{"id":23660,"date":"2015-01-01T12:07:39","date_gmt":"2015-01-01T10:07:39","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=23660"},"modified":"2018-04-19T12:23:20","modified_gmt":"2018-04-19T09:23:20","slug":"yildizlararasi-filminden-hareketle-insan-ve-zihnin-dogasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/01\/01\/yildizlararasi-filminden-hareketle-insan-ve-zihnin-dogasi","title":{"rendered":"Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 filminden hareketle\u00a0\u0130nsan ve zihnin do\u011fas\u0131"},"content":{"rendered":"

\u0130nsan hayatta kalma, soyunu devam ettirme gibi en temel biyolojik g\u00fcd\u00fclerinin esiri mi? \u0130nsanl\u0131k i\u00e7in kendini feda etmek gibi bir davran\u0131\u015f da biyolojimizden kaynaklan\u0131yor olabilir mi? Ahlaki normlar\u0131m\u0131z evren \u00e7ap\u0131nda ne kadar ge\u00e7erli? Do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan insan,do\u011fay\u0131 nas\u0131l bilebiliyor? Bilgi fiziksel bir \u015fey mi? Ak\u0131l fiziksel bir \u015fey mi? Do\u011fa yasalar\u0131 varken, \u00f6zg\u00fcr irade s\u00f6z konusu olabilir mi? Yapay zek\u00e2 irade kazanabilir mi? Nas\u0131l oluyor da, s\u00fcbjektif ya\u015fant\u0131lar\u0131m\u0131z beynin fiziksel \u00f6zelliklerinden ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor?<\/em><\/p>\n

S\u00f6yle\u015fi: Nal\u00e2n Mahsereci, \u00d6zer Or, Yusuf Can Semerci<\/strong><\/p>\n

Bilim ve Gelecek Yaz\u0131 Kurulu\u2019nun \u00fc\u00e7 \u00fcyesi olarak, n\u00f6robiyoloji ve psikiyatri uzman\u0131 Saffet Murat Tura<\/strong> ile Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131<\/em> filmini konu\u015fmaya gitmi\u015ftik ama, avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 atalar\u0131m\u0131z\u0131n ya\u015fant\u0131lar\u0131ndan klonlar\u0131n ve yapay zek\u00e2lar\u0131n aram\u0131za kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir gelece\u011fe kadar uzand\u0131k sohbetimizde. \u0130nsan ve zihnin do\u011fas\u0131na dair ilgin\u00e7 duraklar\u0131 oldu g\u00fczerg\u00e2h\u0131m\u0131z\u0131n; okurlar\u0131m\u0131z\u0131n da bizim kadar keyif ve ilham alacaklar\u0131 bir yolculuk olmas\u0131n\u0131 umal\u0131m.<\/p><\/blockquote>\n

\"\"Biyolojik g\u00fcd\u00fclenmemiz esas m\u0131?<\/strong><\/p>\n

– Nal\u00e2n Mahsereci (NM):<\/strong> Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 filmine dair en genel ortak izlenimimiz, insan\u0131n hayatta kalma ve soyunu devam ettirme g\u00fcd\u00fcs\u00fcne senaryoda merkezi bir rol verildi\u011fiydi. Yanl\u0131\u015f bilgi g\u00f6ndererek, ekibi gezegenine \u00e7ekip kendi hayat\u0131n\u0131 kurtarmaya odaklanan Dr. Mann gibi, bu g\u00fcd\u00fcn\u00fcn somutla\u015ft\u0131\u011f\u0131 karakter \u00f6rnekleri vard\u0131; ama Cooper\u2019\u0131n \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 kurtarmak istemesinde ya da asl\u0131nda D\u00fcnya\u2019da kalan insanlar i\u00e7in umudunu t\u00fcketmi\u015f oldu\u011funu sonradan anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Dr. Brand\u2019in yeni bir ya\u015fam yeri arayacak ekibe k\u0131z\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmi\u015f olmas\u0131nda da, belki bu g\u00fcd\u00fcye bir g\u00f6nderme vard\u0131. Evrenin uzak k\u00f6\u015felerine gitsek de, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 belirleyen temel etmen, biyolojik do\u011fam\u0131z olarak kalmaya devam m\u0131 edecek? <\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Biyolojik varl\u0131klar\u0131n iki t\u00fcr g\u00fcd\u00fclenmesi oluyor. G\u00fcd\u00fclenme asl\u0131na bakarsan\u0131z biraz eski bir tabir, iki t\u00fcr program\u0131 oluyor diyelim daha do\u011fru tabirle. Bunlardan bir tanesi hayatta kalmak, di\u011feri de \u00fcremek, soyunu devam ettirmek. Bunlar sadece insanda var olan \u00f6zellikler de\u011fil, b\u00fct\u00fcn biyolojik t\u00fcrler bu \u00f6zellikleri payla\u015f\u0131yorlar. Canl\u0131l\u0131k dedi\u011fimiz \u015fey, fiziksel, kimyasal, fonksiyonel bir sistem, bu iki temel programla alakal\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla bu verileri kald\u0131r\u0131rsak, cans\u0131z do\u011fadan pek fark\u0131m\u0131z kalmaz.<\/p>\n

–<\/strong> NM: \u00d6b\u00fcr yandan insanl\u0131\u011f\u0131 kurtarmak gibi ulvi ama\u00e7lar var, insan bu gibi ama\u00e7larla biyolojik do\u011fas\u0131n\u0131 a\u015famaz m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>\u015eimdi bak\u0131n, asl\u0131nda kendini feda etme davran\u0131\u015f\u0131 di\u011fer biyolojik t\u00fcrlerde de g\u00f6zledi\u011fimiz bir \u015fey. Biz bir s\u00fcr\u00fc hayvan\u0131y\u0131z, yahut sosyal bir hayvan\u0131z diyelim. Varl\u0131k ko\u015fulumuz ba\u015fka Homo sapiens<\/em>\u2019lerle bir arada ya\u015famam\u0131za ba\u011fl\u0131. Bu sosyal sistemin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karsak ya\u015famda kalma \u015fans\u0131m\u0131z\u0131 kaybediyoruz. Onun i\u00e7in g\u00fcd\u00fclenmelerimizden bir tanesi de, hakikaten kendi neslimizi kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015fmak. Ama filmde de belirtilen bir nokta vard\u0131, \u201c\u0130nsanda t\u00fcr bilinci yoktur\u201d diyor film; \u00e7ok do\u011fru. \u0130nsanlar yak\u0131nlar\u0131n\u0131, sevdiklerini, kendilerini korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Uzaktaki insanlar\u0131 pek d\u00fc\u015f\u00fcnmezler, hatta insanlarda yabanc\u0131 korkusu, yabanc\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Yani sizden uzaktaki birisi bir tehdit unsurudur. Bence bu da \u00e7ok anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u00f6zellik. Di\u011fer hayvan t\u00fcrlerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, onlar\u0131n da t\u00fcrde\u015fleri olan ama kendi gruplar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki hayvanlarla ili\u015fkilerinin bir alan m\u00fccadelesi \u015feklinde ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \u0130nsanda da bunu \u00e7ok rahatl\u0131kla g\u00f6r\u00fcyoruz, alan m\u00fccadelesini. Kaynaklardan kim faydalanacak, kim daha \u00e7ok \u015fey alacak vs. Bir grup elindekini korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, di\u011fer grup elinden almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor; politik sava\u015flar, devletler buralardan \u00e7\u0131k\u0131yor. Bunlar\u0131n biyolojik temelleri var.<\/p>\n

\"\"– NM:<\/strong> Rekabet ve dayan\u0131\u015fma da insan\u0131n biyolojik do\u011fas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor diyorsunuz, peki o zaman daha e\u015fitlik\u00e7i, daha adil bir gelecek hayal ederken insan\u0131n biyolojik yanlar\u0131n\u0131 dikkate mi almal\u0131y\u0131z?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Bu hepimizin temennisi. Fakat insan\u0131n do\u011fas\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman insan bunu \u00e7ok kolay ger\u00e7ekle\u015ftirecek bir t\u00fcr gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Karl Popper\u2019in ele\u015ftirel rasyonalizm dedi\u011fi \u015feyi ger\u00e7ekle\u015ftirecek kadar kendinden merkezsizle\u015febilmek laz\u0131m. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn insanlar kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ge\u00e7iyor, do\u011fruyu bulmaya, do\u011fruyu yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar; \u00e7ok g\u00fczel. Belki uzak bir gelecekte m\u00fcmk\u00fcn bu ama, yak\u0131n gelecekte \u00e7ok muhtemel g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor bana. Ke\u015fke hepimizin kafas\u0131nda bir \u015fim\u015fek \u00e7aksa da ak\u0131llansak, birbirimizi yemekten kurtulsak; ama zannederim insan o kadar olgun bir varl\u0131k de\u011fil. Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 seyahat yapabilir, ama toplumsal d\u00fczeni organize edebilir mi? Zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u00e7\u00fcnk\u00fc di\u011fer primatlar\u0131n \u00e7o\u011fu gibi Makyavelist bir t\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n

\"\"
Dr. Mann, filmin k\u00f6t\u00fc adam\u0131 m\u0131, yoksa ger\u00e7ek\u00e7i bir karakter mi?<\/figcaption><\/figure>\n

– Yusuf Can Semerci (YCS): Ben arkada\u015flar\u0131mla izledim filmi. Dr. Mann bana insan do\u011fas\u0131na en uygun davranan, en ger\u00e7ek\u00e7i karakter gibi gelmi\u015fti. Ama arkada\u015flar\u0131m k\u00f6t\u00fc adam karakteri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler…<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> Bizim normatif sistemimiz i\u00e7erisinde k\u00f6t\u00fc adam. \u015eunu demek istiyorum, bir kaplan bir geyi\u011fi yemeye kalkt\u0131\u011f\u0131nda, ona iyi ya da k\u00f6t\u00fc demeyiz; bu bir do\u011fa olay\u0131d\u0131r. Bu ki\u015finin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da bizim ahlaki normlar\u0131m\u0131z, de\u011ferlerimiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan k\u00f6t\u00fc olarak niteleyebilir baz\u0131 insanlar, ama e\u011fer naturalist a\u00e7\u0131dan bakarsak, bu da bir do\u011fa olay\u0131.<\/p>\n

– <\/em>NM: Bu a\u00e7\u0131dan Prof. Grand ile aras\u0131nda fark var m\u0131yd\u0131 Dr. Mann\u2019in? Belki onun da ya\u015fayacak gezegen bulmaya \u00e7al\u0131\u015fan ekibe k\u0131z\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmesinde, soyunu devam ettirme g\u00fcd\u00fcs\u00fc ana etken. Ama sanki insanl\u0131\u011f\u0131 kurtarmakm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor amac\u0131 bir yandan…<\/em><\/strong><\/p>\n

– YCS: 12 gezegene g\u00f6nderilmi\u015f 12 karakter vard\u0131; biz bunlardan yaln\u0131zca bir tanesini g\u00f6r\u00fcyoruz. Belki di\u011fer gezegenlere gidenlerin de imk\u00e2n\u0131 olsayd\u0131, onlar da kendi gezegenlerinin iyi oldu\u011funu s\u00f6yleyerek, yeni ekipleri oraya \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131. \u0130nsan \u00f6nce kendi hayat\u0131n\u0131 kurtarmaya m\u0131 u\u011fra\u015f\u0131r, yoksa \u201cgreater good\u201d dedi\u011fimiz, ilk\u00f6nce insanl\u0131\u011f\u0131 kurtarmak m\u0131 daha a\u011f\u0131r basar?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Buna karar vermek zor bir bak\u0131ma. Muhtemelen \u00f6yle davrananlar da olacakt\u0131r, b\u00f6yle davrananlar da olacakt\u0131r. Tabii insan bu ko\u015fullarda hi\u00e7 denenmedi, ama b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fun Dr. Mann gibi davranma e\u011filiminin olaca\u011f\u0131n\u0131 zannediyorum. \u0130nsan\u0131n \u00e7ok m\u00fckemmel bir sistem oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz. \u0130kinci olarak da ahlaki normlar bu gezegendeki oyunun sorunsuz y\u00fcr\u00fcmesine hizmet eden birtak\u0131m kurallard\u0131r, trafik kurallar\u0131 gibidir bir anlamda. Gezegenin ya da trafi\u011fin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, ayn\u0131 kurallara uymak zorunda m\u0131y\u0131z? Galaksinin ortas\u0131nda ayn\u0131 kurallara uymak zorunda m\u0131y\u0131z? Ger\u00e7ek\u00e7i olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, insanl\u0131\u011f\u0131n ne olmas\u0131 gerekti\u011fine dair de\u011fil, ne oldu\u011funa dair bir \u015feyler s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum.<\/p>\n

– YCS: Asl\u0131nda sormak istedi\u011fim \u015fu; insanl\u0131\u011f\u0131 kurtarmak i\u00e7in kendini feda edecek insan da \u00e7\u0131kar, kendini kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015facak insan da \u00e7\u0131kar; ama insan do\u011fas\u0131 gere\u011fi, a\u011f\u0131r basan kendini kurtarmak iste\u011fi mi olur?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bizim do\u011fam\u0131zdan getirdi\u011fimiz ve bu gezegenin nimetlerinden, yemek olarak, cinsellik olarak daha fazlas\u0131na sahip olma iste\u011fimiz var. Ama ayn\u0131 zamanda da sosyal anksiyeteyle, en amiyane tabiri mahalle bask\u0131s\u0131yla kendi davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 kontrol ediyoruz.\u00a0 Bu yasaklar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 da i\u00e7selle\u015ftiriyoruz, bizim de\u011ferlerimiz haline geliyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla insan ikilemli bir varl\u0131k. Bir zamanlar psikanaliz ekol\u00fcn\u00fcn \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131, id-s\u00fcper ego \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir bu. Bu terminolojiyle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesine itiraz\u0131m yok da, n\u00f6robiyolojiye yak\u0131n bir terminolojiyle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek de, sinir sisteminin farkl\u0131 yap\u0131la\u015fmalar\u0131ndan kaynaklanan bir durum bu. \u0130nsan bu \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 ya\u015fayacakt\u0131r.<\/p>\n

– \u00d6zer Or (\u00d6O): \u201cMadde ve Mana\u201d kitab\u0131n\u0131zdan baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri hat\u0131rl\u0131yorum, \u201cHomo erectus\u2019a g\u00f6re daha geli\u015fmi\u015f, daha rasyonel varl\u0131klar\u0131z\u201d diyordunuz. Zaman ilerliyor, bilim, teknoloji geli\u015fiyor; ya\u015fanacak ba\u015fka gezegenler aramaya ba\u015fl\u0131yoruz, ama gene ayn\u0131 do\u011fal programa g\u00f6re davran\u0131yoruz. K\u00fclt\u00fcrel evrimimizin, bilimsel ve teknolojik geli\u015fmelere g\u00f6re \u00e7ok daha yava\u015f m\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>\u0130nsanl\u0131k tarihine \u015f\u00f6yle bir bakt\u0131\u011f\u0131m zaman, hakikaten b\u00fct\u00fcn gezegenin mutlu oldu\u011fu bir tek d\u00f6nemin bile oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Belki neolitik \u00e7a\u011fdan \u00f6nceki atalar\u0131m\u0131z, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ok geni\u015f oldu\u011fu ve insanlar\u0131n say\u0131ca az oldu\u011fu bir d\u00f6nemde b\u00f6yle bir \u015feyi ya\u015fad\u0131lar: Ama tar\u0131m devriminden sonra insanl\u0131k tarihine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, insanlar\u0131n s\u00fcrekli birbirleriyle sava\u015f halinde, birbirlerini s\u00f6m\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fan, birbirlerinin imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015fan varl\u0131klar oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bunu yak\u0131n zamanda de\u011fi\u015ftirecek bir potansiyeli var m\u0131 insan\u0131n, bilemiyorum do\u011frusu. Ama bu y\u00f6ndeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n devam etmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Samimi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm, yar\u0131n ger\u00e7ekle\u015febilecek bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n

– \u00d6O: Film o noktada ger\u00e7ek\u00e7i geldi bana. D\u00fcnya de\u011fi\u015fmi\u015f, ama insanlar bug\u00fcnk\u00fc insanlar gibi, \u00e7ok fazla de\u011fi\u015fmemi\u015fler. Gelece\u011fe dair filmler, ya fazla iyimser ve \u00fctopik oluyor, ya da karamsar ve distopik… Bu filmde insanlar bizim bekledi\u011fimiz \u00e7a\u011f\u0131n insan\u0131 gibi de\u011fillerdi, ama bir kara<\/em><\/strong>–\u00fctopya da de\u011fildi film. Ne dersiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>\u0130\u015fin sosyal boyutunu \u00e7ok fazla ele almam\u0131\u015f film. Sonu itibar\u0131yla bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman Sat\u00fcrn yak\u0131nlar\u0131nda bir uzay istasyonunda bitiyor. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 i\u00e7ine alabilecek bir uzay gemisinin y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 bir seyahat yapabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek zor. O koloni d\u00fcnya toplumunun ne kadar\u0131n\u0131 temsil ediyor?.. \u00c7ok b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle o uzay gemisine, ne diyelim, ayr\u0131cal\u0131kl\u0131lar girdi…<\/p>\n

– NM: Uzay istasyonunda olu\u015fturulmu\u015f bir k\u00fc\u00e7\u00fck Amerika\u2019da ya\u015fayan, Amerikal\u0131 ayr\u0131cal\u0131kl\u0131lar…<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00d6O: \u00d6yle bir yan\u0131 vard\u0131, Amerikal\u0131lar \u00fczerine kurulmu\u015f, \u00f6tekisi olmayan bir film.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Tabii, d\u00fcnyada ABD var, ba\u015fka bir \u015fey yok. Amerikal\u0131lar\u0131n kendilerini d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131ndan \u00e7ok farkl\u0131, ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 g\u00f6rd\u00fcklerini s\u00f6yleyen makaleler okudum. Belki bizim atalar\u0131m\u0131z da Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu zaman\u0131nda, d\u00fcnyan\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndan ibaret oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n

Gitmek mi zor, kalmak m\u0131?<\/strong><\/p>\n

– \u00d6O: Filmde bir orta\u00e7a\u011f metaforu da vard\u0131 sanki. Sanayi devriminin b\u00fct\u00fcn imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 kaybetmenin e\u015fi\u011fine gelinmi\u015f, bir krize girilmi\u015f. Toplumun d\u00fc\u015f\u00fcncesi, yeni \u015feyler denemeye kapal\u0131; uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 tamamen durdurulmu\u015f, insanlar tar\u0131ma y\u00f6nlendirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u00c7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir az\u0131nl\u0131k, yeni d\u00fcnya aray\u0131\u015f\u0131nda. Kristof Kolomb\u2019un Amerika\u2019y\u0131 ke\u015ffetmeye \u00e7\u0131kmas\u0131 gibi, 3<\/em><\/strong>–5 ki\u015filik bir ekip yeni bir gezegen aramaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu Bat\u0131l\u0131n\u0131n s\u0131\u011f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce mi? \u201cBizim i\u00e7in kaynaklar t\u00fckenirse, yeni bir yer bulur, orada ya\u015fam\u0131 yeniden kurar\u0131z.\u201d B\u00f6yle bir r\u00fcya m\u0131 sunuluyor bize, filmin propaganda etti\u011fi \u015feyi soruyorum?..<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>\u015eimdi b\u00f6yle atmosferik ko\u015fullar geli\u015firse, tabii ki ak\u0131lc\u0131 program gezegende hayatta kalmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, bunun olabilece\u011fi ko\u015fullar\u0131 yaratmaya \u00e7al\u0131\u015fmak olacakt\u0131r. Fakat birdenbire yapay bir do\u011fa olay\u0131, bir solucan deli\u011fi beliriyor ve bu solucan deli\u011fi y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 seyahat yapma f\u0131rsat\u0131 kazand\u0131r\u0131yor insanlara. Bence ak\u0131lc\u0131 olan iki imk\u00e2n\u0131 da denemek, bir taraftan savunma yaparken, bir taraftan atak yap\u0131yorsunuz. Birisi tutmazsa di\u011feri tutabilir diye d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.<\/p>\n

– NM:<\/strong> Filmde, savunma k\u0131sm\u0131na de\u011fil de, atak k\u0131sm\u0131na vurgu vard\u0131. Afi\u015flere \u00e7\u0131kar\u0131lan \u015f\u00f6yle bir slogan\u0131 var: \u201cD\u00fcnyan\u0131n sonu bizim sonumuz olmayacak!\u201d Bu, kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fcnyan\u0131nkinden ay\u0131ran, \u00e7ok insan<\/em><\/strong>–merkezli bir bak\u0131\u015f. D\u00fcnya bize hizmet etmek i\u00e7in varm\u0131\u015f, t\u00fcketmi\u015fiz b\u00fct\u00fcn olanaklar\u0131n\u0131. Gidelim o zaman. Bu durumu d\u00fczeltmek esas de\u011fildi filmde. Biz bu do\u011fan\u0131n \u00e7ocuklar\u0131y\u0131z, evrimimiz burada ger\u00e7ekle\u015fti, biyolojik sistemimiz, beynimizdeki t\u00fcm s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar buran\u0131n damgas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor, ama bir bi\u00e7imde buradan kurtulmak istiyoruz. Bir nevi ebeveyn<\/em><\/strong>–\u00e7ocuk ili\u015fkisine benziyor. D\u00fcnya hem yuvam\u0131z, ana rahmimiz; \u00f6te yandan kurtulmak, \u00f6zg\u00fcrle\u015fmek istedi\u011fimiz bir ili\u015fki; \u00e7eli\u015fik bir ili\u015fkimiz var d\u00fcnyam\u0131zla…<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>D\u00fcnya art\u0131k t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn ya\u015fayaca\u011f\u0131 bir yer olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015fsa, gezegenimiz de\u011fi\u015fmi\u015fse, t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn ya\u015fayabilece\u011fi bir ba\u015fka gezegene gitme \u015fans\u0131m\u0131z varsa, ne yapaca\u011f\u0131z? Anavatan\u0131m\u0131z burada diye siperler kaz\u0131p bekleyecek miyiz? Yapaca\u011f\u0131m\u0131z \u015fey yeni olanaklar\u0131 denemek olmal\u0131 rasyonel olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman. Gezegene sad\u0131k kalaca\u011f\u0131z diye bir d\u00fcrt\u00fcm\u00fcz yok ki.<\/p>\n

\"\"
D\u00fcnyada ya\u015fam i\u00e7in ko\u015fullar olumsuzla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, kaynaklar\u0131n\u0131 t\u00fckettikleri araziden ayr\u0131lan avc\u0131toplay\u0131c\u0131 atalar\u0131m\u0131z gibi davranmaya ba\u015flayabiliriz.<\/figcaption><\/figure>\n

– NM: Tabii ama, bilimin olanaklar\u0131 d\u00fcnyadaki ya\u015fam\u0131, sadece kendimizinkini de\u011fil, b\u00fct\u00fcn canl\u0131l\u0131\u011fa dair ya\u015fam\u0131 korumak i\u00e7in de seferber edebilirlerdi…<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Bu bizim avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 atalar\u0131m\u0131z\u0131nkilere \u00e7ok benzeyen bir davran\u0131\u015f \u015fekli asl\u0131na bakarsan\u0131z. Avc\u0131-toplay\u0131c\u0131lar belli bir arazide bir s\u00fcre kal\u0131r, oran\u0131n kaynaklar\u0131n\u0131 t\u00fckettikleri zaman yandaki araziye ge\u00e7erlerdi. \u015eimdi art\u0131k unuttu\u011fumuz bir y\u00f6ntem ama, bir \u015fekilde hat\u0131rlayabiliriz o ko\u015fullar has\u0131l oldu\u011funda. Biliyorsunuz Amerika\u2019n\u0131n ke\u015ffi, Amerika\u2019n\u0131n ikinci ke\u015ffidir asl\u0131nda. \u00c7ok daha evvel Amerika\u2019ya gitmi\u015fti insanlar. Dolay\u0131s\u0131yla insan hep b\u00f6yle yeni imk\u00e2nlar, yeni mek\u00e2nlar arar. Zaten insandaki bu yeni aray\u0131\u015f\u0131, yeni tutkusu olmasa, di\u011fer t\u00fcrlerden \u00e7ok fark\u0131m\u0131z kalmazd\u0131 diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u0130nsan iyiye \u00e7ok kolayl\u0131kla adapte olan, ama k\u00f6t\u00fcye adapte olmakta zorluk \u00e7eken bir t\u00fcr. Yeni daima \u00e7ekici bir \u015feydir. Yeniye do\u011fru \u00e7ekilme, ayn\u0131 zamanda da elimizdeki imk\u00e2nlar\u0131 kaybetmemeye \u00e7al\u0131\u015fma, bunlar\u0131n dengesini tutturmaya \u00e7al\u0131\u015fma.<\/p>\n

Sevgi biyolojik bir fonksiyon<\/strong><\/p>\n

– NM: Amelia\u2019n\u0131n, \u201cSevgi uzay ve zaman boyutunu a\u015fan yeg\u00e2ne \u015feydir\u201d gibi metafizik bir yorumu vard\u0131. Sizce sevgi insan\u0131n biyolojik do\u011fas\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fey mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>O yorum biraz Katoliklik koktu bana. Sevgi dedi\u011fimiz bir \u015feyin oldu\u011funa \u015f\u00fcphe yok, \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131, e\u015fimizi, arkada\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 seviyoruz. Ama filmde g\u00f6sterildi\u011fi gibi bunun biyolojik \u00f6zelli\u011fin \u00f6tesinde bir anlam\u0131n\u0131n oldu\u011funu zannetmiyorum, sevgi de bizim t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc korumam\u0131zda, t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn devam\u0131nl\u0131l\u0131\u011f\u0131nda etkili olan biyolojik bir fonksiyon. \u0130nsanlar tabii ki \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 severler, ki o \u00e7ocuklar i\u00e7in kendilerinden fedak\u00e2rl\u0131k etsinler; ama bu sevgi ilahi olarak bize gelmi\u015f bir \u015fey de\u011fil. T\u00fcr olarak ya\u015famda kalmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan \u00f6zelliklerimizden biri. Kediler, k\u00f6pekler de yavrular\u0131n\u0131 seviyor.<\/p>\n

– NM: Kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z sevgi m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc? Hi\u00e7bir fayda g\u00f6rmedi\u011finiz, hi\u00e7bir \u00e7\u0131kar ili\u015fkisinde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir nesneye, bir insana sevgi duymak\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Evlat sevgisinde biraz b\u00f6yle bir \u015fey var, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck fedak\u00e2rl\u0131klar yapt\u0131ran bir sevgi. Kendi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131zdan vazge\u00e7iyorsunuz, imk\u00e2nlar\u0131n\u0131z\u0131n \u00e7o\u011funu kendiniz i\u00e7in kullanm\u0131yor, onun i\u00e7in seferber ediyorsunuz.<\/p>\n

\"\"
Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131\u2019ndan bir sahne: Amelia Brand ve Joseph Cooper.<\/figcaption><\/figure>\n

– NM:\u00a0 \u00c7ocu\u011fa duyulan sevgi de, soyun devam\u0131 i\u00e7in yat\u0131r\u0131m gibi bir yan\u0131yla.<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Evet, \u00f6yle olsa gerek. Kad\u0131n-erkek sevgisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da benzer bir \u015fekilde bakmak m\u00fcmk\u00fcn; ama biz sosyal hayvan\u0131z demi\u015ftik. Yani grubumuzdaki arkada\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 da sevmek zorunday\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc tek ba\u015f\u0131m\u0131za hayatta kalam\u0131yoruz. Dolay\u0131s\u0131yla evrim s\u0131ras\u0131nda sevgi gibi bir \u015feyin ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r. Yanl\u0131\u015f an\u0131msam\u0131yorsam, beyinde anterior singulat korteksin \u00f6nemli rol ald\u0131\u011f\u0131 bir biyolojik fonksiyon sevgi.<\/p>\n

– NM: Filmde pilot olan karakter Cooper karadeli\u011fin i\u00e7ine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, 5. boyuta ge\u00e7mi\u015f, sonra bulunmu\u015f, uzay istasyonuna getirilmi\u015f; bu arada yapay zek\u00e2 TARS da hurdaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f… \u0130lk yola \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00fczerinden 100 y\u0131ldan fazla zaman ge\u00e7mi\u015f, kuantum k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f, yani yepyeni olanaklar\u0131 olan yapay zek\u00e2lar \u00fcretmek m\u00fcmk\u00fcn. Ama Cooper, yeniden yola \u00e7\u0131kmas\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda, yan\u0131na yeni bir yapay zek\u00e2 almak yerine, TARS\u2019\u0131 onarmay\u0131 ye\u011fliyor. Acaba insan, yapay zek\u00e2ya sevgi duyabilir mi? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrseniz, elimiz kolumuz haline gelen cep telefonlar\u0131m\u0131z\u0131 bile de\u011fi\u015ftirmekte teredd\u00fct etmedi\u011fimiz bir d\u00f6nemde ya\u015f\u0131yoruz bir yan\u0131yla\u2026 Yoksa ona b\u00f6yle bir ba\u011fl\u0131l\u0131k geli\u015ftirmesinde, TARS\u2019\u0131n mizah gibi, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck gibi insans\u0131 \u00f6zelliklere sahip olmas\u0131 m\u0131 etken? <\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00c7ok b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle dedi\u011finiz gibi. \u0130nsan\u0131n sanki insanm\u0131\u015f gibi ili\u015fki kurabilen makinelere ba\u011flanmas\u0131 \u00e7ok daha anla\u015f\u0131labilir bir \u015fey. Ama ben \u015fu mobilyalar\u0131 20 senedir kullan\u0131yorum ve hakikaten emekli olup bir g\u00fcn bu odadan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131m zaman geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m \u015feylere \u00fcz\u00fclece\u011fim. Tabii \u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcm \u015fey, geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m y\u0131llar m\u0131, \u00f6n\u00fcmde uzanan ya\u015fl\u0131l\u0131k y\u0131llar\u0131 m\u0131, yoksa mobilyalar m\u0131 olacak; insan orada kendini kand\u0131rabilir.<\/p>\n

\"\"
Sevgi t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131nda etkili olan biyolojik bir fonksiyon, ilahi olarak bize verilmi\u015f bir \u00f6zellik de\u011fil. \u0130nsanlar elbette \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 severler, ki o \u00e7ocuklar\u0131 yeti\u015ftirmek i\u00e7in fedak\u00e2rl\u0131k yapabilsinler.<\/figcaption><\/figure>\n

– \u00d6O: Orada nesneye ba\u011flanma de\u011fil de, sanki onlarda i\u00e7erilmi\u015f olan zamana bir ba\u011flanma var gibi. Adam ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 en inan\u0131lmaz deneyimde beraber oldu\u011fu bir alete ba\u011fl\u0131l\u0131k g\u00f6steriyor, ama gidip de uzay meki\u011fini onarmaya kalkm\u0131yor, ileti\u015fim kurabilece\u011fi bir aleti tercih etmesinin nedeni o olabilir.<\/em><\/strong><\/p>\n

– E\u015fyalara ya\u015fanm\u0131\u015fl\u0131klar \u00fczerinden ba\u011flan\u0131yoruz, do\u011fru.<\/p>\n

NM: Bildi\u011fimiz nesneler, bildi\u011fimiz ortamlar bir g\u00fcvenlik duygusu mu yarat\u0131yor bizde acaba? Yeni bir e\u015fyaya, yeni bir ortama uyum sa\u011flamak bizi zorlayan bir \u015fey bir yan\u0131yla…<\/em><\/strong><\/p>\n

– G\u00fcvenlik duygusu yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Yeni daima bir anksiyete yarat\u0131yor.\u00a0 Ama bir \u00e7ekicili\u011finin oldu\u011funu da ink\u00e2r edemeyiz. Bilgisayar\u0131m \u00e7\u00f6kt\u00fc, yar\u0131n yeni bir bilgisayar alaca\u011f\u0131m; yeni bilgisayar\u0131 nas\u0131l \u00f6\u011frenece\u011fim, kullanabilecek miyim, bizim nesil malum bu i\u015flerde \u00e7ok becerikli de\u011fil, ufak bir anksiyetem var tabii, ke\u015fke eski bilgisayar\u0131m h\u00e2l\u00e2 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olsayd\u0131 da, onunla i\u015fi g\u00f6t\u00fcrseydim diye d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor de\u011filim.<\/p>\n

Anne-baba kar\u015f\u0131s\u0131nda hep \u00e7ocuk kalmak<\/strong><\/p>\n

– NM: <\/strong>Murph, art\u0131k yeti\u015fkin bir insan olarak babas\u0131 Cooper ile ayn\u0131 projede \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, yani onun ama\u00e7lar\u0131n\u0131 ve durumunun \u00f6nemini yeti\u015fkin akl\u0131yla kavrayabilecek bir duruma geldi\u011fi halde, babas\u0131na mesaj yollarken kameran\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na ge\u00e7ti\u011fi her anda, gene 10 ya\u015f\u0131ndaki \u201cterk edilmi\u015f \u00e7ocuk\u201d oluveriyor. Zaman ac\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 dindirir, yumu\u015fat\u0131r genelde. Ama ebeveynlerimiz kar\u015f\u0131s\u0131nda, onlara kar\u015f\u0131 hissetti\u011fimiz \u00e7ocukluk duygular\u0131ndan bir t\u00fcrl\u00fc kurtulam\u0131yoruz san\u0131r\u0131m, ne dersiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>En regresif, en gerilemeli tepkilerimizi anne ve babam\u0131z kar\u015f\u0131s\u0131nda veririz; birdenbire koskoca adam anne-babas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ocuksu tepkiler vermeye ya da gereksiz h\u0131r\u00e7\u0131nl\u0131klar g\u00f6stermeye ba\u015flayabilir. O ili\u015fki kal\u0131plar\u0131, beyinde eskiden kalma ve korunan n\u00f6ral yap\u0131lar\u0131 yeniden harekete ge\u00e7iyor; bunlar kalmasa, unuturuz zaten. Yani en arkaik, en regresif tepkilerimiz anne-baba kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n

– \u00d6O: Toplumda kurdu\u011fumuz ili\u015fkiler hep belli bir etik \u00e7er\u00e7evesinde ya da toplumsal davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131 vs. ge\u00e7erli. Ama en yak\u0131nlar\u0131m\u0131za bu kal\u0131plarla davranm\u0131yoruz. Ebeveynlerimize kar\u015f\u0131 bu kadar rahat davran\u0131yor olmam\u0131z, bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hali say\u0131labilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00d6zg\u00fcrl\u00fck denebilir mi bilmiyorum. \u015eu do\u011fru, yeni bir insan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda adeta yabanc\u0131 bir \u00fclkeye, yabanc\u0131 bir k\u00fclt\u00fcre gitmi\u015f ve hata yapmadan kibar bir insan gibi davranmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r pozisyonday\u0131zd\u0131r, biraz onun oyununu oynamak durumunday\u0131zd\u0131r. Japonya\u2019ya gitsek herkes birbirine kibar kibar selam verirken, ne sa\u00e7ma adetleri var demeyece\u011fiz, biz de onlara uyum g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z; onun gibi bir \u015fey. Anne-babam\u0131z da bizim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz, dolay\u0131s\u0131yla bizde o gerginli\u011fi yaratmaz.<\/p>\n

– \u00d6O: O toplumsal nezaket belki bir \u00fcrk\u00fcnt\u00fc bile yaratabilir.<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00c7ekingenle\u015ftirir insan\u0131 tabii.<\/p>\n

– NM: Sosyal psikoloji \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, bu bir uyum zorunlulu\u011fu, kendimizi kabul ettirme zorunlulu\u011fu gibi mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kendini kabul ettirme arzular\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli bir rol oynayabilir.<\/p>\n

– NM: \u00d6zer\u2019in s\u00f6yledi\u011fi \u015feye d\u00f6nersek, anne<\/em><\/strong>–babam\u0131zla ili\u015fkimizde kendimizi kabul ettirme derdimizin olmamas\u0131, ger\u00e7ekten bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yarat\u0131yor olabilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Sevgilerini kaybetme riskimiz \u00e7ok \u00e7ok az, onun i\u00e7in daha rahat\u0131z onlarla; tabii kendimizi saklamay\u0131 becerebildi\u011fimiz \u00f6l\u00e7\u00fcde.<\/p>\n

\"\"
Murphy, babas\u0131 Joseph Cooper\u2019\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda, art\u0131k bir yeti\u015fkinken bile, kolayl\u0131kla 10 ya\u015f\u0131ndaki \u201cterk edilmi\u015f\u201d \u00e7ocu\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcveriyordu.<\/figcaption><\/figure>\n

– NM: Filmde hi\u00e7 anne olmamas\u0131 dikkatimi \u00e7ekti; baba<\/em><\/strong>–k\u0131z, baba<\/em><\/strong>–o\u011ful ili\u015fkisi var, bir de annenin babas\u0131 olan b\u00fcy\u00fckbaba var, yani anneyi temsi eden taraf da yine bir erkek. \u00d6zellikle mi b\u00f6yle se\u00e7ilmi\u015f diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

– Bilemiyorum, Mesaj<\/em> diye bir film vard\u0131, orada da bir baba-k\u0131z ili\u015fkisi vard\u0131. Annenin \u00f6lm\u00fc\u015f olmas\u0131 anne ile rekabeti azaltabilir diye d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz, yani annenin yoklu\u011fu, k\u0131z \u00e7ocu\u011fun babaya daha yak\u0131n olmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran bir fakt\u00f6r olabilir. Ne kadar geli\u015fmi\u015f olursa olsun bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde bile yine de bir kad\u0131n-erkek farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 var .Bilim, felsefe gibi dallar h\u00e2l\u00e2 erkeklerin kalesi. Kad\u0131nlar\u0131n buraya kazan\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in babalar\u0131na bir yak\u0131nl\u0131k kurmalar\u0131 telkin ediliyor gibi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm.<\/p>\n

– NM: Bilim tarihinde de b\u00f6yledir bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda: Baba gibi, a\u011fabey gibi, ya da kan ba\u011f\u0131 olmaks\u0131z\u0131n hamilik yaparak, sosyal tepkileri azaltacak, i\u015fleri kolayla\u015ft\u0131racak yak\u0131n bir erkek fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 dikkat \u00e7ekicidir \u00f6ne \u00e7\u0131kabilen kad\u0131nlar i\u00e7in. Ben Y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 i\u00e7in \u015funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm, anne yuvay\u0131 temsil eder ya geleneksel k\u00fclt\u00fcrde, acaba yuvam\u0131z olan d\u00fcnyadan kopabilmek i\u00e7in mi bir anne yoktu?<\/em><\/strong><\/p>\n

– \u00c7ok g\u00fczel d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015fs\u00fcn\u00fcz, i\u015fin o taraf\u0131 da olabilir tabii. Varolan\u0131 koruyan taraf kad\u0131nken, erkek daha maceraya at\u0131lan taraft\u0131r. Asl\u0131na bakarsan\u0131z, erkek biyolojik do\u011fan\u0131n esas\u0131 de\u011fil, bir aksesuvar\u0131d\u0131r; daha kolay g\u00f6zden \u00e7\u0131kart\u0131labilen bir \u015feydir. Bunun bir\u00e7ok biyolojik nedeni var, hepsini duymak istemezsiniz.<\/p>\n

Ger\u00e7e\u011fi \u00e7arp\u0131tan beyin<\/strong><\/p>\n

– NM: Filmde insan\u0131n nesnelli\u011fi kendi \u00f6znelli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde okudu\u011fu halde, bunu\u00a0 nesnel bir analizmi\u015f gibi, sanki rasyonellikmi\u015f gibi sunma e\u011filiminde oldu\u011fu da veriliyordu: Amelia sevdi\u011fi adam\u0131n oldu\u011fu gezegene inmek istiyor, di\u011ferleri onun s\u00fcbjektif karar verdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar; ama o bunu objektiflikmi\u015f gibi gerek\u00e7elendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Mann da ayn\u0131 bi\u00e7imde, kendi bencil davran\u0131\u015f\u0131n\u0131, insan\u0131n do\u011fas\u0131yla ili\u015fkilendirerek a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, vs.<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Asl\u0131nda bu bir \u00f6l\u00e7\u00fcde kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir \u015fey, insan primitif duygular\u0131n\u0131 ya da kabul edilmeyecek duygular\u0131n\u0131 rasyonalize eder. \u201cSplit brain\u201d (ayr\u0131k beyin) vakalar\u0131nda, beynin konu\u015fma fonksiyonuyla y\u00fck\u00fcml\u00fc olan sol yar\u0131s\u0131n\u0131n, mevcut durumlar\u0131 rasyonalize etme yetene\u011fine sahip oldu\u011fu g\u00f6sterildi. Yani beynimizin s\u00fcbjektif olgular\u0131 ya da \u015f\u00f6yle diyelim, ger\u00e7ek olgular\u0131 de\u011fil de, rasyonalize edilmi\u015f bir ger\u00e7ekli\u011fi ifade etti\u011fi Michael Gazzaniga taraf\u0131ndan g\u00f6sterildi. Sadece psikoloji kitaplar\u0131ndan, psikoterapilerden de\u011fil, bizzat \u00a0ayr\u0131k beyin vakalar\u0131ndan \u00e7ok iyi biliyoruz ki, beynin sol taraf\u0131 rasyonalize eder . Ger\u00e7ekli\u011fi duruma g\u00f6re \u00e7arp\u0131tarak ifade eder yani.<\/p>\n

– NM: Politika alan\u0131nda da \u00e7ok s\u0131k g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir durum bu. Bazen bir \u00f6rg\u00fctte ger\u00e7eklik \u00a0o \u00f6rg\u00fct\u00fcn durumuna g\u00f6re \u00e7arp\u0131t\u0131larak analiz ediyor ve bunun ger\u00e7ekli\u011fin ta kendisi oldu\u011funa toplu halde inan\u0131l\u0131yor…<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> Do\u011fru. Politik psikoloji ayr\u0131 bir konu, ama orada bireysel beklentiler, \u00e7\u0131karlar, sanki toplumsal fedak\u00e2rl\u0131klar, idealizmler gibi ifade edilebilir. Asl\u0131nda insanlar\u0131n \u00e7o\u011funda \u00f6nplana \u00e7\u0131kmak, lider olmak gibi arzular var; bunlar\u0131 \u201clider olmak istiyorum\u201d, \u201cesas rol\u00fc ben istiyorum\u201d diye de\u011fil de, \u201ctoplumu kurtarmak istiyorum\u201d diye ifade etmeleri \u00e7ok da anla\u015f\u0131labilir bir \u015feydir.<\/p>\n

\"\"
Filmin bilimsel dan\u0131\u015fman\u0131 ve yap\u0131mc\u0131lar\u0131ndan astrofizik\u00e7i Kip Thorne, Murphy\u2019yi canland\u0131ran oyuncuya, kuantum k\u00fctle\u00e7ekimini \u00e7\u00f6zece\u011fi sahneyle ilgili dan\u0131\u015fmanl\u0131k yap\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Ba\u015faraca\u011f\u0131na inanmak ba\u015farman\u0131n ne kadar\u0131?<\/strong><\/p>\n

– NM: Filmde Prof. Brand, Cooper\u2019in k\u0131z\u0131 Murphy\u2019i bilimsel ara\u015ft\u0131rma ekibine al\u0131rken, \u201cBaban\u0131n geri d\u00f6nece\u011fine inan\u0131yorsun, onun i\u00e7in al\u0131yoruz seni\u201d gibi bir \u015fey s\u00f6ylemi\u015fti. Sizce bir \u015feye inanman\u0131n b\u00f6yle bir etkisi var m\u0131; bir i\u015fe motive edici, ba\u015farmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131? <\/em><\/strong><\/p>\n

– Bilimde inan\u00e7 yoktur, varsay\u0131m diye bir \u015fey vard\u0131r. Biliminsan\u0131n\u0131n da kendi varsay\u0131m\u0131na inanmas\u0131 \u00e7ok sa\u00e7ma bir \u015feydir. Baz\u0131 problemleri \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir d\u00fc\u015f\u00fcnce aletidir varsay\u0131m. \u0130nan\u00e7 de\u011fil. Ama insanda hakikaten g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde inanmaya bir e\u011filim, bir ihtiya\u00e7 oldu\u011funu da kabul etmek laz\u0131m; \u00f6zellikle babas\u0131n\u0131n d\u00f6nece\u011fine inanmas\u0131 o ki\u015fiyi tabii ki motive ediyor. Umutsuzlu\u011fa kar\u015f\u0131 bir \u015fey olarak inanc\u0131 \u00f6nemsememiz gerekiyor, aksi umutsuzluk \u00e7\u00fcnk\u00fc.<\/p>\n

– NM: Cahilce soruyorum, dopamin motivasyonda etkili bir biyokimyasal, ayn\u0131 zamanda inan\u00e7ta da etkili oldu\u011funu okudu\u011fumu hat\u0131rl\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Dopamin beyinde bir\u00e7ok fonksiyonda etkili bir sinaptik iletici, bir sinir h\u00fccresinden di\u011ferine n\u00f6rofizyolojik elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n ge\u00e7mesini sa\u011flayan kimyasal bir iletici. Beynin de\u011fi\u015fik yerlerinde de\u011fi\u015fik fonksiyonlar g\u00f6r\u00fcyor. Bazal gangliyonlarda, hareketlerinizin ahenkli yap\u0131lmas\u0131nda bir fonksiyonu var mesela. Motivasyon a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131rsak, \u00f6d\u00fcl sisteminde yer al\u0131yor. Yani insan\u0131n bir \u015feyden, bir \u015feyi ba\u015farmaktan duydu\u011fu haz s\u0131ras\u0131nda dopaminerjik n\u00f6ronlarda bir aktivasyon oluyor ve ki\u015fi bir sevin\u00e7, co\u015fku ya\u015f\u0131yor; az dozda kokain alm\u0131\u015f gibi bir ruh haline giriyor. \u0130nan\u00e7 konusunda da etkili olabilir, bilmiyorum.<\/p>\n

– \u00d6O: Mistik bir inan\u00e7 de\u011fil de, fiziksel bir problemi dert etmi\u015f olmakla ilgili bir duygusal durum olarak tarif etsek\u2026 Yani hayatta kalmam\u0131zla ba\u011flant\u0131l\u0131 bir problemin \u00e7\u00f6z\u00fclebilir oldu\u011funa inanmayla ilgili; hayatta kalma \u00e7abas\u0131 gibi, o da insan\u0131n zihninde inan\u0131lmaz s\u0131\u00e7ramalar ger\u00e7ekle\u015ftirebiliyor\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> \u0130nan\u00e7 tabii motivasyonu g\u00fc\u00e7lendiren bir \u015fey. Bu ma\u00e7\u0131 kazanaca\u011f\u0131z diye inanmazlarsa futbolcular, kolay kolay oynayamazlar, o ma\u00e7\u0131n kazan\u0131labilir oldu\u011funa ikna olmalar\u0131 laz\u0131m. Real Madrid\u2019i yenemem dedi\u011fin zaman, yenemezsin zaten.<\/p>\n

Do\u011fan\u0131n par\u00e7as\u0131 olan insan do\u011fay\u0131 nas\u0131l bilebiliyor?<\/strong><\/p>\n

– \u00d6O: Filmde dikkatinizi \u00e7eken, s\u00f6z etmek istedi\u011finiz, bizim sormam\u0131\u015f oldu\u011fumuz y\u00f6nler var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> Filmin bir de epistemolojik bir taraf\u0131 var. Do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan nas\u0131l oluyor da do\u011fay\u0131 bilebiliyor, do\u011fan\u0131n gidi\u015fat\u0131 \u00fczerinde nas\u0131l y\u00f6nlendirici olabiliyor problemi. Fizik ile biyolojinin ili\u015fkisini orada aramakta, filme sosyal psikolojinin \u00f6tesinde, n\u00f6robiyolojik a\u00e7\u0131dan da, yani beynin yap\u0131s\u0131 itibar\u0131yla bakmakta fayda var.<\/p>\n

\u015e\u00f6yle soral\u0131m, insan beyni nas\u0131l bir yap\u0131lanma ve nas\u0131l oluyor da fiziksel ger\u00e7ekli\u011fin bir par\u00e7as\u0131yken, ayn\u0131 zamanda o fiziksel ger\u00e7eklikte, o fizik bilimiyle birtak\u0131m k\u00f6kl\u00fc etkiler yaratabiliyor? Diyelim r\u00fczg\u00e2r da elbette do\u011fan\u0131n geri kalan\u0131nda etkiler yarat\u0131yor, bir g\u00fcne\u015f patlamas\u0131 ya da g\u00f6kta\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmesi de do\u011fan\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 etkiliyor, ama insan\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 etkiler sanki daha rasyonel etkiler, kendi ama\u00e7lar\u0131na daha uygun etkiler. Bunlar nas\u0131l oluyor?.. Do\u011fan\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc rasyonalite \u00f6zelli\u011fini kazan\u0131p do\u011fan\u0131n \u00fczerinde nas\u0131l etkili oluyor?<\/p>\n

– \u00d6O: \u0130nsan sadece cans\u0131z nesnelerden de\u011fil, di\u011fer biyolojik t\u00fcrlerden de ayr\u0131l\u0131yor bu bak\u0131mdan.<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Evet, di\u011fer t\u00fcrlerden de ayr\u0131l\u0131yor. Di\u011fer t\u00fcrler de do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 kullan\u0131yor tabii, bir bal\u0131k suda y\u00fczerken hidrostatik hesaplara g\u00f6re y\u00fcz\u00fcyor. Ama bunu bilin\u00e7li olarak yapm\u0131yor.\u00a0 Onda do\u011fa yasalar\u0131 ile ilgili kendisinde bir bilgi yok. Peki bilgi fiziksel do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 m\u0131? Bilgi sahiden fiziksel bir \u015fey mi? vb. sorular sorabiliriz. Bilgi dedi\u011fimiz \u015fey, fiziksel do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131ysa, pek de al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz tipte bir par\u00e7as\u0131 olmasa gerek. Yahut ak\u0131l diyelim, fiziksel do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 ise pek de al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz t\u00fcrde bir par\u00e7as\u0131 olmasa gerek.<\/p>\n

– \u00d6O: Bunu kullanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda \u00f6zneye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f oluyor bir yandan, do\u011faya da m\u00fcdahale etmi\u015f oluyor. Ak\u0131l da fiziksel do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 diyorsunuz, peki hangi noktada ayr\u0131l\u0131yor fiziksel do\u011fadan?<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> Ak\u0131l bir y\u00f6n\u00fcyle kesinlikle fiziksel bir \u015fey: beyin. Buradan gidersek, yapay zek\u00e2 konular\u0131na da a\u00e7\u0131lma imk\u00e2n\u0131 var. \u015eimdi beynin i\u00e7ini d\u00fc\u015f\u00fcnmenizi isteyece\u011fim. Diyeceksiniz ki birtak\u0131m n\u00f6ronlar var i\u015fte. Oradan oraya elektrofizyolojik ak\u0131mlar gidiyor, kimyasal reaksiyonlar oluyor falan. \u0130yi de b\u00fct\u00fcn bunlar nas\u0131l olup da bizde bir s\u00fcbjektif bir ya\u015fant\u0131n\u0131n, fenomenal bir ya\u015fant\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden oluyor? Biz varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, varolu\u015fumuzu nas\u0131l anl\u0131yoruz? Kendimizi, t\u0131rnak i\u00e7inde \u00f6zne olarak do\u011fan\u0131n di\u011fer k\u0131sm\u0131ndan nas\u0131l ay\u0131rt ediyoruz? Tabii bu bir yan\u0131lsama, do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131y\u0131z ama o yan\u0131lsama i\u015fimize yar\u0131yor bir \u015fekilde. Sanki do\u011faya \u00f6zg\u00fcr irademizle m\u00fcdahale ediyormu\u015fuz yan\u0131lsamam\u0131z olu\u015fuyor.<\/p>\n

Galileo\u2019nun bir laf\u0131 var, diyor ki, \u201cEvren matemati\u011fin diliyle yaz\u0131lm\u0131\u015f bir kitapt\u0131r, onu da ancak bu dili bilenler okuyabilir.\u201d \u0130nsan beynine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, bilimin hen\u00fcz nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zemedi\u011fi insan beyninin fenomenolojik boyutunu, s\u00fcbjektif ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 bir tarafa b\u0131rak\u0131rsak, beyin kapkaranl\u0131k bir \u015fey kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan. \u00a0Bir yokluk. Siz kendi beyninizi alg\u0131l\u0131yor musunuz? Elektronlar\u0131n, protonlar\u0131n, n\u00f6ron ate\u015flemelerinin fark\u0131nda m\u0131s\u0131n\u0131z? Beyin kendisinin fark\u0131nda olan bir organ de\u011fil. Peki beyin ne yap\u0131yor diye sorarsan\u0131z, beyni veya insan\u0131, bir y\u00f6n\u00fcyle fiziksel bir \u00f6l\u00e7\u00fcm aleti olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz. Mesela g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc ele alal\u0131m, \u00e7evredeki \u0131\u015f\u0131k enerjisi da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7en bir ayg\u0131t bu. Her \u00f6l\u00e7\u00fcm ayg\u0131t\u0131 gibi sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 belirli bir kodla enformasyonlar olarak beyne yolluyor.\u00a0 Ama bu enformasyon matematiksel bir ifadeden ibaret asl\u0131nda; n\u00f6ral kodda bir denklem diyelim. Yani beyin asl\u0131nda matematik problemleri \u00e7\u00f6zen ve birtak\u0131m matematik ifadeler \u00fcreten bir ayg\u0131t. E\u011fer fenomenal ya\u015fant\u0131m\u0131z olmasayd\u0131, yani bir bilgisayar, bir robot gibi sadece beyinden ibaret olsayd\u0131k, i\u00e7imiz kapkara olaca\u011f\u0131 gibi, sadece evrendeki problemleri ya da ya\u015famda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z problemleri birer matematik probleme d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcp \u00f6yle \u00e7\u00f6zen, sadece bundan ibaret \u00a0olan varl\u0131klar olacakt\u0131k. Ama bir de buna kendimizi, varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 hissetmemiz gibi, fizik bilimi taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131klanamayan bir boyut ilave oluyor. Dolay\u0131s\u0131yla bunu \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz, asl\u0131nda beyin d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n kendisiyle de\u011fil, kendisinde d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 temsil eden matematik problemlerle ilgileniyor. Bu matematik, enformasyon problemlerini \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ve bunlar \u00e7er\u00e7evesinde yan\u0131t davran\u0131\u015f\u0131 olu\u015fturuyor. Dikkat ederseniz, d\u0131\u015f d\u00fcnya beyinde matematiksel olarak temsil ediliyor. Peki \u015fimdi bu fenomenal d\u00fcnyay\u0131 ortadan kald\u0131ral\u0131m, fiziksel d\u00fcnyan\u0131n kendisi nedir diye bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, onun da tamamen matematikten ibaret oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Dolay\u0131s\u0131yla evrenin temelinin matematik oldu\u011funu anl\u0131yoruz ve Galilei\u2019nin \u201cB\u00fct\u00fcn evren matemati\u011fin diliyle yaz\u0131lm\u0131\u015f bir kitapt\u0131r ve yaln\u0131zca o dili bilenler bunu okuyabilir\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ak\u0131l almaz de\u011ferine var\u0131yoruz n\u00f6robiyoloji sayesinde.<\/p>\n

Buradaki problemlerin bir tanesi de \u015fu: D\u00fcnya bizde matematik olarak ifade ediliyor ve biz bu matematik olarak temsil edilmi\u015f d\u00fcnya \u00fczerinden davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 \u00fcretiyoruz; bu da bizdeki temsili d\u00fcnyan\u0131n ger\u00e7ek fiziksel d\u00fcnyaya uymamas\u0131 demek oluyor. Bizim fenomenal d\u00fcnyam\u0131z tam olarak ger\u00e7ek fiziksel d\u00fcnyay\u0131 temsil etmiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizim beynimiz sizin de az \u00f6nce s\u00f6yledi\u011finiz gibi h\u0131zlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck, k\u00fctle\u00e7ekimin zay\u0131f oldu\u011fu, dolay\u0131s\u0131yla r\u00f6lativistik etkilerin ve kuantum etkilerinin \u00e7ok belirleyici olmad\u0131\u011f\u0131 bir gezegende geli\u015fti. Bu gezegen \u00fczerinde geli\u015fti\u011fi i\u00e7in de biz mesela fiziksel uzay\u0131 belli bir matemati\u011fe yani \u00d6klid geometrisine g\u00f6re temsil eden bir beyne sahibiz.\u00a0 Halbuki genel r\u00f6lativiteyle beraber biliyoruz ki, evrenin geometrisi \u00d6klidyen de\u011fil. Birdenbire problem ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015fl\u0131yor, Bizim kafam\u0131zdaki temsili fenomenal evrenle ger\u00e7ek fiziksel evren birbirine uymamas\u0131na ra\u011fmen biz bu fiziksel evreni nas\u0131l olup da bilebiliyoruz?<\/p>\n

Burada Kant\u00e7\u0131 bir e\u011filim var, ama Kant\u2019\u0131 a\u015fan bir taraf da var. Kant\u2019a g\u00f6re numene, yani fenomenal d\u00fcnyan\u0131n \u00f6tesine gidemememiz, kendimizdeki temsili d\u00fcnyay\u0131 a\u015famamam\u0131z gerekirdi, halbuki teorik olarak kuantum mekani\u011fine de gidebiliyoruz, matematik olarak kavrayabiliyoruz evreni. Bu noktada san\u0131yorum film \u00fczerinden biyoloji ile fizi\u011fin ili\u015fkisini anlayabilmeye \u00e7al\u0131\u015fmak iyi olabilir. Yani hem evrenin par\u00e7as\u0131 olan, hem de ondan ayr\u0131\u015fabilen bir sistem \u00e7\u0131k\u0131yor ortaya; insan. Filmin bana enteresan gelen noktalardan birisi bu, filmin sonunda karadeli\u011fin i\u00e7erisindeki astronot 5-boyutlu bir uzay\u0131n i\u00e7erisinde, ama o 5-boyutu ancak 4 boyutlu, 3 uzay boyutu ve bir zaman boyutu olarak alg\u0131layabiliyor. 5. boyutu teorik olarak bilmesi, onun sahiden 5. boyutu alg\u0131layabilmesine imk\u00e2n vermiyor.<\/p>\n

\"\"
Yapay zek\u00e2 TARS, Miller\u2019\u0131n gezegeninde karadeli\u011fin gelgit kuvvetinin etkisiyle olu\u015fan dev dalgalardan Amelia\u2019y\u0131 kurtarmaya giderken…<\/figcaption><\/figure>\n

– \u00d6O: Bunu bu kadar k\u0131sa s\u00fcrede anlay\u0131p ona g\u00f6re davran\u0131\u015f geli\u015ftirmesini, k\u0131z\u0131yla ileti\u015fim kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olmas\u0131n\u0131 da, siz \u00f6zne olma durumuna m\u0131 ba\u011fl\u0131yorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>\u00d6zne benim sevdi\u011fim bir kavram de\u011fil, \u00e7ok kullan\u0131lm\u0131\u015f ve bir\u00e7ok anlamda kullan\u0131lm\u0131\u015f, eskimi\u015f bir kavram. Esas\u0131nda Kartezyen felsefeden gelen bir kavram, \u00f6zg\u00fcr iradeyi, daha da \u00f6tesi do\u011fa\u00fcst\u00fc bir taraf\u0131m\u0131z oldu\u011funu telkin eden bir taraf\u0131 var, yani do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ve \u00fcst\u00fcndeyiz ki \u00f6zne olabiliyoruz gibi. Ben daha m\u00fctevaz\u0131 varl\u0131klar oldu\u011fumuzu, do\u011fal varl\u0131klar oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, o y\u00fczden \u00f6zne kavram\u0131n\u0131 pek kullanm\u0131yorum. Ama bir \u015fekilde tabii bizdeki temsili, yani enformatik olarak temsil edilen d\u00fcnya fiziksel d\u0131\u015f d\u00fcnya ile \u00e7ok uyumlu olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, birbiriyle \u00f6rt\u00fc\u015fmedi\u011fi i\u00e7in ondan bir \u015fekilde de ayr\u0131\u015fm\u0131\u015f oluyoruz. Bir bak\u0131ma bu durum t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn bir eksi\u011fi. Ama ayn\u0131 zamanda evrenin b\u00fct\u00fcn\u00fcne bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, bizim kendimizi ondan ay\u0131rt edebilecek \u00f6zelliklere de sahipmi\u015fiz gibi g\u00f6r\u00fcnmemize neden oluyor.<\/p>\n

– NM: Do\u011fru form\u00fcle edip edemeyece\u011fime emin de\u011filim, \u00d6zer\u2019in sorusu \u00fczerine akl\u0131mdan ge\u00e7enleri s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m: Cooper 5. Boyutu sadece teorik olarak biliyor ve gene de onu bilgi olarak kullan\u0131p k\u0131z\u0131yla ileti\u015fim kurabiliyor. Ger\u00e7ekte alg\u0131layamad\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyi biliyor ve bu bilgiyi hemen kullanabiliyor. Arada bir bo\u015fluk mu var; bu bo\u015flu\u011fu \u00d6klidyen geometriyle geli\u015fmi\u015f olan beyninizin bir yandan kuantum esaslara g\u00f6re de \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olmas\u0131 kapatabilir mi acaba?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Teorik olarak 5. boyutu anlayabiliyoruz, matematik olarak alg\u0131layabiliyoruz. Ama duyu organlar\u0131m\u0131z\u0131n bize iletti\u011fi bilgiyi i\u015fleyen beynimizin evrim s\u00fcrecinde kazand\u0131\u011f\u0131 n\u00f6ral yap\u0131lar\u0131m\u0131z onu 4-boyutlu olarak temsil etmek \u00fczere olu\u015fmu\u015f. Evren 20 boyut da olsa, bizim beynimiz onu 4 boyutlu ve \u00d6klidyen tarzda temsil edecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir \u00f6l\u00e7\u00fcm aleti nas\u0131l yap\u0131la\u015fm\u0131\u015fsa, ona g\u00f6re \u00f6l\u00e7er. Bizim beynimizi de bir \u00f6l\u00e7\u00fcm aleti olarak, en az\u0131ndan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcyle d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 \u00f6l\u00e7en bir fiziksel \u00f6l\u00e7\u00fcm aleti olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 bu alet ancak 4-boyutlu uzay zaman s\u00fcreklili\u011finde \u00f6l\u00e7ebilir; o da uzay ve zaman\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 olarak, hepsini birden de\u011fil. Ama \u00a0evreni teorik olarak kavrayabiliyoruz. Mesela kuantum mekani\u011finde kompleks say\u0131lar kullan\u0131yoruz. Kompleks say\u0131larda \u00a0\u221a-1 say\u0131s\u0131 yer al\u0131r. Ama \u221a-1\u2019in bizim d\u00fcnyam\u0131zda kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fi bir \u015fey yok. Fakat kuantum mekani\u011finde pek\u00e2l\u00e2 bu say\u0131y\u0131 kullanabiliyoruz, o d\u00fczeyde ne oldu\u011funu tam olarak anlayamasak da bir bilgi sahibi olabiliyoruz. Bu aynen 5. boyutun ne oldu\u011funu hi\u00e7bir zaman alg\u0131layamamam\u0131za ra\u011fmen, teorik olarak bilebilmemize benziyor.<\/p>\n

– NM: Teorik olarak nereye kadar gidebiliriz? Bu durum insan\u0131n bilmesine bir s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k getirir mi? Evrenin b\u00fct\u00fcn bilgisini alamayaca\u011f\u0131m\u0131z anlam\u0131na m\u0131 gelir? <\/em><\/strong><\/p>\n

– E\u011fer Galileo\u2019nin s\u00f6yledi\u011fi \u015fey do\u011fruysa, yani evren matemati\u011fin diliyle yaz\u0131lm\u0131\u015f bir kitapsa, Peano aksiyomlar\u0131na dayan\u0131yor demektir. \u015eimdi G\u00f6del teoremini bir tarafa b\u0131rakal\u0131m. Bizim beynimiz de Peano aksiyomlar\u0131na dayanarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa, e\u011fer o da evrenin matemati\u011fi gibi bir matemetik kullan\u0131yorsa, buradan \u00f6nemli bir netice \u00e7\u0131kabilir; beynimiz b\u00fct\u00fcn zorluklara ra\u011fmen evreni anlamaya yeterli olabilir. Evrenle ayn\u0131 matemati\u011fe sahibiz diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz, dolay\u0131s\u0131yla biz evreni anlar\u0131z gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n

Do\u011fa yasalar\u0131 varken \u00f6zg\u00fcr irade olabilir mi?<\/strong><\/p>\n

Enteresan bir soru geldi akl\u0131ma 5. boyutla ilgili. 5.boyuttaki insan bir t\u00fcr \u00f6zg\u00fcr iradeye sahip olabilir mi sorusu. Yani insan 4-boyutlu bir sistem i\u00e7erisinde belirlenmi\u015f olabilir, ama 5-boyutlu bir sistem i\u00e7erisinde bir varl\u0131k, o 4-boyutun kurallar\u0131na tabi olmayan bir \u00f6zellik kazanabilir mi? 5.boyutta da, muhtemelen do\u011fa yasalar\u0131 gere\u011fi \u00f6zg\u00fcr iradesi olmayacakt\u0131r. Ama, 4-boyutlu bir sistemle ili\u015fkisinde, o sistemin yasalar\u0131na tabi olmayacakt\u0131r. Tabii bunu fizik\u00e7ilerle, felsefecilerle tart\u0131\u015fmak gerek.<\/p>\n

– NM: \u00d6zg\u00fcr iradeden kast\u0131n\u0131z ne tam olarak?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>\u00d6zg\u00fcr iradeden kast\u0131m, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ve \u00fcst\u00fcnde olabilmek. E\u011fer do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ve \u00fcst\u00fcnde varl\u0131klarsak \u00f6zg\u00fcr iradeye sahibiz, ki bu bana pek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. G\u00f6rebildi\u011fimiz kadar\u0131yla beynimiz bildi\u011fimiz do\u011fa yasalar\u0131na g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Fakat hen\u00fcz a\u00e7\u0131klanamayan \u015fey fenomenal bir d\u00fcnyam\u0131z\u0131n, bir i\u00e7 ya\u015fant\u0131m\u0131z\u0131n olmas\u0131. \u015eimdi \u015fu k\u0131rm\u0131z\u0131 kitaptan gelen \u0131\u015f\u0131k kuantumlar\u0131, yani fotonlar g\u00f6z\u00fcmden retinaya gitti, retinada foto-elektirik etkiyle \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc. Olu\u015fturdu\u011fu enformasyonlar optik sinir boyunca \u00e7e\u015fitli elektrik sinyallerle oksipital loba ula\u015ft\u0131. Ancak buradaki V4 b\u00f6lgesi uyar\u0131ld\u0131ktan sonra, oradaki k\u0131rm\u0131z\u0131 ya\u015fant\u0131s\u0131, fenomeni olu\u015ftu. Demek ki ortada k\u0131rm\u0131z\u0131 falan yoktu. Benim onu g\u00f6rmemi gerektiren bir \u015fey de yok asl\u0131nda. Bu s\u00fcre\u00e7te zincirleme fiziksel olaylar oldu ve \u00a0k\u0131rm\u0131z\u0131 ya\u015fant\u0131m beynimin V4 dedi\u011fimiz bir b\u00f6lgesinin aktivasyonu s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Demek ki k\u0131rm\u0131z\u0131 fizik bilimiyle ele al\u0131nabilir, evrende olmayan bir \u015fey. Yani hi\u00e7bir fizik\u00e7i \u015fu kitab\u0131n k\u0131rm\u0131z\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyemez. S\u00f6yleyebilece\u011fi \u015fey oradaki cismin belli bir enerji b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde fotonlar yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 olabilir sadece. Yoksa onun k\u0131rm\u0131z\u0131 oldu\u011funa dair hi\u00e7bir bilgi yok. Daltonizmi (renk k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc) olan hastalar, bizim k\u0131rm\u0131z\u0131 olarak i\u00e7 d\u00fcnyam\u0131zda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyi ye\u015fil olarak ya\u015farlar, ama ona k\u0131rm\u0131z\u0131 demeyi \u00f6\u011frendikleri i\u00e7in b\u00f6yle devam eder olay. Demek ki ne k\u0131rm\u0131z\u0131 ne ye\u015fil o kitap. Renkler ve genel olarak fenomenler, sinir sistemimizin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 yeni bir do\u011fal \u00f6zellik.<\/p>\n

\"\"
Prof. Brand, Murphy Cooper\u2019\u0131n babas\u0131n\u0131n d\u00f6nece\u011fine kuvvetli bir bi\u00e7imde inanmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc ekipte ba\u015far\u0131l\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.<\/figcaption><\/figure>\n

– NM: K\u0131rm\u0131z\u0131lar\u0131m\u0131z asl\u0131nda birbirinden farkl\u0131 olabilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Tabii ki olabilir.<\/p>\n

– NM: Bir hastal\u0131\u011f\u0131 olmayan bireyler aras\u0131nda bunu anlayabilmek kolay de\u011fil san\u0131r\u0131m, nas\u0131l kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabiliriz ki renk alg\u0131m\u0131z\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu \u00e7\u00f6zebilece\u011fimiz bir problem gibi g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor \u015fu a\u015famada. Yani b\u00fct\u00fcn renkler herkeste farkl\u0131 olabilir. Onlar \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u00fcbjektif ya\u015fant\u0131lar. Sahiden fiziksel olarak \u015furada k\u0131rm\u0131z\u0131 filan yok. Oradaki fizikselin \u00a0bende meydana getirdi\u011fi fenomenal bir ya\u015fant\u0131 var, bunu da \u00f6l\u00e7menin bir imk\u00e2n\u0131 yok. \u0130kimiz de k\u0131rm\u0131z\u0131 diyoruz, ama ayn\u0131 \u015feye mi k\u0131rm\u0131z\u0131 diyoruz?<\/p>\n

Ayn\u0131 \u015feyi ba\u015fka deneyimler a\u00e7\u0131s\u0131ndan da d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz. \u00d6rne\u011fin bu sene hisseden protez el yap\u0131ld\u0131. Yani hastan\u0131n y\u0131llar evvel kopmu\u015f elinin yerine tak\u0131lan bir protez dokundu\u011funu hissedebiliyor. Bu olay\u0131n olabilmesi i\u00e7in dokunmaya duyarl\u0131 resept\u00f6rler var protez elde. Oradan gelen elektrik sinyaller bilekteki median ve ulnar sinire ba\u011flan\u0131yor ve beyne kadar uzanan elektrofizyolojik sinyaller yollanm\u0131\u015f oluyor. Bunlar beyin taraf\u0131ndan i\u015fleniyor. Protez eldeki dokunma duyusu ancak bu i\u015flemlerden sonra olu\u015fuyor. Yani beyin protez elden gelen sinyali matematik olarak ay\u0131rt ediyor ve ayn\u0131 zamanda uzayda protez elin bulundu\u011fu b\u00f6lgeye lokalize ediyor. Ancak ondan sonra protez eldeki dokunma hissi ortaya \u00e7\u0131kabiliyor. Bu his nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor? Bu hakikaten karadelikler kadar b\u00fcy\u00fck bir problemdir.<\/p>\n

– YCS: Peki bu noktada araya girsek, median sinire ba\u011flanma noktas\u0131nda kessek siniri, o noktadan biz bir sinyal g\u00f6ndersek, ayn\u0131 \u015fekilde orada bir his olu\u015fur mu? <\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Ayn\u0131 his olu\u015furdu. S\u00f6yledi\u011finiz gibi vakalar vard\u0131r. \u201cHayalet uzuv\u201d deriz buna klinikte. Hastan\u0131n kay\u0131p bir organ\u0131 vard\u0131r, buna ra\u011fmen oran\u0131n a\u011fr\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Neresi a\u011fr\u0131yor dedi\u011finizde, bo\u015flukta, eskiden kesilen elinin oldu\u011fu \u00a0bir noktay\u0131 g\u00f6sterir. O a\u011fr\u0131yor dedi\u011fi yere istedi\u011finiz resept\u00f6r\u00fc tutturun, fiziksel bir \u015fey bulamazs\u0131n\u0131z, fiziksel de\u011fildir. O a\u011fr\u0131 hastan\u0131n kendi fenomenal d\u00fcnyas\u0131, g\u00f6r\u00fcng\u00fcsel d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7erisinde vard\u0131r.<\/p>\n

Psikiyatri asl\u0131nda beyni fiziksel ve kimyasal yollarla mod\u00fcle etmek yoluyla, ki\u015finin s\u00fcbjektif ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek \u00fczerine kurulu bir biyolojik disiplindir. Depresyondaki bir insan\u0131n duygu durumunu verdi\u011fimiz kimyasal maddelerle de\u011fi\u015ftirebiliyoruz. \u201cHayat anlams\u0131z ben kendimi \u00f6ld\u00fcrmek istiyorum\u201d filan derken, \u201chayat g\u00fczel bir \u015feymi\u015f, anlam\u0131 olmamas\u0131 daha iyiymi\u015f,\u00a0 ya bir de anlam\u0131 olsayd\u0131 ne yapacakt\u0131k\u201d demeye ba\u015flayabiliyor insanlar. Yani beyni kimyasal olarak mod\u00fcle etmemize ra\u011fmen, o insan\u0131n i\u00e7 ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131, s\u00fcbjektif deneyimlerini filan de\u011fi\u015ftirebiliyoruz. Nas\u0131l yap\u0131yoruz bunu, bilmiyoruz. Ne yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliyoruz, beyinde nas\u0131l de\u011fi\u015fiklikler yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliyoruz. Ama bu nas\u0131l oluyor da fenomenal bir s\u00fcbjektif \u00a0ya\u015fant\u0131 halini al\u0131yor, onu bilmiyoruz. 5 fincan kahve i\u00e7in, kayg\u0131 d\u00fczeyiniz artacakt\u0131r. Ama kafein gidip \u00a0do\u011frudan fenomenal bilincinizi etkilemiyor, do\u011frudan beyindeki resept\u00f6rleri etkiliyor ve beyniniz ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015fl\u0131yor. Beynimiz ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zaman, nas\u0131l oldu\u011funu bilmiyoruz, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc hissetmeye ba\u015fl\u0131yoruz. Ama nas\u0131l? Bulursan\u0131z bana s\u00f6yleyin…<\/p>\n

\"\"
Beynimiz evren ile ayn\u0131 matemati\u011fi kullan\u0131yor; dolay\u0131s\u0131yla b\u00fct\u00fcn zorluklar\u0131na ra\u011fmen, evreni anlayabiliriz.<\/figcaption><\/figure>\n

– NM: \u0130nsanlar aras\u0131ndaki davran\u0131\u015f farklar\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131, bir \u00f6zg\u00fcr irade de\u011filse, kendi biyolojilerindeki ya da fiziksel d\u00fcnyadaki onlar\u0131 belirleyen yasalar\u0131n farkl\u0131 olmas\u0131 m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Beyinlerimiz farkl\u0131 sinaptik \u00f6r\u00fcnt\u00fclere sahipler; b\u00fct\u00fcn insan beyinleri bir \u00f6l\u00e7\u00fcde birbirine benzerken, bir \u00f6l\u00e7\u00fcde birbirinden farkl\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla bundan kaynaklanarak farkl\u0131 \u015fekillerde davranabiliyoruz ve \u00fcstelik o sinaptik \u00f6r\u00fcnt\u00fcler \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde, mesela \u00f6\u011frenmeyle de\u011fi\u015febiliyor.<\/p>\n

– YCS: \u00d6zg\u00fcr iradeye d\u00f6nersek, tamamen fiziksel ve kimyasal tepkimelerden olu\u015fuyorsa her \u015fey, irade sadece bir yan \u00fcr\u00fcnd\u00fcr diyebilir miyiz?<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> Yan \u00fcr\u00fcn olmas\u0131 i\u00e7in, bir delil sunabilmemiz laz\u0131m. \u00d6yle bir delil olmad\u0131\u011f\u0131 gibi tam tersine yorumlanabilecek n\u00f6ropsikiyatrik olgular var. Bu tipte fenomenal ya\u015fant\u0131lar\u0131n fiziksel s\u00fcre\u00e7lerde etkili olabilmesi i\u00e7in, Termodinami\u011fin 1. Yasas\u0131 ile Newton\u2019un 2. Yasas\u0131n\u0131n, yani enerjinin sak\u0131n\u0131m\u0131 kanunu ile momentumun sak\u0131n\u0131m\u0131 kanununun \u00e7i\u011fnenmesi laz\u0131m. Yanl\u0131\u015f olabilir mi bu kanunlar, olabilir tabii. Ama \u015fu anda bunu yanl\u0131\u015flamam\u0131z\u0131 gerektirecek bir tek problem var; bu da anlatmas\u0131 olduk\u00e7a zor bir problem.<\/p>\n

Yapay zek\u00e2 irade sahibi olabilir mi?<\/strong><\/p>\n

– YCS: Peki Alan Turing\u2019in \u201cHepimiz birer makineyiz, masadan bir fark\u0131m\u0131z yok\u201d s\u00f6yleminden sonra, yapay zek\u00e2da bir irade problemi \u00e7\u0131k\u0131yor ortaya. \u015e\u00f6yle tart\u0131\u015fmalar okudum: \u0130rade fiziksel tepkimelerin sonucunda m\u0131 olu\u015fuyor, yoksa fiziksel tepkimeleri ba\u015flatan ba\u015ftaki \u015fey mi? Siz \u201c\u0130rade var ve o ba\u015flat\u0131yor bu i\u015fleri\u201d mi diyorsunuz? <\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Benim fikrimi soruyorsan\u0131z, irade diye bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Tabii Kant\u2019tan beri \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan bir problem, ilk neden problemi. \u0130lk neden, ba\u015fka bir \u015feyin neden olmad\u0131\u011f\u0131 bir neden. Kant \u201cBir ilk neden var m\u0131?\u201d sorusunu soruyor, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde koydu\u011fu problemlerden bir tanesi bu. O insan akl\u0131 bu problemi \u00e7\u00f6zemez noktas\u0131na getiriyor. Halbuki ben, \u015fu andaki bilgilerimiz \u00e7er\u00e7evesinde \u00f6zg\u00fcr iradenin olmamas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum daha \u00e7ok; tabii aksi y\u00f6nde d\u00fc\u015f\u00fcnenler de var.<\/p>\n

– YCS:<\/strong> O zaman davran\u0131\u015flar\u0131 da asl\u0131nda denetleyebiliriz yapay zek\u00e2 i\u00e7erisinde?<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Yapay zek\u00e2ya prensipte kar\u015f\u0131 olmam i\u00e7in bir neden yok. \u0130nsan beyninin \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir sistem oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm zaman, pratikte yap\u0131labilir mi yapay zek\u00e2? \u00c7ok zor oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Onlar da zaten 2060\u2019\u0131 hedefliyorlar bildi\u011fim kadar\u0131yla.<\/p>\n

– YCS: En b\u00fcy\u00fck sorunlardan biri, sevgi, \u00fcz\u00fclme, k\u0131zma gibi temel duygular\u0131 nas\u0131l aktarabilece\u011fimiz yapay zek\u00e2ya. Bu duygular nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor ki, biz bunlar\u0131 yapay zek\u00e2ya aktaral\u0131m gibi sorular var.<\/em><\/strong><\/p>\n

– <\/strong>Beynin en eski, insan \u00f6ncesi atalar\u0131m\u0131zdan devrald\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00f6lgeleri duygularla ilgili. Limbik ya da paralimbik yap\u0131lar diyoruz buna. Evrim s\u00fcrecinde daha sonra geli\u015fmi\u015f neokorteksten biraz daha farkl\u0131 \u00f6zellikler g\u00f6steren kortikal ve subkortikal yap\u0131lardan olu\u015fuyor bu b\u00f6lgeler. Bir\u00e7ok memeli t\u00fcr\u00fcnde, kedi k\u00f6pekte de ayn\u0131 duygusal tepkileri g\u00f6rebiliyoruz, bu b\u00f6lgeler ortak; dolay\u0131s\u0131yla ben limbik sistemin, yani duygu sisteminin \u00e7ok daha kolay yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7ok daha ilkel bir sistem. Haa, limbik sistemin anatomisi \u00e7ok kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Ama varsay\u0131m \u00fcreten bir bilgisayar yapmaktan \u00e7ok daha kolay oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum duygu \u00fcreten bir sistem yapman\u0131n.<\/p>\n

–<\/strong> YCS: \u0130nsan\u0131n fiziksel hareketlerini modellemek i\u00e7in tamamen mekanik d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcn olabiliyor, bir ad\u0131m att\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman neresi ileri gidiyor, nereden ne \u00e7ekiliyor gibi durumlar\u0131 mekanik olarak robota s\u00f6ylemek daha kolay g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor \u015fu anki teknolojilerle. Ama hangi bilgileri al\u0131p birle\u015ftirdi\u011finde k\u0131zg\u0131nl\u0131k ortaya \u00e7\u0131kar; ya da korku duygusunu \u00e7\u0131kartmak i\u00e7in hangi bilgileri kullanmak gerekir; bunlar \u015fimdilik sorunlu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor…<\/em><\/strong><\/p>\n

– Prensipte onun da programlanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Korku dedi\u011finiz \u015fey \u00f6zellikle limbik sistemde amigdala dedi\u011fimiz ufak bir b\u00f6lgenin aktive olmas\u0131. O da neokorteksten gelen sinirsel uyar\u0131larla aktive oluyor. Siz yapay zek\u00e2da yapay neokorteksi yapay limbik yap\u0131lara ba\u011flarsan\u0131z, robot da korku davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6sterecektir. Dikkat. Korku hissedecektir diyemiyorum. Korku s\u00fcbjektif ya\u015fant\u0131s\u0131na sahip olacakt\u0131r diyemiyorum Ama korku davran\u0131\u015f\u0131 \u00fcretebilecektir. Ellerini titrettirebilirsiniz, kalp ritmini art\u0131rabilirsiniz, t\u00fckr\u00fck salg\u0131s\u0131n\u0131 azaltabilirsiniz, adrenalin kortizon seviyesi art\u0131rabilirsiniz…\u00a0 Yapay zek\u00e2da bunlar neye tekab\u00fcl edecektir bilemiyorum; ama korkunun hem bedensel hem davran\u0131\u015fsal \u00f6zelliklerini robotta da sim\u00fcle edebilirsiniz. Ama ya fenomenal d\u00fcnyam\u0131zdaki i\u00e7 ya\u015fant\u0131 olarak \u201cKorkuyu \u00fcretebilir miyiz?\u201d \u0130\u015fte sorun bu.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck muamma: S\u00fcbjektif ya\u015fant\u0131lar, beynin fiziksel \u00f6zelliklerinden nas\u0131l do\u011fuyor?<\/strong><\/p>\n

– YCS: Korkuyu hissedecektir diyemiyorum dediniz…<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> Kendimizin bile nas\u0131l hissetti\u011fini bilmiyoruz ki. Bildi\u011fimiz fizik \u00e7er\u00e7evesinde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman hissedemiyor olmamaz laz\u0131m, i\u00e7i karanl\u0131k biyolojik robotlar olmam\u0131z laz\u0131m. Nas\u0131l hissetti\u011fimiz hakikaten bir muamma, karadeliklerin i\u00e7ini bilmem ama, \u015fu gezegen \u00fcst\u00fcnde kesinlikle en b\u00fcy\u00fck problem \u201cBeynimizin aktivitesinden nas\u0131l oluyor da s\u00fcbjektif ya\u015fant\u0131lar \u00e7\u0131kabiliyor?\u201d sorusu. Yani beynin fiziksel \u00f6zelliklerinden, k\u0131rm\u0131z\u0131y\u0131 g\u00f6rmem, kendimin fark\u0131nda olmam gibi fenomenolojik \u00f6zellikler nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor? Bunu bug\u00fcne kadar yan\u0131tlayabilen kimse yok. \u00dczerinde \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor mu, hay\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir umutsuzluk var, \u00e7ok zor bir problem \u00e7\u00fcnk\u00fc. Fizik kurallar\u0131 sadece bir robot olmam\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131klar, nas\u0131l hissetti\u011fimizi hi\u00e7bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klamaz. Maddenin hangi \u00f6zelli\u011fi bunu ortaya \u00e7\u0131kart\u0131yor, belki elimizin alt\u0131ndaki bir \u00f6zelli\u011fi; ama bunu bilmiyoruz.<\/p>\n

– \u00d6O: Peki bu problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fclebilmesi i\u00e7in, bilim tarihindeki b\u00fcy\u00fck s\u0131\u00e7ramalar gibi bir s\u0131\u00e7rama m\u0131 gerekiyor? Yeni bir alan diyorsunuz, b\u00fcy\u00fck kuramlar m\u0131 bekliyor bu alan\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

–<\/strong> 1990\u2019da Francis Crick\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla ba\u015flad\u0131, \u00e7ok da \u00fczerine gidilmedi h\u00e2l\u00e2. Ben \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir kuram olmadan, ampirik \u00e7al\u0131\u015fmalarla \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fi kanaatinde de\u011filim. Belki kuantum d\u00fczeyine inmek gerekebilir, kuantum mekani\u011finin \u00e7ok daha geli\u015fmesi gerekebilir; bilmiyorum. Bir ara kuantum mekani\u011fi ile bilin\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fkiler konusunda biraz kafa patlatay\u0131m dedi\u011fim bir-iki yaz\u0131m olmu\u015ftu, i\u015fin i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131l\u0131r gibi de\u011fil, en b\u00fcy\u00fck fizik\u00e7iler bile \u00e7\u0131kamam\u0131\u015f , \u201cvazge\u00e7\u201d dedim kendime, \u201c\u00e7\u00f6zebilece\u011fin problemlerle ilgilen.\u201d<\/p>\n

\"\"
\u0130nsan beyni, fiziksel d\u00fcnyan\u0131n bir par\u00e7as\u0131yken, nas\u0131l oluyor da rasyonalite \u00f6zelli\u011fi kazan\u0131p do\u011fa \u00fczerinde etkili olabiliyor?<\/figcaption><\/figure>\n

– \u00d6O: Fenomenal d\u00fcnyay\u0131 nas\u0131l modelleyece\u011fiz diye soracakt\u0131m ben de. Bana geli\u015fmi\u015f bir biyolojik varl\u0131k yapmak daha kolay g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, yapay zek\u00e2 yapmaya g\u00f6re. Yapay zek\u00e2ya, fenomenal bir d\u00fcnyay\u0131 modelleyip onun bilgisini de vermemiz gerekir, ama \u00f6\u011frenme yetene\u011fi olan biyolojik bir varl\u0131k yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, orada programlanamayan bir s\u00fcre\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f olaca\u011f\u0131z\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

– Fenomenal d\u00fcnyan\u0131n nas\u0131l modellenip, nas\u0131l yapay zek\u00e2ya aktar\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 kimse bilmiyor ki… Davran\u0131\u015f d\u00fczeyinde yapay zek\u00e2 yapars\u0131n, ama s\u00fcbjektif deneyimler d\u00fczeyinde yapay zek\u00e2y\u0131 nas\u0131l yapacaks\u0131n\u0131z, problem orada. Siz bir biyolojik robot olabilirsiniz ve hi\u00e7bir fenomenolojik ya\u015fant\u0131n\u0131z olmamas\u0131na ra\u011fmen benimle bu konu\u015fmay\u0131 da s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor olabilirsiniz. Ben sizin sahiden hisseden bir varl\u0131k oldu\u011funuzu bilemem ki. \u0130\u015fte asl\u0131nda Turing testinin bir yorumu da bu; siz makine misiniz yoksa insan m\u0131s\u0131n\u0131z, hissediyor musunuz? Bu ay\u0131rt edilemez davran\u0131\u015f d\u00fczeyinde. Ayn\u0131 \u015fey sizin bir makine olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131zla da alakal\u0131. Ama \u201cB\u00fcy\u00fck bir ihtimalle sizin de bir bilinciniz, fenomenal d\u00fcnyan\u0131z oldu\u011funu san\u0131yorum\u201d diyebilirim sadece.<\/p>\n

– YCS: \u015e\u00f6yle bir \u015fey konu\u015fmu\u015ftuk daha \u00f6nce \u015eirince Logos Seminerlerinde: Bir bebek var, diyelim ki fenomenolojisi var ya da yok, fark etmez; yok dersek, robotun da yok; o zaman ben ikisine de bunu \u00f6\u011fretebilirim. Bir bebe\u011fe nas\u0131l konu\u015fmay\u0131 \u00f6\u011fretiyorsam robota da konu\u015fmay\u0131 \u00f6\u011fretebilirim, bir bebe\u011fe baz\u0131 durumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda nas\u0131l tepki verece\u011fini \u00f6\u011fretiyorsam robota da \u00f6\u011fretebilirim. Burada \u015fu problem \u00e7\u0131kt\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za: Hi\u00e7 kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyde de bebe\u011fin verdi\u011fi bir tepki var, robot bu durumda tepki veremiyor. Fenomenalite burada m\u0131 giriyor devreye tam olarak?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Benim kanaatim, fenomenalitenin fiziksel d\u00fcnya \u00fczerinde etkisinin olmamas\u0131 gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde. \u00c7\u00fcnk\u00fc fenomenal d\u00fcnyan\u0131n fiziksel d\u00fcnya \u00fczerinde etkisinin olabilmesi i\u00e7in, demin s\u00f6yledi\u011fim gibi, Termodinami\u011fin 1.Yasas\u0131n\u0131n ve Newton\u2019un 2.Yasas\u0131n\u0131n \u00e7i\u011fnenmesi laz\u0131m. E\u011fer bu yasalar do\u011fruysa, fenomenal ya\u015fant\u0131lar\u0131m\u0131z epifenomoneldir; yani g\u00f6lge fenomenlerdir. Dolay\u0131s\u0131yla davran\u0131\u015f d\u00fczeyinde etkili olamaz. Haa bu yasalar yanl\u0131\u015ft\u0131r derseniz, birisi bunu g\u00f6sterirse onu bilmem. Ama bu yasalar, yani enerjinin sak\u0131n\u0131m\u0131 ve momentumun korunumu yasalar\u0131 kuantum d\u00fczeyinde de ge\u00e7erlidir, sadece klasik d\u00fczeye ait yasalar de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla pek bir \u015fans vermiyorum . Bakal\u0131m 2060\u2019ta g\u00f6rece\u011fiz, ya da g\u00f6rsek de belki kolay kolay anlayamayaca\u011f\u0131z. Yapay zek\u00e2 bilinci varm\u0131\u015f gibi davran\u0131yor ama, sahiden bilinci var m\u0131, yok mu? Belki de bunu asla bilemeyece\u011fiz.<\/p>\n

\u0130nsan daha neler neler g\u00f6recek…<\/strong><\/p>\n

– \u00d6O: Filme d\u00f6nersek, oradaki yapay zek\u00e2ya duygu y\u00fcklemesi yap\u0131l\u0131yordu: Y\u00fczde 60 d\u00fcr\u00fcstl\u00fck, y\u00fczde 50 mizah gibi; d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ayar\u0131n\u0131 y\u00fczde 95\u2019e \u00e7ekiyorlar filan. Hep yapay zek\u00e2 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz da, insan klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da, \u00e7e\u015fitli biyoteknolojik uygulamalar da g\u00fcndemde, yani sadece makineler de\u011fil s\u00f6z konusu olan, bu \u00e7er\u00e7evede de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, duygular\u0131n bu kadar matematik olabilmesi, denklemlerinin yaz\u0131labilmesi size ger\u00e7ek\u00e7i geliyor mu? <\/em><\/strong><\/p>\n

– Gen teknolojileriyle yapay zek\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 aras\u0131nda rekabet oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yani gen teknolojileriyle bir\u00e7ok bak\u0131mdan insandan \u00fcst\u00fcn bir canl\u0131 da yarat\u0131labilir, bir makine de yarat\u0131labilece\u011fi gibi. Bakal\u0131m hangisi daha h\u0131zl\u0131 gidecek. Filme d\u00f6nersek, ne kadar d\u00fcr\u00fcst olunaca\u011f\u0131n\u0131n programlanabilir bir \u015fey oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, yani duruma g\u00f6re yalan s\u00f6ylemenin filan.<\/p>\n

\"\"
Yapay zek\u00e2 korkmu\u015f gibi davranmaya programlanabilir. Esas mesele \u015fu, korkuyu ger\u00e7ekten hissedebilir mi?<\/figcaption><\/figure>\n

– \u00d6O: Asl\u0131nda kendi s\u0131radanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ettik\u00e7e insan, bu baz\u0131 \u015foklar yarat\u0131yor onda; d\u00fcnyan\u0131n evrenin merkezinde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kendisinin se\u00e7ilmi\u015f bir varl\u0131k de\u011fil, evrimsel biyolojik bir varl\u0131k oldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131nda, bu kendisine dair alg\u0131s\u0131nda baz\u0131 k\u0131r\u0131lmalara yol a\u00e7\u0131yor…<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kopernik\u2019ten itibaren insan\u0131n haddini bilme s\u00fcreci ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

– \u00d6O: Klonlanm\u0131\u015f insanlar, yapay zek\u00e2lar, bunlar art\u0131k toplumsal hayat\u0131m\u0131za kar\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131nda, bu bizde nas\u0131l etkiler yaratabilecek acaba? Yepyeni etik problemler, hukuki boyutlar da olabilir, \u00f6ng\u00f6r\u00fcleriniz var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

– Onlar\u0131 rakip almayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Onlar\u0131n \u00fcst\u00fcn kapasitelerle, ama bizim taraf\u0131m\u0131zdan \u00fcretildi\u011fini bilmek rahatlat\u0131c\u0131 olacakt\u0131r. Onlar insan de\u011fil ki, onunla yar\u0131\u015fay\u0131m; nas\u0131l ki bir kaplandan daha kuvvetli de\u011filim diye a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k duygusuna kap\u0131lm\u0131yorsam, yapay zek\u00e2 da benden daha zeki, daha bilgili olabilir. Ama tabii ki insan\u0131n e\u015fsiz bir varl\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavramas\u0131 s\u00fcreci, bu anlamda kendisine sayg\u0131s\u0131n\u0131 bir \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor olsa gerek.<\/p>\n

– NM: Yaratan biz oldu\u011fumuz s\u00fcrece sorun yok da, yapay zek\u00e2 yapabilen yapay zek\u00e2lar \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, bizden daha iyisini yapabilirler.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Kabul etmesi zor \u00e7a\u011flar ya\u015f\u0131yoruz. Ama kabul etmeyece\u011fiz de, ne yapaca\u011f\u0131z? Ba\u015fka \u00e7aremiz yok, yava\u015f yava\u015f haddimizi bilece\u011fiz. Bu muazzam evrende biz de bir \u015feyiz i\u015fte. Belki bununla avunabiliriz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsan hayatta kalma, soyunu devam ettirme gibi en temel biyolojik g\u00fcd\u00fclerinin esiri mi? \u0130nsanl\u0131k i\u00e7in kendini feda etmek gibi bir davran\u0131\u015f da biyolojimizden kaynaklan\u0131yor olabilir mi? Ahlaki normlar\u0131m\u0131z evren \u00e7ap\u0131nda ne kadar ge\u00e7erli? Do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan insan,do\u011fay\u0131 nas\u0131l bilebiliyor? Bilgi fiziksel bir \u015fey mi? Ak\u0131l fiziksel bir \u015fey mi? Do\u011fa yasalar\u0131 varken, \u00f6zg\u00fcr irade […]<\/p>\n","protected":false},"author":470,"featured_media":23674,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[168,30,233],"tags":[197,1869,2909,2904,366,2903,1076],"class_list":["post-23660","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-131-sayi","category-astronomi","category-psikiyatri","tag-biyoloji","tag-dusunce","tag-insan-zihni","tag-interstellar","tag-psikoloji","tag-yildizlararasi","tag-zihin"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t