin bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu bir gezegenden uzay arac\u0131yla bu kadar kolay havalan\u0131labilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bu konuyu anlamak i\u00e7in genel g\u00f6relili\u011fi biraz a\u00e7mak gerekir. Einstein 1915\u2019te zaman\u0131n a\u011f\u0131r cisimlerin (d\u00fcnya ya da bir karadelik gibi) k\u00fctleleri taraf\u0131ndan b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f olmas\u0131 gerekti\u011finin ve k\u00fctle\u00e7ekimin de bu b\u00fck\u00fclme nedeniyle ger\u00e7ekle\u015fti\u011finin fark\u0131na vard\u0131. Bu olguyu Kip Thorne \u201cEinstein\u2019\u0131n zaman b\u00fck\u00fclmeleri yasas\u0131\u201d olarak tan\u0131mlar: \u201cBunu s\u00f6zel olarak \u015f\u00f6yle ifade edebiliriz: \u2018Her \u015fey en yava\u015f ya\u015flanaca\u011f\u0131 yerde ya\u015famaktan ho\u015flan\u0131r ve oraya onu k\u00fctle\u00e7ekim \u00e7eker.\u2019 <\/strong>Zaman\u0131n yava\u015flamas\u0131 ne kadar b\u00fcy\u00fckse, k\u00fctle\u00e7ekimin \u00e7eki\u015fi o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr.\u201d<\/p>\n

\"\"
Endurance<\/figcaption><\/figure>\n

Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik yasalar\u0131 gezegenlerin, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ve g\u00fc\u00e7s\u00fcz kalan uzay ara\u00e7lar\u0131n\u0131n, bir karadeli\u011fin yak\u0131n\u0131ndayken deli\u011fin b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay ve zaman\u0131n\u0131n izin verdi\u011fi en d\u00fcz yollar\u0131 izleyerek hareket edeceklerini s\u00f6yler. \u015eekil 7, bu t\u00fcr d\u00f6rt yol \u00f6rne\u011fini g\u00f6stermektedir. Karadeli\u011fin i\u00e7ine do\u011fru giden iki mor yol birbirine paralel olarak ba\u015flar. Her bir yol d\u00fcz kalmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken iki yol birbirine do\u011fru \u00e7ekilir. Uzay ve zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesi onlar\u0131 birbirine do\u011fru \u00e7eker. Deli\u011fin etraf\u0131nda \u00e7embersel bi\u00e7imde ilerleyen iki yol da birbirine paralel olarak ba\u015flar. Ama bu sefer b\u00fck\u00fclme onlar\u0131 birbirinden uzakla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 6. D\u00fcnyan\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim alan\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Kip Thorne ve \u00f6\u011frencileri birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce gezegenlerin izledi\u011fi bu yollara yeni bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ke\u015ffettiler. Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik kuram\u0131nda, Riemann tens\u00f6r\u00fc denen bir matematiksel nicelik vard\u0131r. Uzay ve zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesinin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 betimler. Thorne ve ekibi bu Riemann tens\u00f6r\u00fcn\u00fcn matemati\u011finde sakl\u0131 kalm\u0131\u015f ve baz\u0131 gezegen yollar\u0131n\u0131 birbirine s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131p di\u011ferlerini birbirinden uza\u011fa geren kuvvet \u00e7izgilerini buldular. Bunlara \u201cgermek\u201d anlam\u0131na gelen Latince tendere<\/strong> s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden yola \u00e7\u0131karak \u201ctendeks \u00e7izgileri\u201d ad\u0131n\u0131 verdiler.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 7<\/figcaption><\/figure>\n

\u015eekil 7 ve \u015eekil 8\u2019deki karadeli\u011fin etraf\u0131ndaki tendeks \u00e7izgilerinden, ye\u015fil \u00e7izgiler sa\u011f u\u00e7ta birbirlerine paralel ba\u015fl\u0131yorlar, daha sonra k\u0131rm\u0131z\u0131 tendeks \u00e7izgileri onlar\u0131 birbirinden uza\u011fa geriyor. \u015eekilde bir k\u0131rm\u0131z\u0131 tendeks \u00e7izgisinin \u00fczerine uzanm\u0131\u015f bir kad\u0131n geriliyor; ba\u015f\u0131 ile ayaklar\u0131 aras\u0131nda k\u0131rm\u0131z\u0131 tendeks \u00e7izgisi taraf\u0131ndan uygulanan bir germe kuvveti hissediyor<\/p>\n

Mor yollar \u00fcst taraflarda birbirlerine paralel olmaya ba\u015fl\u0131yor. Ard\u0131ndan mavi tendeks \u00e7izgileriyle birbirlerine do\u011fru s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yorlar ve bedeni mavi tendeks \u00e7izgisinin \u00fczerinde olan kad\u0131n da s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. Bu germe ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma, asl\u0131nda uzay ve zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesinin etkisi \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmenin bir ba\u015fka yolu. Bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re yollar, gezegen yollar\u0131n\u0131n b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay ve zamanda m\u00fcmk\u00fcn olan en d\u00fcz rotay\u0131 izleyerek hareket etmesi y\u00fcz\u00fcnden birbirlerinden uza\u011fa geriliyor ya da birbirlerine s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yorlar. Ba\u015fka bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, germe ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 yapan tendeks \u00e7izgileri. Bu y\u00fczden tendeks \u00e7izgileri \u00e7ok derin bir \u015fekilde uzay\u0131n ve zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesini temsil ediyor. Ger\u00e7ekten de Riemann tens\u00f6r\u00fcn\u00fcn matemati\u011fi bunun do\u011fru oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 8<\/figcaption><\/figure>\n

Germe ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma kuvvetleri \u00fcreten tek cisim karadelik de\u011fildir. Y\u0131ld\u0131zlar, gezegenler, aylar da \u00fcretir. 1687\u2019de Isaac Newton bunlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131nda ke\u015ffetti ve okyanus gelgitlerinin a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda kulland\u0131. Newton\u2019\u0131n ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmesinde Ay\u2019\u0131n k\u00fctle\u00e7ekimi d\u00fcnyaya yak\u0131n olan y\u00fcz\u00fcn\u00fc uzak olan y\u00fcz\u00fcnden daha kuvvetli \u00e7ekmektedir. D\u00fcnyan\u0131n yanlar\u0131nda da \u00e7ekmenin y\u00f6n\u00fc biraz daha i\u00e7e do\u011frudur, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyan\u0131n iki yan\u0131nda \u00e7ok az daha farkl\u0131 y\u00f6nde, Ay\u2019\u0131n merkezi do\u011frultusundad\u0131r. Ay\u2019\u0131n k\u00fctle\u00e7ekimi konusundaki bu al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 \u015eekil 9\u2019da g\u00f6sterilmektedir.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 9<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6te yandan d\u00fcnya bu k\u00fctle\u00e7ekim \u00e7ekmelerinin ortalamas\u0131n\u0131 hissetmez<\/strong>, \u00e7\u00fcnk\u00fc y\u00f6r\u00fcngesi boyunca serbest\u00e7e d\u00fc\u015fmektedir. (Bu Endurance m\u00fcrettebat\u0131n\u0131n, gemi karadeli\u011fin \u00fczerindeki y\u00f6r\u00fcngesinde dururken Endurance\u2019\u0131n i\u00e7erisinde Gargantua\u2019n\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim \u00e7ekmesini hissetmemelerine benzemektedir. Sadece Endurance\u2019\u0131n d\u00f6nmesinden kaynaklanan merkezka\u00e7 kuvvetini hissederler.) D\u00fcnyan\u0131n hissetti\u011fi <\/strong>\u015eekil 9\u2019un sol yar\u0131s\u0131ndaki k\u0131rm\u0131z\u0131 oklarla g\u00f6sterilen ortalamalar\u0131 \u00e7\u0131kart\u0131lm\u0131\u015f Ay \u00e7ekimidir; di\u011fer bir deyi\u015fle Ay\u2019a do\u011fru ve Ay\u2019dan uza\u011fa do\u011fru bir gerilme ve yan taraflardan bir s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma hissedilir (\u015eekil 9\u2019un sa\u011f yar\u0131s\u0131). Karadeli\u011fin etraf\u0131nda da niteliksel olarak ayn\u0131 \u015fey ya\u015fan\u0131r.<\/p>\n

Bu hissedilen kuvvetler okyanusu Ay\u2019a bakan ve Ay\u2019dan uzaktaki y\u00fczlerinde d\u00fcnya y\u00fczeyinden uza\u011fa do\u011fru gerer ve buralarda deniz seviyesinde y\u00fckselme yarat\u0131r. Ve hissedilen kuvvetler okyanuslar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n yan taraflar\u0131nda d\u00fcnya y\u00fczeyine do\u011fru s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131r ve buralarda da deniz seviyesinde al\u00e7alma yarat\u0131r. D\u00fcnya, kendi ekseni etraf\u0131nda her 24 saatte bir olmak \u00fczere tam bir d\u00f6n\u00fc\u015f yapt\u0131k\u00e7a, okyanus seviyesinde iki y\u00fckselme ve iki al\u00e7alma g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Okyanus gelgitlerindeki rolleri nedeniyle bu k\u00fctle\u00e7ekimsel germe ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma kuvvetlerine (d\u00fcnyan\u0131n hissetti\u011fi<\/strong> kuvvetler) gelgit kuvvetleri dendi. Newton\u2019\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim yasalar\u0131 kullan\u0131larak \u00f6l\u00e7\u00fclen bu gelgit kuvvetleri, Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik yasalar\u0131n\u0131 kullanarak hesaplad\u0131\u011f\u0131m\u0131zla da son derece y\u00fcksek bir kesinlikle \u00f6rt\u00fc\u015fmektedir. Sonucun ayn\u0131 olmas\u0131 da gerekir, \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6relilik yasalar\u0131 ile Newton yasalar\u0131 k\u00fctle\u00e7ekim zay\u0131f oldu\u011funda ve cisimler \u0131\u015f\u0131ktan \u00e7ok daha yava\u015f h\u0131zlarda hareket ettiklerinde, her zaman ayn\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclere sahiptir.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 10<\/figcaption><\/figure>\n

Ay\u2019dan kaynaklanan gelgitlerin g\u00f6relili\u011fe g\u00f6re betimlemesinde (\u015eekil 10) gelgit kuvvetleri d\u00fcnyan\u0131n yan taraflar\u0131n\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131ran mavi tendeks \u00e7izgileri ve Ay\u2019a do\u011fru ve Ay\u2019dan uza\u011fa do\u011fru geren k\u0131rm\u0131z\u0131 tendeks \u00e7izgileri taraf\u0131ndan yarat\u0131l\u0131r. Bu tam da bir karadeli\u011fin tendeks \u00e7izgileri gibidir (\u015eekil 8). Ay\u2019\u0131n tendeks \u00e7izgileri Ay\u2019\u0131n uzay ve zaman\u0131 b\u00fckmesinin g\u00f6rsel cisimle\u015fmesidir. Bu kadar k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00fck\u00fclmenin okyanus gelgitlerine neden olacak kadar b\u00fcy\u00fck kuvvetler yaratabilmesi dikkate de\u011fer!<\/p>\n

Miller\u2019\u0131n gezegeninde gelgit kuvvetleri m\u00fcthi\u015f derecede b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ve Cooper ve m\u00fcrettebat\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 dev dalgalar\u0131n sebebidir. Ancak bu gezegenin \u00fczerinde astronotlar\u0131 ya da uzay gemisini etkileyen bir kuvvet de\u011fildir.<\/p>\n

– Miller\u2019\u0131n gezegeni, karadelik Gargantua\u2019ya \u00e7ok yak\u0131nd\u0131. Bir gezegen, formunu koruyarak bir karadeli\u011fin etraf\u0131nda kararl\u0131 bir y\u00f6r\u00fcngeye oturabilmek i\u00e7in olay ufkundan ne kadar uzakl\u0131kta olmal\u0131? Bir karadeli\u011fe bu kadar yak\u0131nda bir gezegen bar\u0131nabilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
\u015eekil 11: B\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f bir trambolinin \u00fczerindeki kar\u0131nca<\/figcaption><\/figure>\n

– \u00d6ncelikle karadelikler hakk\u0131ndaki temel ger\u00e7eklere g\u00f6z atmal\u0131y\u0131z. Karadelikler<\/strong> b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay ve b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f zamandan olu\u015fur. Ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey, herhangi bir madde vs. yoktur. Kip Thorne \u015f\u00f6yle \u00f6rneklendiriyor: Bir kar\u0131nca oldu\u011funuzu ve bir \u00e7ocu\u011fun, uzun ayaklar aras\u0131nda gerilmi\u015f lastikli bir kuma\u015ftan olu\u015fan trambolini \u00fczerinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 hayal edelim. \u015eekil 11\u2019de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, trambolinin ortas\u0131na a\u011f\u0131r bir ta\u015f konulmu\u015f ve bu a\u011f\u0131r ta\u015f lastik tabakay\u0131 a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru e\u011fiyor. K\u00f6r bir kar\u0131nca oldu\u011funuz i\u00e7in ne kutuplar\u0131 ne ta\u015f\u0131 ne de e\u011filmi\u015f lastik tabakay\u0131 g\u00f6rebiliyorsunuz. Ama zeki bir kar\u0131ncas\u0131n\u0131z. Lastik tabaka sizin b\u00fct\u00fcn evreniniz ve siz onun b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011fundan \u015f\u00fcpheleniyorsunuz. \u015eeklini tespit etmek i\u00e7in \u00fcst taraf\u0131nda bir \u00e7ember \u00e7izerek y\u00fcr\u00fcyor ve \u00e7ember uzunlu\u011funu \u00f6l\u00e7\u00fcyor, ard\u0131ndan da \u00e7emberin merkezinden ge\u00e7erek bir taraf\u0131ndan di\u011fer taraf\u0131na y\u00fcr\u00fcyor ve \u00e7ap\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcyorsunuz. Evreniniz d\u00fcz olsayd\u0131, \u00e7ember uzunlu\u011fu \u03c0 = 3,14159… \u00e7arp\u0131 \u00e7apt\u0131r. Fakat \u00e7ember uzunlu\u011funun \u00e7aptan \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu ke\u015ffediyorsunuz. Evreninizin y\u00fcksek derecede b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011fu sonucuna ula\u015f\u0131yorsunuz!<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 12: Olay ufkunu ge\u00e7tikten sonra sinyaller d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kamaz.<\/figcaption><\/figure>\n

D\u00f6nmeyen bir karadeli\u011fin etraf\u0131ndaki uzay trambolinle ayn\u0131 b\u00fck\u00fclmeye sahiptir: Karadeli\u011fin i\u00e7erisinden ekvatoryal bir dilim al\u0131n. Bu iki boyutlu bir y\u00fczeydir. Y\u0131\u011f\u0131ndan g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u015fekliyle bu y\u00fczey trambolinle ayn\u0131 bi\u00e7imde b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u015eekil 12, \u015eekil 11\u2019in ayn\u0131s\u0131d\u0131r; sadece kar\u0131nca ve ayaklar kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, ta\u015f\u0131n yerini de karadeli\u011fin merkezindeki tekillik<\/strong> alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Tekillik, y\u00fczeyin bir nokta olu\u015fturdu\u011fu ve bu y\u00fczden \u201csonsuz b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f\u201d oldu\u011fu ve anla\u015f\u0131lan o ki gelgitli k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetlerinin sonsuz derecede ye\u011fin oldu\u011fu, dolay\u0131s\u0131yla bildi\u011fimiz maddenin germe ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmalardan varolu\u015funu kaybetti\u011fi \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6lgedir. Ancak Gargantua\u2019n\u0131n tekilli\u011finin bundan biraz daha farkl\u0131 oldu\u011funu ak\u0131lda tutmak gerek.<\/p>\n

Bir karadeli\u011fin i\u00e7ine d\u00fc\u015fen ne olursa olsun, deli\u011fin olay ufkunun<\/strong> i\u00e7inden ge\u00e7er ge\u00e7mez, ac\u0131mas\u0131zca a\u015fa\u011f\u0131ya, deli\u011fin tekilli\u011finin i\u00e7ine do\u011fru \u00e7ekilir ve ufku ge\u00e7tikten sonra ufkun \u00fczerindeki hi\u00e7 kimse i\u00e7eriden g\u00f6nderilen sinyalleri g\u00f6remez. Bu hapsolma, asl\u0131nda deli\u011fin zaman b\u00fckmesi nedeniyle ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n

Olay ufkunun i\u00e7erisinde zaman o kadar a\u015f\u0131r\u0131 bi\u00e7imde b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr ki, uzamsal oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011finiz bir y\u00f6nde akar: A\u015fa\u011f\u0131ya tekilli\u011fe do\u011fru akar. Bu a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru ak\u0131\u015f asl\u0131nda bir karadelikten hi\u00e7bir \u015feyin ka\u00e7amamas\u0131n\u0131n nedenidir. Her \u015fey ac\u0131mas\u0131zca gelece\u011fe do\u011fru \u00e7ekilir ve deli\u011fin i\u00e7inde gelecek a\u015fa\u011f\u0131ya ufuktan uza\u011fa do\u011fru oldu\u011fu i\u00e7in, yukar\u0131ya ufkun d\u0131\u015f\u0131na hi\u00e7bir \u015fey ka\u00e7amaz.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 13: Gargantua\u2019n\u0131n gelgitli k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetleri, Miller\u2019\u0131n gezegenini gerer ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Ama olay ufkunun d\u0131\u015f\u0131nda durum farkl\u0131d\u0131r. Miller\u2019\u0131n gezegeni Gargantua\u2019ya, hayatta kalmas\u0131n\u0131 g\u00f6zetti\u011fimizde, m\u00fcmk\u00fcn olan en yak\u0131n yerdedir. Bunu biliyoruz, \u00e7\u00fcnk\u00fc m\u00fcrettebat\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 zaman kayb\u0131 yaln\u0131zca Gargantua\u2019ya \u00e7ok yak\u0131n olduklar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015febilir. Bu kadar yak\u0131n bir mesafede Gargantua\u2019n\u0131n gelgit yaratan k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetleri \u00f6zellikle \u015fiddetlidir. Miller\u2019\u0131n gezegenini Gargantua\u2019ya do\u011fru ve ondan uza\u011fa gerer ve gezegenin yanlar\u0131n\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131rlar (\u015eekil 13).<\/p>\n

Bu germe ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n ye\u011finli\u011fi Gargantua\u2019n\u0131n k\u00fctlesinin karesiyle ters orant\u0131l\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Gargantua\u2019n\u0131n k\u00fctlesi ne kadar b\u00fcy\u00fckse, \u00e7ember uzunlu\u011fu da o kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr, dolay\u0131s\u0131yla Gargantua\u2019n\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetleri de gezegenin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde o \u00f6l\u00e7\u00fcde benzerdir, bu da daha zay\u0131f gelgit kuvvetlerine sebep olur. B\u00f6yle bir durum yaratmak i\u00e7in, Kip Thorne\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131 hesaplamalar, Gargantua\u2019n\u0131n k\u00fctlesinin G\u00fcne\u015f\u2019in k\u00fctlesinden en az 100 milyon kat daha b\u00fcy\u00fck olmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermi\u015f. Gargantua bundan daha az k\u00fctleli olsayd\u0131, Miller\u2019\u0131n gezegenini parampar\u00e7a ederdi!<\/p>\n

Bir karadeli\u011fin olay ufkunun \u00e7ember uzunlu\u011fu, deli\u011fin k\u00fctlesine orant\u0131l\u0131d\u0131r. Gargantua\u2019n\u0131n 100 milyon G\u00fcne\u015f k\u00fctlesi i\u00e7in ufkun \u00e7ember uzunlu\u011fu hesapland\u0131\u011f\u0131nda, sonu\u00e7 D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki y\u00f6r\u00fcngesine yak\u0131n \u00e7\u0131k\u0131yor: Yakla\u015f\u0131k 1 milyar km.<\/strong><\/p>\n

Fizik\u00e7iler bir karadeli\u011fin yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131, ufkunun \u00e7ember uzunlu\u011fu\/2\u03c0 (yakla\u015f\u0131k 6,28) olarak kabul eder. Karadeli\u011fin i\u00e7erisindeki a\u015f\u0131r\u0131 uzay b\u00fck\u00fclmesi nedeniyle, bu deli\u011fin ger\u00e7ek yar\u0131\u00e7ap\u0131 de\u011fildir. Bizim evrenimizde \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, ufuktan deli\u011fin merkezine olan ger\u00e7ek uzakl\u0131k de\u011fildir. Ancak y\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7inde yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcm itibar\u0131yla olay ufkunun yar\u0131\u00e7ap\u0131d\u0131r <\/strong>(\u00e7ap\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131d\u0131r). Gargantua\u2019n\u0131n yar\u0131\u00e7ap\u0131 bu anlamda yakla\u015f\u0131k 150 milyon km\u2019dir ve D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki y\u00f6r\u00fcngesinin yar\u0131\u00e7ap\u0131yla ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bir karadeli\u011fin yak\u0131n\u0131 ayd\u0131nl\u0131k olabilir mi, burada ya\u015fam geli\u015febilir mi?<\/strong><\/p>\n

– Miller\u2019\u0131n gezegeni, Gargantua\u2019n\u0131n yak\u0131n\u0131ndayken nas\u0131l ayd\u0131nl\u0131k olabiliyor? Karadelikler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 emmiyor mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Yukar\u0131da da anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, karadelikler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 ancak olay ufkunu ge\u00e7ince emer. Ayr\u0131ca merceklenme etkisi ve di\u011fer etkiler sonucu karadeliklerin etraf\u0131 karanl\u0131k olmaz. Kitapta uzun uzun anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, karadelikler bir birikim diskine sahiptir ve p\u00fcsk\u00fcrmeleri radyasyon yayar. Asl\u0131nda bu \u0131\u015f\u0131ma yan\u0131na yakla\u015fan insan\u0131 k\u0131zartacak kadar yo\u011fundur. Arkas\u0131nda b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 milyonlarca y\u0131l i\u00e7erisinde bir y\u0131ld\u0131z par\u00e7alamam\u0131\u015f, uzun zamand\u0131r \u201cbeslenmemi\u015f\u201d karadelikler etraf\u0131nda b\u00f6yle disklere rastlanabilir. Normalde diskin plazmas\u0131yla s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f manyetik alan b\u00fcy\u00fck oranda d\u0131\u015far\u0131ya s\u0131zm\u0131\u015f olabilir. Daha \u00f6nce manyetik alandan g\u00fc\u00e7 alan p\u00fcsk\u00fcrme de sonlanm\u0131\u015f olabilir. Gargantua\u2019n\u0131n diski b\u00f6yle bir disktir: P\u00fcsk\u00fcrmesiz, ince ve insanlar i\u00e7in g\u00f6rece g\u00fcvenli.<\/p>\n

– Bir karadeli\u011fin bu kadar yak\u0131n\u0131ndaki bir gezegende hayat geli\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 var m\u0131? Hayat i\u00e7in gerekli molek\u00fcller Gargantua\u2019n\u0131n \u00e7ekiminden kurtularak, karadeli\u011fe bu yak\u0131nl\u0131ktaki bir gezegene ula\u015fabilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Ya\u015fam i\u00e7in gerekli elementler zaten gezegen olu\u015furken mevcuttur. Ya\u015fam\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ise biraz daha farkl\u0131 bir sorun. Kip Thorne filmdeki bilimsel bir yanl\u0131\u015fa dikkat \u00e7ekiyor kitab\u0131nda:<\/p>\n

Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em>\u2019nda Miller\u2019\u0131n gezegeninin insan ya\u015fam\u0131 i\u00e7in elveri\u015fsiz oldu\u011fu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra Amelia Brand daha yak\u0131ndaki Mann\u2019\u0131n gezegeni yerine Gargantua\u2019dan \u00e7ok uzaktaki Edmunds\u2019un gezegenine gitmeyi savunur: \u201cRastlant\u0131 evrimin ilk yap\u0131ta\u015f\u0131d\u0131r\u201d der Cooper\u2019a. \u201cFakat bir karadeli\u011fin etraf\u0131ndaki y\u00f6r\u00fcngede bulunuyorsan, yeterince \u015fey olamaz; o asteroidleri ve kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar\u0131, aksi halde sana ula\u015fabilecek olan di\u011fer olaylar\u0131 i\u00e7ine \u00e7ekip yutar. Uza\u011fa, onun oyun alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na do\u011fru gitmeliyiz.\u201d<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 14: Gargantua gibi h\u0131zla d\u00f6nen bir karadeli\u011fin etraf\u0131ndaki bir cismin tipik y\u00f6r\u00fcngesi. (Steve Drasco\u2019nun bir sim\u00fclasyonundan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.)<\/figcaption><\/figure>\n

Kip Thorne\u2019a g\u00f6re \u201cChristopher Nolan Brand\u2019in sav\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu biliyordu, ama Jonah\u2019\u0131n senaryo tasla\u011f\u0131ndaki bu s\u00f6zleri muhafaza etmeyi se\u00e7ti. B\u00fct\u00fcn biliminsanlar\u0131 her zaman do\u011fru de\u011ferlendirme yapacak diye bir \u015fey yok.\u201d<\/p>\n

Gargantua asteroidleri ve kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar\u0131 yutmaya u\u011fra\u015fsa da, keza gezegenleri ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fck karadelikleri de, bunu nadiren ba\u015far\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Gargantua\u2019dan uzaktayken bir cisim, y\u00f6r\u00fcngesinin neredeyse do\u011frudan karadeli\u011fe do\u011fru oldu\u011fu durumlar haricinde, b\u00fcy\u00fck bir a\u00e7\u0131sal momentuma sahiptir. Bu b\u00fcy\u00fck a\u00e7\u0131sal momentum, cismin y\u00f6r\u00fcngesinin onu karadeli\u011fin yak\u0131n\u0131na her ta\u015f\u0131y\u0131\u015f\u0131nda, Gargantua\u2019n\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim \u00e7eki\u015fini kolayl\u0131kla alt eden merkezka\u00e7 kuvvetlerini do\u011furur.<\/p>\n

Tipik bir y\u00f6r\u00fcnge \u015eekil 14\u2019deki bi\u00e7ime sahiptir. Gargantua\u2019n\u0131n ye\u011fin k\u00fctle\u00e7ekimiyle \u00e7ekilen cisim i\u00e7e do\u011fru gider. Fakat ufka ula\u015fmadan \u00f6nce merkezka\u00e7 kuvvetler, cismi tekrar d\u0131\u015fa do\u011fru savurmaya yetecek \u00f6l\u00e7\u00fcde artar. Bu neredeyse sonsuz bi\u00e7imde tekrar tekrar ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n

Burada araya girebilecek tek \u015fey, ba\u015fka bir k\u00fctleli cisimle (k\u00fc\u00e7\u00fck bir karadelik, y\u0131ld\u0131z ya da gezegen) tesad\u00fcfi bir yak\u0131n temast\u0131r. Cisim di\u011fer cismin etraf\u0131ndan bir sapan at\u0131\u015f\u0131 yolu izleyerek savrulur ve b\u00f6ylece a\u00e7\u0131sal momentumu de\u011fi\u015fmi\u015f bir \u015fekilde Gargantua\u2019n\u0131n \u00e7evresinde yeni bir y\u00f6r\u00fcngeye oturur. Yeni y\u00f6r\u00fcnge de hemen her zaman t\u0131pk\u0131 eskisi gibi b\u00fcy\u00fck bir a\u00e7\u0131sal momentuma ve cismi Gargantua\u2019dan koruyan merkezka\u00e7 kuvvetlere sahiptir. \u00c7ok nadir olarak yeni y\u00f6r\u00fcnge cismi neredeyse do\u011frudan Gargantua\u2019ya do\u011fru ta\u015f\u0131r, merkezka\u00e7 kuvvetlerin yenemeyece\u011fi kadar k\u00fc\u00e7\u00fck bu a\u00e7\u0131sal momentumda cisim Gargantua\u2019n\u0131n ufkunun i\u00e7ine g\u00f6m\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Astrofizik\u00e7iler Gargantua gibi dev karadeliklerin etraf\u0131nda dolanan milyonlarca y\u0131ld\u0131z\u0131n e\u015fanl\u0131 y\u00f6r\u00fcnge hareketlerinin sim\u00fclasyonunu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Sapan at\u0131\u015flar\u0131 a\u015famal\u0131 olarak b\u00fct\u00fcn y\u00f6r\u00fcngeleri de\u011fi\u015ftirmekte ve bu yolla y\u0131ld\u0131zlar\u0131n yo\u011funluklar\u0131n\u0131 da (belirlenmi\u015f bir hacimde ka\u00e7 y\u0131ld\u0131z varsa) de\u011fi\u015ftirmektedir. Gargantua\u2019n\u0131n yak\u0131n\u0131ndaki y\u0131ld\u0131z yo\u011funlu\u011fu azalmayacak, artacakt\u0131r. Asteroid ve kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar\u0131n rasgele bombard\u0131man\u0131 daha s\u0131k g\u00f6r\u00fclecektir, daha az de\u011fil. \u0130nsanlar dahil bireysel ya\u015fam formlar\u0131 i\u00e7in Gargantua\u2019n\u0131n yak\u0131n\u0131ndaki \u00e7evre daha tehlikeli bir hal alacak ve yeterli say\u0131da birey hayatta kal\u0131rsa daha h\u0131zl\u0131 evrimi te\u015fvik edecektir.<\/p>\n

– Filmdeki karadelik, kendi etraf\u0131nda d\u00f6nen bir karadelikti. Karadeli\u011fin d\u00f6nmesinin, yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7ekim kuvvetine etkisi nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
\u015eekil 15: H\u0131zla d\u00f6nen bir karadeli\u011fin etraf\u0131ndaki b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay ve zaman\u0131n tam g\u00f6sterimi. Karadelik m\u00fcmk\u00fcn olan en y\u00fcksek h\u0131z\u0131n y\u00fczde 99, 8\u2019i h\u0131zla d\u00f6nmektedir.<\/figcaption><\/figure>\n

– D\u00fcnya nas\u0131l kendi etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyorsa, ayn\u0131 \u015fekilde karadelikler de d\u00f6nebilir. D\u00f6nen bir delik \u00e7evresindeki uzay\u0131 girdap t\u00fcr\u00fc bir d\u00f6nme hareketine s\u00fcr\u00fckler (\u015eekil 15). Bir hortumdaki hava gibi uzay, en h\u0131zl\u0131 deli\u011fin merkezinde d\u00f6ner ve d\u00f6nme d\u0131\u015fa, delikten uza\u011fa do\u011fru hareket edildik\u00e7e yava\u015flar. Deli\u011fin ufkuna do\u011fru d\u00fc\u015fen her \u015fey, bir hortumun r\u00fczg\u00e2r\u0131na yakalanan ve s\u00fcr\u00fcklenen \u00e7er\u00e7\u00f6p misali, uzay\u0131n d\u00f6nmesi taraf\u0131ndan deli\u011fin etraf\u0131nda s\u00fcrekli bir d\u00f6n\u00fc\u015fe s\u00fcr\u00fcklenir. Ufkun k\u0131y\u0131s\u0131nda bu d\u00f6nmenin s\u00fcr\u00fcklemesine kar\u015f\u0131 kendini koruman\u0131n hi\u00e7bir yolu yoktur.<\/p>\n

Bir karadeli\u011fin k\u00fctlesini ve hangi h\u0131zla d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bilseydik, Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik yasalar\u0131ndan deli\u011fin b\u00fct\u00fcn di\u011fer \u00f6zelliklerini \u00e7\u0131karsayabilirdik: B\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, k\u00fctle\u00e7ekim \u00e7ekmesinin ye\u011finli\u011fini, olay ufkunun ekvatorun yan\u0131nda merkezka\u00e7 kuvvetlerce d\u0131\u015fa do\u011fru ne kadar gerildi\u011fini, arkas\u0131ndaki cisimlerin k\u00fctle\u00e7ekimsel merceklenmesinin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131. Her \u015feyi.<\/p>\n

Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em>\u2019nda g\u00f6sterildi\u011fi gibi Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik yasalar\u0131n\u0131 bilen bir fizik\u00e7i Miller\u2019\u0131n gezegeninin \u00f6zelliklerinden Gargantua\u2019n\u0131n k\u00fctle ve spinini \u00e7\u0131kart\u0131p buradan da hakk\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn \u00f6zelliklere ula\u015fabilir. \u015eimdi bunun nas\u0131l oldu\u011funa bakal\u0131m.<\/p>\n

E\u011fer Miller\u2019\u0131n gezegeni Gargantua\u2019ya i\u00e7ine d\u00fc\u015fmemesi \u015fart\u0131yla olabilecek en yak\u0131n yerde olacaksa, senaryoda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen bir saatte yedi y\u0131ll\u0131k zaman yava\u015flamas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131 i\u00e7in Gargantua\u2019n\u0131n kendi etraf\u0131nda m\u00fcthi\u015f h\u0131zl\u0131<\/strong> d\u00f6nmesi gerekiyordu.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 16: Karadeli\u011fe d\u00fc\u015fen bir astronot, d\u0131\u015fardan bakan bir g\u00f6zlemci i\u00e7in hi\u00e7bir zaman karadeli\u011fin i\u00e7ine d\u00fc\u015fmemi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

Karadeliklerin sahip olabilece\u011fi maksimum bir spin (d\u00f6nme) h\u0131z\u0131 vard\u0131r. Bu en \u00fcst de\u011ferden daha h\u0131zl\u0131 d\u00f6nerlerse, ufuk g\u00f6zden kaybolur, i\u00e7indeki tekilli\u011fi b\u00fct\u00fcn evren serbest\u00e7e g\u00f6r\u00fcr; di\u011fer bir deyi\u015fle tekillik \u00e7\u0131plak<\/strong> hale gelir ve fizik yasalar\u0131 bunu b\u00fcy\u00fck ihtimalle yasaklar. Gargantua\u2019n\u0131n spininin m\u00fcmk\u00fcn olan en \u00fcst s\u0131n\u0131ra yak\u0131n olmas\u0131yla, uzaktan g\u00f6r\u00fcn\u00fcm itibar\u0131yla TARS\u2019\u0131n y\u00f6r\u00fcngesini tamamlama s\u00fcresi yakla\u015f\u0131k olarak bir saatti. TARS bu uzakl\u0131\u011f\u0131 1 saatte tamaml\u0131yor, demek ki uzaktan \u00f6l\u00e7\u00fclen h\u0131z\u0131 yakla\u015f\u0131k olarak saatte bir milyar kilometre ve bu da neredeyse \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na e\u015fit! E\u011fer Gargantua maksimum de\u011ferden daha h\u0131zl\u0131 d\u00f6nseydi, TARS \u00e7evresinde \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131ndan daha h\u0131zl\u0131 d\u00f6nerdi ve bu Einstein\u2019\u0131n h\u0131z s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnerdi.<\/p>\n

Gargantua\u2019n\u0131n ate\u015ften kabu\u011fu<\/strong><\/p>\n

– Bir karadeli\u011fin olay ufkuna bu kadar rahat yakla\u015f\u0131labilir mi? \u00c7ekimden spagetti olmalar\u0131n\u0131 g\u00f6zard\u0131 etsek de, karadelik etraf\u0131ndaki girdapta s\u0131k bulunan ve \u00e7ok y\u00fcksek h\u0131zlarla hareket eden g\u00f6kcisimleriyle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131yorlar m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u015eekil 17\u2019de Gargantua\u2019n\u0131n ekvator d\u00fczlemi \u00fczerinde Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em>\u2019ndaki birka\u00e7 \u00f6zel konumu g\u00f6sterilmektedir: Gargantua\u2019n\u0131n olay ufku (en alttaki \u00e7ember), Cooper ve TARS\u2019\u0131n filmin sonuna do\u011fru Gargantua\u2019n\u0131n i\u00e7ine d\u00fc\u015fmeden \u00f6nce \u00fczerinde bulunduklar\u0131 kritik y\u00f6r\u00fcnge (alttan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7ember), Miller\u2019\u0131n gezegeninin y\u00f6r\u00fcngesi, m\u00fcrettebat Miller\u2019\u0131n gezegenini ziyaret ederken Endurance\u2019\u0131n i\u00e7ine park etti\u011fi y\u00f6r\u00fcnge (en \u00fcstteki \u00e7ember) ve Mann\u2019\u0131n gezegeninin ekvatoral olmayan y\u00f6r\u00fcngesinden bir kesitin ekvator d\u00fczlemine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f hali. Mann\u2019\u0131n gezegeninin y\u00f6r\u00fcngesinin d\u0131\u015f k\u0131sm\u0131 Gargantua\u2019dan o kadar uzak ki (Gargantua\u2019n\u0131n yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131n 600 kat\u0131 veya daha fazlas\u0131), bu resimde yer alm\u0131yor.<\/p>\n

Bu yerler senaryoya g\u00f6re belirlenmi\u015f durumda. \u00d6rne\u011fin park edilen y\u00f6r\u00fcngeyi filmde Cooper \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor: \u201cO halde Gargantua\u2019n\u0131n \u00e7evresinde, Miller\u2019\u0131n gezegenine paralel ama ondan biraz daha d\u0131\u015farda, daha geni\u015f bir y\u00f6r\u00fcngeyi izliyoruz.\u201d Bununla da Gargantua\u2019dan \u201czaman kaymas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda\u201d olmaya yetecek kadar uzak olmas\u0131n\u0131, di\u011fer bir ifadeyle zaman\u0131n yava\u015flamas\u0131n\u0131n d\u00fcnyaya oranla olduk\u00e7a m\u00fctevaz\u0131 oldu\u011fu bir uzakl\u0131kta (be\u015f Gargantua yar\u0131\u00e7ap\u0131 uzakl\u0131\u011f\u0131nda) olmas\u0131n\u0131 istiyor. Ayr\u0131ca Ranger\u2019\u0131n park edilen bu y\u00f6r\u00fcngeden Miller\u2019\u0131n gezegenine gitmesi i\u00e7in gereken 2,5 saatlik s\u00fcre de buna uygun.<\/p>\n

Gargantua\u2019n\u0131n yak\u0131n\u0131nda k\u00fctle\u00e7ekim o kadar ye\u011fin ve uzay ve zaman o kadar b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr ki, \u0131\u015f\u0131k d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce deli\u011fin etraf\u0131nda bir\u00e7ok kez d\u00f6n\u00fcp durarak ufkun d\u0131\u015f\u0131ndaki y\u00f6r\u00fcngelere tutsak kalabilir. Tutsak kalan bu y\u00f6r\u00fcngeler fotonlar\u0131n eninde sonunda daima onlardan ka\u00e7mas\u0131 nedeniyle karars\u0131zd\u0131r<\/strong>. Ge\u00e7ici olarak tutsak d\u00fc\u015fen bu \u0131\u015f\u0131\u011fa Kip Thorne \u201cate\u015ften kabuk\u201d ad\u0131n\u0131 vermi\u015f. Bu ate\u015f kabu\u011fu Gargantua\u2019n\u0131n Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em>\u2019ndaki g\u00f6rsel \u015feklinin alt\u0131nda yatan bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynuyor.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 17: Gargantua ve Miller\u2019in gezegeni.<\/figcaption><\/figure>\n

Bir karadelik d\u00f6n\u00fcyorsa, ate\u015ften kabu\u011fu i\u00e7e ve d\u0131\u015fa do\u011fru yay\u0131l\u0131r, b\u00f6ylece bir k\u00fcrenin sadece y\u00fczeyi olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p sonlu bir hacim i\u015fgal eder. Dev bir spine sahip Gargantua\u2019daysa ekvator d\u00fczlemindeki ate\u015ften kabuk, \u015eekil 17\u2019deki alttaki ate\u015ften kabuk \u00e7emberinden \u00fcstteki ate\u015ften kabuk \u00e7emberine dek geni\u015fler. Ate\u015ften kabuk Miller\u2019\u0131n gezegenini, kritik y\u00f6r\u00fcngeyi ve \u00e7ok \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 kapsayacak kadar geni\u015flemi\u015ftir! Alttaki ate\u015ften kabuk \u00e7emberi Gargantua\u2019n\u0131n spiniyle ayn\u0131 y\u00f6nde (ileriye do\u011fru<\/strong>) tekrar tekrar d\u00f6nen bir \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131n\u0131d\u0131r (bir foton y\u00f6r\u00fcngesidir). \u00dcstteki ate\u015ften kabuk \u00e7emberi, Gargantua\u2019n\u0131n spiniyle z\u0131t y\u00f6nde (geriye do\u011fru<\/strong>) hareket eden bir foton y\u00f6r\u00fcngesidir. A\u00e7\u0131kt\u0131r ki uzay\u0131n d\u00f6nmesi, ileriye do\u011fru olan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n geriye do\u011fru olan \u0131\u015f\u0131kla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, d\u00fc\u015fmeksizin ufka \u00e7ok daha yak\u0131n olmas\u0131na olanak tan\u0131r.<\/p>\n

Bir gezegen, bir y\u0131ld\u0131z ya da bir uzay arac\u0131, hayatta kalmak i\u00e7in Gargantua\u2019n\u0131n devasa k\u00fctle\u00e7ekimine onunla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilecek \u00f6l\u00e7\u00fcde b\u00fcy\u00fck bir merkezka\u00e7 kuvvetiyle kar\u015f\u0131l\u0131k vermek zorundad\u0131r. Bu \u00e7ok y\u00fcksek h\u0131zda hareket etmek zorunda oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. Dolay\u0131s\u0131yla \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015fmas\u0131 gerekir. Endurance m\u00fcrettebat\u0131, Miller\u2019\u0131n gezegenini ziyaret ederken on Gargantua yar\u0131\u00e7ap\u0131nda park etmi\u015fken, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te biri bir h\u0131zda hareket eder. Miller\u2019\u0131n gezegeni de \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n y\u00fczde 55\u2019i olan bir h\u0131zda hareket eder: 0,55c<\/em>.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 18: Gargantua\u2019dan Miller\u2019in gezegenine yolculukta, k\u00fctle\u00e7ekim sapanlar\u0131 kullan\u0131l\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em>\u2019nda gereken c<\/em>\/3 gibi devasa h\u0131z de\u011fi\u015fikliklerini elde etmek i\u00e7inse tek yol k\u00fctle\u00e7ekim sapanlar\u0131d\u0131r ki, filmde bunlardan yararlan\u0131l\u0131r. K\u00fctle\u00e7ekim destekli manevraya \u201ck\u00fctle\u00e7ekim sapan at\u0131\u015f\u0131\u201d denir ve G\u00fcne\u015f Sisteminde NASA taraf\u0131ndan s\u0131k\u00e7a kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

H\u0131zlar\u0131 c<\/em>\/3 ya da c<\/em>\/4 oran\u0131nda de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in Ranger\u2019\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck karadeli\u011fin ve n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n yo\u011fun k\u00fctle\u00e7ekimlerini hissedecek kadar yak\u0131n\u0131na gelmesi gerekir. Bu yak\u0131n mesafelerde e\u011fer sapt\u0131r\u0131c\u0131 yar\u0131\u00e7ap\u0131 10.000 kilometreden az bir n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 ya da karadelikse, insanlar ve Ranger gelgit kuvvetleri taraf\u0131ndan parampar\u00e7a edilir. Ranger\u2019\u0131n ve insanlar\u0131n hayatta kalmas\u0131 i\u00e7in sapt\u0131r\u0131c\u0131, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc en az 10.000 kilometre olan (yakla\u015f\u0131k olarak d\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde) bir karadelik olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Do\u011fada bu b\u00fcy\u00fckl\u00fckte karadelikler vard\u0131r<\/strong>. Bunlara orta k\u00fctleli karadelikler ya da IMBH\u2019ler (intermediate-mass black hole) denir ve b\u00fcy\u00fck boyutlar\u0131na ra\u011fmen bunlar Gargantua\u2019n\u0131n yan\u0131nda \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck kal\u0131rlar; Gargantua onlardan on bin kat daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Ancak Chris Nolan birden fazla karadelikle izleyicilerin kafalar\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rmamak i\u00e7in senaryo i\u00e7in IMBH\u2019ler yerine n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131 se\u00e7er.<\/p>\n

Karadelikten hasars\u0131z \u00e7\u0131kabilmek<\/strong><\/p>\n

– Bir karadelikten bedensel b\u00fct\u00fcnl\u00fck korunarak, hasars\u0131z olarak \u00e7\u0131kmak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet m\u00fcmk\u00fcn. Tabii \u00f6zel bir karadelik modeli kullan\u0131rsan\u0131z. Karadeli\u011fin i\u00e7inde ne oldu\u011funu kimse bilmedi\u011finden, hangi modelin ge\u00e7erli olaca\u011f\u0131 kesin de\u011fil. Ama bir modele g\u00f6re karadeli\u011fe girip hasars\u0131z olmak m\u00fcmk\u00fcn. Biraz a\u00e7al\u0131m:<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 19: Arka planda Gargantua varken bir IMBH kullanarak yap\u0131lan k\u00fctle\u00e7ekim sapan at\u0131\u015f\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

1991\u2019de Eric Poisson ve Werner Israel, Einstein denklemleri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ikinci tipte bir tekillik ke\u015ffettiler. Bu tekillik karadelik ya\u015fland\u0131k\u00e7a b\u00fcy\u00fcyordu. Nedeniyse, karadeli\u011fin i\u00e7inde zaman\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc ya\u015flanmas\u0131yd\u0131. E\u011fer Gargantua gibi karadeli\u011fin i\u00e7ine d\u00fc\u015ferseniz, sizinle birlikte gaz, toz, \u0131\u015f\u0131k vb. gibi bir\u00e7ok ba\u015fka \u015fey de girer. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n karadeli\u011fe girmesi, d\u0131\u015far\u0131dan bakan bir g\u00f6zlemci i\u00e7in milyarlarca y\u0131l al\u0131r. Ama karadeli\u011fin i\u00e7indeki biri i\u00e7in bir saniyeden k\u0131sa bir s\u00fcredir bu. Dolay\u0131s\u0131yla b\u00f6yle bir karadeli\u011fin i\u00e7ine girerseniz, b\u00fct\u00fcn bu maddelerin \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n bir h\u0131zla, ince bir tabaka halinde \u00fczerinize do\u011fru d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Bu tabaka uzay-zaman\u0131 bozan yo\u011fun gelgitsel k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetleri yarat\u0131r. Gelgit kuvvetleri sonsuza kadar b\u00fcy\u00fcrken tekillik olu\u015fturur. Sonu\u00e7ta \u201ci\u00e7eri do\u011fru tekillik\u201d meydana gelir (\u015eekil 20).<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 20<\/figcaption><\/figure>\n

Gelgit kuvvetleri bir yandan \u00e7ekip bir yandan s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan, tekilli\u011fe ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda net kuvvet sonsuz de\u011fil sonlu olur ve hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131z olabilir (\u015eekil 21).<\/p>\n

2012\u2019de Donald Marolf ve Amos Ori \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc tipte bir tekillik ke\u015ffetti. Sizden \u00f6nce karadeli\u011fe d\u00fc\u015fen gaz, toz, \u0131\u015f\u0131k, k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131 vb. gibi \u015feylerin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u201cd\u0131\u015far\u0131 do\u011fru tekillik\u201d ad\u0131 verilen bu tekillik de karadelik ya\u015fland\u0131k\u00e7a b\u00fcy\u00fcr. Bunlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc karadeli\u011fin i\u00e7indeki uzay ve zaman b\u00fck\u00fclmeleri sonucu size do\u011fru yans\u0131r. Bu yans\u0131ma, zaman yava\u015flamas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bir \u015fok cephesi gibi s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine gelgit kuvvetleri olu\u015fturur ve bunlar sonsuzlu\u011fa do\u011fru b\u00fcy\u00fcyerek tekillik olu\u015ftururlar. Ama bu defa s\u00f6z konusu olan \u201cd\u0131\u015far\u0131 do\u011fru tekillik\u201dtir. Bu t\u00fcr bir tekillik i\u00e7inde de sa\u011f kalma \u015fans\u0131n\u0131z vard\u0131r (\u015eekil 22).<\/p>\n

Karadeli\u011fe d\u00fc\u015f\u00fcp boyut de\u011fi\u015ftirmek\u2026<\/strong><\/p>\n

– Var olan karadelik hipotezleri, karadeliklerin boyut de\u011fi\u015ftirmeye yol a\u00e7abilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
\u015eekil 21<\/figcaption><\/figure>\n

– Karadeliklerin bahsetti\u011fimiz bu \u00f6zellikleri, Karl Schwarzschild, Roy Kerr ve Stephen Hawking gibi \u00e7ok say\u0131da fizik\u00e7inin taraf\u0131ndan Einstein\u2019\u0131n denklemlerinden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1915\u2019de Schwarzschild d\u00f6nmeyen bir karadeli\u011fin etraf\u0131ndaki b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay-zaman\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Fizik\u00e7ilerin jargonunda bu ayr\u0131nt\u0131lara \u201cSchwarzschild metrikleri\u201d denmektedir. 1963\u2019de Kerr (Yeni Zelandal\u0131 bir matematik\u00e7i) ayn\u0131s\u0131n\u0131 d\u00f6nen bir karadelik i\u00e7in yapt\u0131: D\u00f6nen deli\u011fin \u201cKerr metri\u011fini\u201d \u00e7\u0131karsad\u0131. 1970\u2019lerin ba\u015f\u0131nda da Stephen Hawking ve di\u011ferleri karadeliklerin y\u0131ld\u0131zlar\u0131 yuttu\u011funda, \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda ve birle\u015ftiklerinde ve di\u011fer cisimlerin gelgit kuvvetlerini hissettiklerinde uymak zorunda olduklar\u0131 yasalar k\u00fcmesinin \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131 yapt\u0131. Karadeliklerin var oldu\u011fu kesindir. Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik yasalar\u0131, k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z kendisini s\u0131cak tutan n\u00fckleer yak\u0131t\u0131 t\u00fcketti\u011finde, y\u0131ld\u0131z\u0131n kendi i\u00e7ine do\u011fru patlamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler. 1939\u2019da J. Robert Oppenheimer ve \u00f6\u011frencisi Hartland Snyder Einstein\u2019\u0131n yasalar\u0131n\u0131 kullanarak, e\u011fer i\u00e7e patlama tamamen k\u00fcreselse, i\u00e7e do\u011fru patlayan y\u0131ld\u0131z\u0131n kendi etraf\u0131nda bir karadelik yaratmak, ard\u0131ndan deli\u011fin merkezinde bir tekillik yaratmak ve daha sonra da tekilli\u011fin i\u00e7ine \u00e7ekilerek yutulmak zorunda oldu\u011funu<\/strong> ke\u015ffetti. Geride hi\u00e7 madde kalm\u0131yordu. Ortaya \u00e7\u0131kan karadelik tamamen b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f uzay ve zamandan olu\u015fuyordu. 1939\u2019dan bu yana ge\u00e7en y\u0131llarda, Einstein\u2019\u0131n yasalar\u0131n\u0131 kullanarak fizik\u00e7iler i\u00e7e do\u011fru patlayan y\u0131ld\u0131z\u0131n deforme ve d\u00f6n\u00fcyor olsa da bir karadelik \u00fcretece\u011fini g\u00f6sterdiler. Sonu\u00e7ta karadelikler k\u00fctle\u00e7ekimle ilgilidir.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 22<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6te yandan \u201cboyut de\u011fi\u015ftirme\u201d asl\u0131nda bundan biraz ba\u011f\u0131ms\u0131z bir olgudur. Yine de bir noktada birle\u015firler: kuantum k\u00fctle\u00e7ekim. Uzay-zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesi konsunda kimsenin bir \u015f\u00fcphesi yok. Ancak bu b\u00fck\u00fclme iki \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015febilir:<\/p>\n

1) \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z 4-boyutlu uzay-zamandan ba\u015fka bir boyut yok ve b\u00fck\u00fclme uzay-zaman\u0131n kendisinin b\u00fck\u00fclmesidir. B\u00fcy\u00fck Patlamadan bu yana geni\u015fleyen evren de, b\u00fct\u00fcn uzay-zaman\u0131n geni\u015flemesi \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fiyor. T\u0131pk\u0131 bir balon gibi ama balondan ba\u015fka bir \u015fey yok. Klasik cevap bu ve bu cevap yak\u0131n zamana kadar b\u00fct\u00fcn fizik\u00e7ilerin ortak g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n

2) Ancak bir a\u00e7\u0131klama daha var ki, \u00f6zellikle 1980\u2019lerden sonra kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuramlar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitlenmesiyle birlikte, sicim kuramlar\u0131, M-kuram\u0131 gibi pop\u00fcler kuramlar taraf\u0131ndan benimsenmekte. O da \u015fu: \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay-zaman, y\u0131\u011f\u0131n (bulk) ad\u0131 verilen bir be\u015finci boyut (di\u011fer t\u00fcm boyutlar\u0131 5. boyut gibi d\u00fc\u015f\u00fcnelim) i\u00e7inde b\u00fck\u00fclmekte. Dolay\u0131s\u0131yla bu a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re, \u201cEvrenimiz neyin i\u00e7inde geni\u015fliyor?\u201d sorusuna verilecek yan\u0131t, \u201cY\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7inde ya da 5. boyutun i\u00e7inde geni\u015fliyor\u201d olacakt\u0131r. Bu yeni kuramlara g\u00f6re bizim i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evren bu y\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7in de bir zard\u0131r (brane) (\u015eekil 23).<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 23: 4-boyutlu uzay-zaman\u0131m\u0131z\u0131 2-boyutta canland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak elde edece\u011fimiz resim \u015fekildeki gibi bir zar (brane) olacakt\u0131r. Y\u0131\u011f\u0131n (bulk) ise, buna dik bir 5. boyuttur. \u015eekildeki \u201cd\u0131\u015far\u0131-i\u00e7eri\u201d (\u201cout-back\u201d) y\u00f6n\u00fc, zardan y\u0131\u011f\u0131na olan y\u00f6nd\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

Ayr\u0131ca bu kuramlara g\u00f6re, k\u00fctle\u00e7ekimi hari\u00e7 di\u011fer b\u00fct\u00fcn kuvvetler (elektromanyetizma, zay\u0131f ve ye\u011fin n\u00fckleer kuvvetler) bizim zar\u0131m\u0131z i\u00e7ine hapsolmu\u015f durumda. Sadece k\u00fctle\u00e7ekim boyutlararas\u0131 ge\u00e7i\u015f yapabilmekte.<\/p>\n

Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em> filmi, y\u0131\u011f\u0131n\u0131n (bulk) var oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131na g\u00f6re kurgulanm\u0131\u015f. \u00d6te yandan e\u011fer y\u0131\u011f\u0131n varsa o zaman kurama g\u00f6re mutlaka \u201cb\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f\u201d olmal\u0131d\u0131r. Teknik olarak s\u00f6ylersek, e\u011fer y\u0131\u011f\u0131n (5. boyut) b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f olmasayd\u0131, k\u00fctle\u00e7ekim ters kare yasas\u0131na de\u011fil ters-k\u00fcp yasas\u0131na g\u00f6re davran\u0131rd\u0131. Di\u011fer bir ifadeyle, G\u00fcne\u015f\u2019le gezegenler aras\u0131ndaki k\u00fctle\u00e7ekim kuvveti mesafenin k\u00fcp\u00fcyle ters orant\u0131l\u0131 olurdu ve bu durumda gezegenler G\u00fcne\u015f\u2019in etraf\u0131nda dolanmak yerine uzaya da\u011f\u0131l\u0131p giderdi.<\/p>\n

\u015eimdi 2-boyutta g\u00f6sterdi\u011fimiz 4 uzay-zaman boyutlu zar\u0131m\u0131zdaki boyutlar\u0131 1-boyuta indirelim (Kuzey-G\u00fcney) ve ortadaki kal\u0131n \u00e7izgiyle ifade edelim (\u015eekil 24).<\/p>\n

\u015eekil 24\u2019\u00fcn ortas\u0131ndaki mavi diskte k\u00fc\u00e7\u00fck bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n k\u00fctle\u00e7ekim alan\u0131 betimlenmekte. K\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7izgiler kuvvet \u00e7izgilerinin \u201cd\u0131\u015far\u0131-i\u00e7eri\u201d (out-back) y\u00f6n\u00fcnde y\u0131\u011f\u0131na s\u0131zmas\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Mavi diskin i\u00e7inden yay\u0131lan k\u00fctle\u00e7ekim kuvvet \u00e7izgileri, diskin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131nda Kuzey-G\u00fcney (North-South) y\u00f6n\u00fcne paralel olurlar ve \u201cd\u0131\u015far\u0131-i\u00e7eri\u201d y\u00fcn\u00fcne gitmezler. B\u00f6ylelikle Newton\u2019\u0131n ters kare yasas\u0131 da tekrar sa\u011flanm\u0131\u015f olur.<\/p>\n

Kuantum k\u00fctle\u00e7ekimi anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan fizik\u00e7iler, ekstra boyutlar\u0131n mikroskobik boyutlarda olduklar\u0131n\u0131 ve kendi \u00fczerlerine katland\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bu da k\u00fctle\u00e7ekimin \u00e7ok h\u0131zl\u0131 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engeller. Ancak Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em> filminde bir spek\u00fclatif ad\u0131m daha at\u0131lm\u0131\u015f ve bu boyutlardan en az birinin kendi \u00fczerine katlanmad\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lm\u0131\u015f. Bunun nedeni de filmin kahraman\u0131na yer a\u00e7mak. Cooper filmin sonunda teserakt ad\u0131 verilen 4-boyutlu bir k\u00fcp\u00fcn i\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/p>\n

– Teserakt nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bir \u00f6nceki soruda s\u00f6z etti\u011fim gibi, e\u011fer baz\u0131 fizik\u00e7ilerin iddia ettikleri gibi, bizim 3-boyutlu uzay\u0131m\u0131z, evrenimizin bir par\u00e7as\u0131 olmayan, \u201cy\u0131\u011f\u0131n\u201d (bulk) ad\u0131 verilen daha y\u00fcksek boyutlu bir hiper uzay\u0131n i\u00e7erisinde b\u00fck\u00fcl\u00fcyorsa, i\u015fte bu teserakt 4-boyutlu bir k\u00fcpt\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 25: \u00c7arp\u0131\u015fan zar-evrenler.<\/figcaption><\/figure>\n

Evrenimiz \u00fc\u00e7 uzay boyutuna sahiptir (do\u011fu-bat\u0131, kuzey-g\u00fcney, yukar\u0131-a\u015fa\u011f\u0131) ve biz onu k\u0131sa yoldan daha y\u00fcksek boyutlu bir y\u0131\u011f\u0131n\u0131n<\/strong> i\u00e7erisinde b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f \u00fc\u00e7 boyutlu bir membran ya da zar <\/strong>olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Asl\u0131nda fizik\u00e7iler zaman d\u0131\u015f\u0131nda 10-boyuttan s\u00f6z ederler ama, Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em> filminde y\u0131\u011f\u0131n fazladan sadece bir uzay boyutuna sahiptir: Uzay toplam d\u00f6rt boyutludur. 25. \u015fekil, 3-boyutlu bir cismin 2-boyutta nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnece\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

T\u0131pk\u0131 bunun gibi, 4-boyutlu bir k\u00fcp\u00fcn de bizim d\u00fcnyam\u0131zda nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnece\u011fini hayal edebiliriz, ama \u00e7izemeyiz.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015fe gitmek, ge\u00e7mi\u015fe bilgi g\u00f6ndermek<\/strong><\/p>\n

– <\/em><\/strong>Zamanda geriye gitmeyi ve ge\u00e7mi\u015fe m\u00fcdahale edebilmeyi \u00f6ng\u00f6ren bilimsel varsay\u0131mlar var m\u0131? Cooper ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6nerek, ge\u00e7mi\u015fi de\u011fi\u015ftirebilir miydi; ge\u00e7mi\u015fi de\u011fi\u015ftirirse, gelecekte ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6nebilir miydi? B\u00fcy\u00fckanne paradoksunu a\u015fm\u0131\u015f olmaz m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bir \u00f6nceki soruda da belirtti\u011fim gibi, \u201cEvet, ge\u00e7mi\u015fe m\u00fcdahale edebilmeyi \u00f6ng\u00f6ren bilimsel varsay\u0131mlar var\u201d, ama bunlar b\u00fcy\u00fckanne paradoksunu a\u015fm\u0131\u015f olmuyor. Baz\u0131 fizik\u00e7iler b\u00fcy\u00fckanne paradoksunun nedensellik yasas\u0131yla \u00e7eli\u015fti\u011fi i\u00e7in zaten hi\u00e7 var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Ama \u015funu belirtelim ki, asl\u0131nda ge\u00e7mi\u015fe m\u00fcdahale edebilmeyi \u00f6ng\u00f6ren bilimsel varsay\u0131mlar b\u00fcy\u00fckanne paradoksunu g\u00f6rmezden geliyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc fizik ile felsefe g\u00fcn\u00fcm\u00fczde biraz birbirinden ayr\u0131 gidiyor.<\/p>\n

– Cooper ge\u00e7mi\u015f zamandaki k\u0131z\u0131na kitaplar\u0131 yerinden oynatarak bilgi g\u00f6nderiyor. Ge\u00e7mi\u015fe bilgi transfer etmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Yine daha \u00f6nce bahsetti\u011fimiz gibi, bir t\u00fcr kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131 kullan\u0131rsak ge\u00e7mi\u015fe bilgi transfer etmek m\u00fcmk\u00fcn. Sonu\u00e7 olarak, filmin kahraman\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 \u201cd\u0131\u015far\u0131 do\u011fru tekillik\u201d tipindeki bir tekillik i\u00e7ine d\u00fc\u015ferek, d\u00f6rt boyutlu k\u00fcp olan teserakta girer ve k\u00fctle\u00e7ekim anomalileri yaratarak ge\u00e7mi\u015fe haber g\u00f6nderir.<\/p>\n

– <\/em><\/strong>Sadece bir karadelikten al\u0131nan veriyle b\u00fct\u00fcn fizi\u011fi de\u011fi\u015ftirmek mant\u0131kl\u0131 m\u0131d\u0131r?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Asl\u0131nda evet. \u00c7\u00fcnk\u00fc evrendeki d\u00f6rt kuvveti birle\u015ftiren bir kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131 elde edebilirsek (ki buna her \u015feyin kuram\u0131 deniyor), b\u00fct\u00fcn fizik de\u011fi\u015febilir.<\/p>\n

– Tek bir durumda al\u0131nan sonu\u00e7lar\u0131 t\u00fcm fizi\u011fe uyarlama fikri bilime ayk\u0131r\u0131 de\u011fil midir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Hay\u0131r de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc burada tek bir sonu\u00e7, problemin tam kalbi: Yani kuantum k\u00fctle\u00e7ekimi \u00e7\u00f6z\u00fcme ula\u015ft\u0131racak temel nokta.<\/p>\n

– Bilinen fizi\u011fi ve matemati\u011fi de\u011fi\u015ftirece\u011fi s\u00f6ylenen bir bilgi Mors alfabesi ile aktar\u0131labilir bir bilgi midir?\u00a0E\u011fer bilgi kompleks bir bilgi ise Mors alfabesi bu kadar kompleks bir bilgiyi anlatacak kapasiteye sahip midir?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Belki filmin bu k\u0131sm\u0131 biraz abart\u0131l\u0131 olmu\u015ftur, ama neden olmas\u0131n? Mors alfabesi de b\u00fct\u00fcn di\u011fer say\u0131sal kodlar gibi her t\u00fcrl\u00fc bilgiyi anlatacak kapasiteye sahiptir.<\/p>\n

Kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck potansiyeller<\/strong><\/p>\n

– Filmde Dr. Brand\u2019in \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve sonradan Cooper\u2019\u0131n k\u0131z\u0131 Murph\u2019\u00fcn de \u00e7al\u0131\u015fmaya dahil oldu\u011fu denklem, kuantum k\u00fctle\u00e7ekim denklemi… <\/em><\/strong>Kuantum k\u00fctle\u00e7ekimi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bir alan m\u0131; ne durumda bug\u00fcnk\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar? <\/em><\/strong><\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu konuda \u00e7al\u0131\u015fan \u00e7ok say\u0131da fizik\u00e7i var. Kuramlar\u0131n en pop\u00fcler olan\u0131ysa, M-kuram\u0131 denilen kuram. 1980\u2019lerden (hatta 1970\u2019lerden) beri geli\u015fen sicim kuramlar\u0131 1990\u2019larda M-kuram\u0131na evrildi. Witten\u2019\u0131n M-teorisi titre\u015fen sicimler yerine, titre\u015fen zarlar\u0131 koydu. Bir nokta bir 0-zar\u2019d\u0131r, bir \u00e7izgi (veya sicim) bir 1-zar\u2019d\u0131r, bir tabaka bir 2-zar\u2019d\u0131r ve g\u00f6rsellemesi zor olsa da, daha y\u00fcksek boyutlarda \u00f6zde\u015f yap\u0131lar bulunmaktad\u0131r: 3-zar, 4-zar, vs. Bu kuram evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131 sorununa da bir a\u00e7\u0131klama getirir. \u00d6rne\u011fin Ovrut, Steinhardt ve Turok bu kuram\u0131 evrenin ba\u015flang\u0131\u00e7 sorununa bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak kulland\u0131lar ve B\u00fcy\u00fck Patlaman\u0131n birbirine \u00e7arpan zar evrenlerle ba\u015flam\u0131\u015f olabilece\u011fini \u00f6nerdiler. Buna g\u00f6re, sonsuz say\u0131da evren-zarlar birbirleriyle \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda (\u015eekil 25) bizim B\u00fcy\u00fck Patlama dedi\u011fimiz \u015fey ger\u00e7ekle\u015fir ve i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z evren geni\u015flemeye ba\u015flar. \u00d6te yandan ba\u015fka yerlerde, ba\u015fka boyutlarda da sonsuz say\u0131da B\u00fcy\u00fck Patlamalar ger\u00e7ekle\u015fmekte ve sonsuz say\u0131da ba\u015fka evrenler de ortaya \u00e7\u0131kmakta. Steinhardt ve Turok\u2019un bu kuramlar\u0131n\u0131 anlatt\u0131klar\u0131 Sonsuz Evren<\/em> kitab\u0131 yak\u0131nlarda K\u0131rm\u0131z\u0131 Kedi Yay\u0131nevi\u2019nden yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n

– <\/em><\/strong>Kuvvetleri birle\u015ftirmek, D\u00fcnya\u2019dan ka\u00e7acak b\u00fcy\u00fck bir uzay gemisi yapmak i\u00e7in zorunluluk mudur? Zorunluluksa da teknolojik kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131sa zamanda bulmas\u0131 mant\u0131kl\u0131 m\u0131d\u0131r? <\/em><\/strong><\/p>\n

– Ge\u00e7erli bir kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131 elde etti\u011fimizde, bir\u00e7ok teknolojik imk\u00e2n ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. T\u0131pk\u0131 150 y\u0131l \u00f6nce elektrik ve manyetizman\u0131n birle\u015ftirilmesi gibi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z hemen her \u015fey elektromanyetizma kuram\u0131na dayan\u0131r. \u00c7ok fazla f\u00fct\u00fcristik spek\u00fclasyonlar yapmam\u0131za gerek yok; nas\u0131l ki elektrik ve manyetizman\u0131n birle\u015ftirilmesi b\u00fcy\u00fck teknolojik geli\u015fmelere yol a\u00e7m\u0131\u015fsa, evrendeki d\u00f6rt temel kuvvetin birle\u015ftirilmesi de b\u00fcy\u00fck olanaklar yaratacakt\u0131r. \u015e\u00fcphesiz bunlar\u0131n neler olaca\u011f\u0131n\u0131 \u015fimdiden \u00f6ng\u00f6remeyiz. Ama filmdeki gelecek zaman teknolojisi bu anlamda bilime uygundur.<\/p>\n

– Filmde, d\u00fcnya ile solucan deli\u011finden ge\u00e7erek evrenin ba\u015fka bir k\u00f6\u015fesine gitmi\u015f olan Endurance aras\u0131ndaki mesajlar nas\u0131l gidip geliyordu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Solucan delikleri varsa mesaj gidip gelmesi \u00e7ok kolay. \u00d6nceki sorularda da yan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131m gibi, solucan delikleriyle uzay-zaman kestirmeden a\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

– Filmin sonunda Cooper Amelia\u2019n\u0131n yan\u0131na gidiyor. Gitti\u011finde Amelia\u2019y\u0131 ka\u00e7 ya\u015f\u0131nda bulacak?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Nas\u0131l gitti\u011fine ba\u011fl\u0131. E\u011fer solucan deli\u011finden giderse, \u00e7ok fazla zaman ge\u00e7mez.<\/p>\n

– Filmde Dr. Mann ile Cooper\u2019\u0131n d\u00f6v\u00fc\u015f sahnesine kimi ele\u015ftiriler yap\u0131ld\u0131: Cooper karakteri oksijen maskesi k\u0131r\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen d\u00f6v\u00fc\u015fmeye devam edebiliyordu. Sadece i\u00e7inizde tuttu\u011funuz nefesle d\u00f6v\u00fc\u015febilir misiniz? Zaten astronot k\u0131yafetlerine sa\u011flanan oksijenle, nefes nefese kalabilece\u011finiz, enerji gerektiren hareketleri yapabilir misiniz? Bu sahnede bir inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k sorunu yok mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bu sahneler Holywood\u2019un filmin izlenmesini art\u0131rmak i\u00e7in koydu\u011fu sahneler. Ben olsayd\u0131m b\u00f6yle \u00e7ekmezdim filmi.J<\/p>\n

K\u00fcfle gelen ekolojik felaket senaryosu bilimsel mi?<\/strong><\/p>\n

– Filmdeki ekolojik felaket tasar\u0131s\u0131, yani bitkilere musallat olarak tar\u0131m\u0131 \u00e7\u00f6kerten ve d\u00fcnyan\u0131n atmosferini ya\u015fanamaz hale getiren bir k\u00fcf senaryosu bilimsel mi? Bu ger\u00e7ekten D\u00fcnya\u2019y\u0131 ya\u015fanamaz hale getirecek bir senaryo mudur?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kip Thorne kitab\u0131nda bu meseleyi uzun uzun anlatm\u0131\u015f. Caltech\u2019ten d\u00f6rt biyoloji uzman\u0131na sormu\u015flar: Elliot Meyerowitz bir bitki uzman\u0131; Jared Leadbetter bitkilere zararl\u0131 mikroplar alan\u0131nda uzman; Mel Simon bitkileri olu\u015fturan h\u00fccreler ve bu h\u00fccrelerin mikroplardan nas\u0131l etkilendi\u011fi konusunda uzman; David Baltimore biyolojinin b\u00fct\u00fcn\u00fc hakk\u0131nda geni\u015f bir perspektife sahip Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc biyolog. Onlar\u0131n dan\u0131\u015fmanl\u0131\u011f\u0131nda Kip Thorne\u2019un ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7 \u015fu: Yaz\u0131l\u0131 tarih boyunca insanlar\u0131n yeti\u015ftirdi\u011fi ekinlere yer yer k\u00fcf (mikroplar\u0131n neden oldu\u011fu h\u0131zla yay\u0131lan hastal\u0131klar) bula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu k\u00fcflerin temelinde yatan biyoloji kimyaya, kimya da kuantum yasalar\u0131na dayan\u0131r. Bilim insanlar\u0131 hen\u00fcz kuantum yasalar\u0131ndan ilgili b\u00fct\u00fcn kimyan\u0131n nas\u0131l \u00e7\u0131karsanaca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyor (fakat \u00e7o\u011funu <\/strong>\u00e7\u0131karsayabiliyorlar); keza kimyadan da ilgili b\u00fct\u00fcn biyolojinin nas\u0131l \u00e7\u0131karsanaca\u011f\u0131n\u0131 da hen\u00fcz bilinmiyor. Yine de biyologlar k\u00fcfler hakk\u0131nda g\u00f6zlem ve deneylerden \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frenmi\u015f durumda. \u0130nsanlar\u0131n bug\u00fcne kadar rastlad\u0131\u011f\u0131 k\u00fcfler bir bitki t\u00fcr\u00fcnden di\u011ferine insan ya\u015fam\u0131n\u0131 tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcrecek kadar b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla bula\u015fm\u0131\u015f de\u011fil. Fakat bilgilerimiz dahilinde bunun olmayaca\u011f\u0131n\u0131n garantisine de sahip de\u011filiz. Bu tarz bir k\u00fcf\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131 bilimsel bir tahmindir<\/strong>. G\u00fcn\u00fcn birinde ger\u00e7ekle\u015fmesi ise \u00e7o\u011fu biyolo\u011fun muhtemel g\u00f6rmedi\u011fi bir spek\u00fclasyondur<\/strong>. \u00a0Fazla zorlanmadan ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi \u015fudur: Cooper\u2019\u0131n d\u00fcnyas\u0131 bilimsel olarak m\u00fcmk\u00fcn ama pek muhtemel de\u011fil.<\/strong> Ger\u00e7ekle\u015fmemesi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131k, ama ger\u00e7ekle\u015febilir de. Bu y\u00fczden bu b\u00f6l\u00fcm olduk\u00e7a spek\u00fclatif.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 26<\/figcaption><\/figure>\n

Dr. Simon\u2019un s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, m\u00fcmk\u00fcn olan bir ba\u015fka felaket \u015fu olabilir: \u0130nsanl\u0131k tarihinde bizimle patojenler<\/strong> (insan v\u00fccuduna ya da di\u011fer hayvanlara ve bitkilere sald\u0131ran mikroplar) aras\u0131nda kesintisiz bir sava\u015f ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Biz insanlar bize do\u011frudan sald\u0131ran patojenlerle ba\u015f edebilmek i\u00e7in \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve karma\u015f\u0131k bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi geli\u015ftirdik. Fakat patojenler evrimle\u015fmeye devam ediyor ve biz her zaman onlar\u0131n yar\u0131m ad\u0131m arkas\u0131nday\u0131z. Bir noktada, patojenlerin bizim ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemimizin yeti\u015femeyece\u011fi h\u0131zda de\u011fi\u015fmesinden do\u011facak bir felaket olabilir.<\/p>\n

Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc Dr. Baltimore da \u015funlar\u0131 ekliyor: \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131 yok edecek bir \u015fey istiyorsan\u0131z, belki de bitkilere sald\u0131ran bir k\u00fcften daha iyisi yoktur. Yemek i\u00e7in bitkilere ba\u011f\u0131ml\u0131y\u0131z. Evet, hayvanlar\u0131 ya da bal\u0131klar\u0131 da yiyebiliriz, ama onlar da bitkileri yerler.<\/p>\n

– Film, d\u00fcnyan\u0131n art\u0131k insanl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan ya\u015fanamaz ve terk edilmesi gereken bir mek\u00e2n oldu\u011fu \u00f6nermesinden yola \u00e7\u0131k\u0131yor. Tehdit ekolojik ve biyolojik nitelikte. Biyolojik, ekolojik vb. b\u00fct\u00fcn yollar denendi ve \u00e7are bulunamad\u0131 m\u0131 ki, insanl\u0131\u011f\u0131 kurtarmak astrofizik\u00e7ilere kald\u0131? Hem bu \u00e7ok daha ak\u0131lc\u0131, daha az risk i\u00e7eren, daha az maliyetli bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olmaz m\u0131yd\u0131? Boyut de\u011fi\u015ftirece\u011fimize geneti\u011fimizi de\u011fi\u015ftirsek, \u00f6rne\u011fin? Veya genetik\u00e7iler ile yapay zekac\u0131lar birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131p daha \u201ctoplumsal\u201d bir \u00e7are \u00fcretemezler mi? Film b\u00f6yle kurgulanabilir de, kitapta bu konu nas\u0131l a\u00e7\u0131klan\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Evet, hakl\u0131s\u0131n\u0131z. Senaryoyu ben yazsayd\u0131m \u00e7ok farkl\u0131 yazard\u0131m. Ama Nolan b\u00f6yle yazm\u0131\u015f. Burada Dr. Baltimore\u2019dan bir al\u0131nt\u0131 yapal\u0131m: \u201cB\u00f6yle felaketlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onlarla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in tek umudumuz ileri teknoloji ve bilimdir. E\u011fer siyasi olarak bilim ve teknolojiye yat\u0131r\u0131m yapmazsak ya da evrimin reddi gibi anti-entelekt\u00fcel ideolojilerle bu felaketlerin kayna\u011f\u0131 diye bilim ve teknolojideki ilerlemeyi duraksat\u0131rsak, kendimizi ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz \u00e7\u00f6z\u00fcmlerden yoksun buluruz.\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Do\u00e7. Dr. Kerem Canko\u00e7ak ile s\u00f6yle\u015fi Solucan deli\u011fi\u2026 Egzotik madde\u2026 Karadelikler\u2026 Karadelik tipleri\u2026 K\u00fctle\u00e7ekim, gelgit ve merkezka\u00e7 kuvvetleri… Uzay-zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesi… 5. Boyut\u2026 Zamanda ge\u00e7mi\u015fe yolculuk\u2026 Kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131\u2026 Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 (Interstellar) filminin dayand\u0131\u011f\u0131 astrofizik altyap\u0131s\u0131n\u0131 Kerem Canko\u00e7ak\u2019a sorduk. Bilim ve Gelecek Yaz\u0131 Kurulu toplant\u0131s\u0131nda, \u00c7eviri Kolektifimiz ve Yaz\u0131 Kurulumuzun e-posta gruplar\u0131nda, kendi aram\u0131zdaki sohbetlerde Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 filmine […]<\/p>\n","protected":false},"author":470,"featured_media":23640,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[168,30,1464,26],"tags":[247,2904,2239,2905,1093,2028,2903],"class_list":["post-23612","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-131-sayi","category-astronomi","category-dosya","category-fizik","tag-astrofizik","tag-interstellar","tag-karadelik","tag-kip-thorne","tag-sicim-teorisi","tag-solucan-deligi","tag-yildizlararasi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t