{"id":23687,"date":"2015-01-01T12:47:29","date_gmt":"2015-01-01T10:47:29","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=23687"},"modified":"2018-04-19T13:26:11","modified_gmt":"2018-04-19T10:26:11","slug":"marx-ve-din-2-ateizm-materyalizm-ve-sosyalizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/01\/01\/marx-ve-din-2-ateizm-materyalizm-ve-sosyalizm","title":{"rendered":"Marx ve din – 2:\u00a0Ateizm, materyalizm ve sosyalizm"},"content":{"rendered":"

Marksizm, dine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131mda siyasal a\u00e7\u0131dan \u0131l\u0131ml\u0131, felsefi a\u00e7\u0131dan radikaldir. Dine kar\u015f\u0131 siyasal a\u00e7\u0131dan sava\u015fmay\u0131 de\u011fil, esas olarak dini do\u011furan ekonomik-siyasal-k\u00fclt\u00fcrel ko\u015fullar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 savunur. Dolay\u0131s\u0131yla yoksullar\u0131n dini bayrak edinmesine bakarak, bu insanlar\u0131 \u2018cahil\u2019, \u2018k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz\u2019 vb. diye ele\u015ftirmek yerine, toplumsal ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirme m\u00fccadelesini merkeze koymak, dinsel kadercili\u011fe kar\u015f\u0131 en etkin yoldur. <\/em><\/p>\n

D\u00fcnyada bir\u00e7ok Marksist, ateist oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyor. Oysa ateizm, esas olarak burjuva felsefesinin bir unsuru, b\u00fct\u00fcn dinler kar\u015f\u0131s\u0131nda n\u00f6tr olmay\u0131 \u00f6ng\u00f6ren burjuva e\u015fitli\u011finin bir \u00f6nko\u015fuludur. Bu nedenle, sol camiada ateizm konusunda yayg\u0131n bir bilgisizlik vard\u0131r. Ve solcular\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, kom\u00fcnistler ile ateistler aras\u0131ndaki baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klardan habersizdir. Marx ve Engels\u2019in ateizme y\u00f6nelik ele\u015ftirileri de bilinmez.<\/p>\n

Din ve ateizm \u00fczerine tart\u0131\u015fmalar, Alman Ayd\u0131nlanmas\u0131 i\u00e7inde \u00f6nemli tart\u0131\u015fma konular\u0131ndan biri olmu\u015ftur. Marx ve Engels de gen\u00e7lik d\u00f6nemlerinde bu tart\u0131\u015fma s\u00fcrecini ya\u015farlar. 1835 y\u0131l\u0131nda David Friedrich Straus\u2019un (1808-1874) \u0130sa\u2019n\u0131n Ya\u015fam\u0131<\/em> adl\u0131 eseri yay\u0131nlan\u0131r. Bu eserin yay\u0131nlanmas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir olay yarat\u0131r. Ya\u015fl\u0131 Hegelciler, bu eserin ateizmi savundu\u011funu ileri s\u00fcrerler ve devletin m\u00fcdahale etmesi gerekti\u011fini savunurlar. Fakat devlet m\u00fcdahale etmez, tart\u0131\u015fma devam eder. O d\u00f6nemde hem ya\u015fl\u0131 hem gen\u00e7 Hegelciler, bizzat kendi felsefelerinden \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lar\u0131n bilincinde de\u011fillerdi. Baz\u0131 Gen\u00e7 Hegelciler de, ateist su\u00e7lamalar\u0131n\u0131 ilkin ret etmi\u015flerdir; kendilerini H\u0131ristiyan ve Protestan olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 beyan ederler. Ne var ki, birka\u00e7 y\u0131l sonra, bir bildiri yay\u0131nlayarak ateizm su\u00e7lamalar\u0131n\u0131 kabul ederler. Tart\u0131\u015fmalar devam eder; 1842 y\u0131l\u0131nda, gen\u00e7 Hegelciler, \u201cateist ve cumhuriyet\u00e7i\u201d olduklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ilan ederler.<\/p>\n

Ateizm tart\u0131\u015fmas\u0131 konusunda, Spinoza, Fichte ve Feurbach gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin etkisi olmu\u015ftur. \u00d6zellikle Hegel\u2019in \u00f6\u011frencisi olan ve uzun d\u00f6nem Hegel\u2019i savunan Feuerbach, 1839 y\u0131l\u0131nda Hegel felsefesini ele\u015ftirmi\u015ftir. 1842 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n \u00d6z\u00fc<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 eseri \u015fok etkisi yarat\u0131r. Engels, Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu<\/em> adl\u0131 eserinde kitaba dair \u015f\u00f6yle yazar:<\/p>\n

\u201cBu kitap hakk\u0131nda bir fikir edinmek i\u00e7in, onun \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici etkisini bizzat ya\u015fam\u0131\u015f olmak gerekir. Co\u015fku herkesi sard\u0131: biz hepimiz, o anda \u2018foyerbah\u00e7\u0131\u2019 olduk, Kutsal Aile<\/em>\u2019yi okurken, Marks\u2019\u0131n yeni g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc nas\u0131l bir co\u015fkuyla selamlad\u0131\u011f\u0131 ve -b\u00fct\u00fcn ele\u015ftirici kay\u0131tlar\u0131na kar\u015f\u0131n- ondan ne derecede etkilendi\u011fi g\u00f6r\u00fclebilir.\u201d (Engels, MEW Band 1, s.272)<\/p>\n

Feuerbach, \u201cinsan\u0131 yaratan Tanr\u0131 de\u011fil, Tanr\u0131\u2019y\u0131 icat eden insand\u0131r\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle, dini, idealist a\u00e7\u0131dan ele alan idealizme \u00f6nemli bir darbe vurur. Engels gen\u00e7lik d\u00f6neminde \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201cDin, insan\u0131n ve do\u011fan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn ve i\u00e7eri\u011finin bo\u015falt\u0131lmas\u0131, insan\u0131n \u00f6z\u00fc olan yarat\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011finin do\u011fa \u00fcst\u00fc bir g\u00fcce, tanr\u0131ya aktar\u0131lmas\u0131d\u0131r.\u201d (Engels, MEW Band 1, s.543). \u0130nsan, yitirdi\u011fi kendi \u00f6z\u00fcn\u00fc dinde ar\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla s\u00f6z konusu olan \u015fey, yitirmi\u015f oldu\u011fu \u00fcretici ve yarat\u0131c\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc, yeniden insana kazand\u0131rmakt\u0131r. Marx ve Engels, insan\u0131n dinde kaybetti\u011fi yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, ateizmin insana geri vermeyece\u011fini savunarak, ateizmi ele\u015ftirirler.<\/p>\n

Feurbach\u2019tan etkilenmi\u015f olan Marx-Engels, Kutsal<\/em> Aile <\/em>adl\u0131 eserde gen\u00e7-Hegelci g\u00f6r\u00fc\u015flerle hesapla\u015f\u0131rlar. \u00d6nemli bir gen\u00e7 Hegelci olan Bruno Bauer\u2019nun din ve siyaset konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini ele\u015ftirirler. Marx\u2019a g\u00f6re Bruno Bauer, dinsel bi\u00e7imlere b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f ateizmi savunmaktad\u0131r. Bruno Bauer\u2019e g\u00f6re ateizm, burjuva e\u015fitli\u011finin bir ko\u015fuludur. Bu ko\u015fula g\u00f6re, \u201cateizm, teizmin son a\u015famas\u0131\u201d ve \u201cTanr\u0131y\u0131 olumsuz bir \u015fekilde kabul etme\u201ddir.<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rece\u011fimiz gibi Marx ve Engels, ateizmin negatif bir din oldu\u011funu vurgulayacaklard\u0131r. Marx\u2019\u0131n 1844 El Yazmalar\u0131<\/em>\u2019nda hem yarat\u0131l\u0131\u015f teorisi hem de ateizm konusunda \u00e7ok de\u011ferli ve ilgin\u00e7 ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmeleri vard\u0131r. Marx\u2019a g\u00f6re \u201cinsan, kendi kendisinin efendisi oldu\u011fu andan itibaren, kendini ba\u011f\u0131ms\u0131z bir varl\u0131k olarak g\u00f6rmeye ba\u015flar.\u201d Ama -diyor Marx- bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n l\u00fctfuyla (Gnade) ya\u015fayan bir insan, kendini ba\u011f\u0131ml\u0131 bir varl\u0131k olarak g\u00f6rmektedir.<\/p>\n

Marx burada iki \u015feye vurgu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Birincisi, insan kendisinin efendisi de\u011fil ve ge\u00e7imi, ya\u015fam\u0131n\u0131 ge\u00e7indirmesi bir ba\u015fkas\u0131na ba\u011fl\u0131ysa, ba\u015fkas\u0131na minnettarl\u0131k duyar. \u0130kincisi, do\u011fa ve insan\u0131n ba\u015fka bir g\u00fc\u00e7 (Tanr\u0131 vb.) taraf\u0131ndan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yorsa b\u00fcy\u00fck bir sorun vard\u0131r ortada. \u00c7\u00fcnk\u00fc hem ge\u00e7im kayna\u011f\u0131n\u0131, hem de kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, olu\u015fumunu, yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 kendisinin d\u0131\u015f\u0131nda bir g\u00fc\u00e7te g\u00f6ren insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini de\u011fi\u015ftirmek zordur.<\/p>\n

\u201cBu nedenle -diyor Marx-, yaratma, halk bilincinden kovulmas\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7 bir tasar\u0131md\u0131r. Do\u011fa ile insan\u0131n kendi ba\u015flar\u0131na varolduklar\u0131 olgusu, onun i\u00e7in kavran\u0131lmaz bir \u015feydir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu olgu pratik ya\u015fam\u0131n t\u00fcm hissedilen elle tutulabilen yanlar\u0131na ters d\u00fc\u015fer.\u201d (Marx, MEW Band 40, s.545).<\/p>\n

Marx, d\u00fcnyan\u0131n yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu ileri s\u00fcren, yarat\u0131l\u0131\u015f teorilerinin halk\u0131n bilincinden silinmesinin zor oldu\u011funu vurgular. Ama Marx, d\u00fcnyan\u0131n, evrenin do\u011fa\u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren inanc\u0131n sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da vurgular. D\u00fcnyan\u0131n kendi kendine olu\u015ftu\u011funu ileri s\u00fcren bilim, yarat\u0131l\u0131\u015f teorisine darbe vurmu\u015ftur. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fada her \u015feyin hareket ve de\u011fi\u015fim i\u00e7inde oldu\u011fu, yarat\u0131c\u0131ya gerek duymadan her \u015feyin kendini \u00fcretti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden hareket edilir. Sonu\u00e7ta do\u011fada her \u015feyin \u201ckendini \u00fcretti\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131, yaratma kuram\u0131n\u0131n tek pratik \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclmesidir.\u201d (Marx, MEW Band 40, s.545) Marx, insan\u0131 ve do\u011fay\u0131 kim yaratt\u0131 gibi sorular hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

\u201cYal\u0131t\u0131k bireye, Aristo\u2019nun s\u00f6ylemi\u015f bulundu\u011fu \u015feyi s\u00f6ylemek ger\u00e7i kolayd\u0131r: \u2018Sen baban ile annen taraf\u0131ndan d\u00fcnyaya getirildin, sende insan\u0131 \u00fcretmi\u015f bulunan \u015fey, demek ki iki insan\u0131n \u00e7iftle\u015fmesi, demek ki insanlar\u0131n cinsel bir eylemidir.\u2019 \u00d6yleyse insan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131n, fizik bak\u0131mdan bile insana bor\u00e7lu bulundu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorsun.\u201d (Marx, MEW Band 40, s.545).<\/p>\n

\u201cBeni kim yaratt\u0131\u201d sorusu, Marx\u2019\u0131n mant\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7eli\u015fkili bir sorudur. A\u00e7\u0131klayal\u0131m. Bu soruyu sordu\u011funa g\u00f6re sen vars\u0131n, ama benden hi\u00e7likten nas\u0131l yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermemi istemen bir \u00e7eli\u015fki de\u011fil mi?<\/p>\n

\u201c\u00d6yleyse g\u00f6z\u00fcn\u00fc sadece bir y\u00f6n \u00fczerine \u00e7evir, babam\u0131 d\u00fcnyaya kim getirdi, onun b\u00fcy\u00fck babas\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya kim getirdi? … vb. diye kendine sorular sormakta devam etti\u011fin sonsuz s\u00fcre\u00e7 \u00fczerine dikmemelisin. Ayn\u0131 zamanda somut olarak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr olan ve \u00e7o\u011falmada insan\u0131n kendi kendini yinelemesi, \u00f6yleyse insan\u0131n hep \u00f6zne kalmas\u0131 sonucunu veren \u00e7evrimsel hareketi de g\u00f6rmelisin.\u201d (Marx, MEW Band 40, s.545).<\/p>\n

Marx, olu\u015fum ve yarat\u0131l\u0131\u015f sorununun nas\u0131l ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klar. Marx\u2019a g\u00f6re sosyalist insan i\u00e7in, evrensel tarih denilen \u015feyin t\u00fcm\u00fc, insan eme\u011fi taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 zamanda do\u011fa da kendi kendisini yaratm\u0131\u015f bir ger\u00e7ekliktir. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fa ve insan, kendi kendilerini yaratm\u0131\u015f ger\u00e7ekliklerdir. Bu nedenle \u201cdo\u011fan\u0131n ve insan\u0131n \u00fcst\u00fcne konmu\u015f yabanc\u0131 bir varl\u0131k, do\u011fa \u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 sorunu, pratik bak\u0131mdan olanaks\u0131z bir duruma gelmi\u015ftir.\u201d Demek ki, do\u011fa \u00fcst\u00fc yabanc\u0131 varl\u0131k, maddi ger\u00e7ekli\u011fi olmayan varl\u0131kt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fa \u00fcst\u00fc varl\u0131kla ilgilenmek gereksizdir. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye dayanarak Marx ateizm konusunda \u015f\u00f6yle s\u00f6yler: Ateizm, art\u0131k anlams\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc maddi olmayan bir ger\u00e7ekli\u011fi, yabanc\u0131 g\u00fcc\u00fc inkar etmektedir; olmayan bir \u015fey \u00fczerine tart\u0131\u015fma a\u00e7maktad\u0131r. Ve Tanr\u0131\u2019y\u0131 olumsuzlayarak, insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmektedir. Yani ateizm, insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, direkt olarak insan\u0131n kendi yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na dayand\u0131rmaz; dolayl\u0131 yoldan, Tanr\u0131y\u0131 reddederek, insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul eden bir anlay\u0131\u015fa sahiptir. Oysa Marx\u2019a g\u00f6re insan\u0131n ve do\u011fan\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi, yabanc\u0131 bir g\u00fcce ihtiya\u00e7 duymamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Marx\u2019\u0131n dediklerine yak\u0131ndan bakal\u0131m:<\/p>\n

\u201cMaddi olmayan yabanc\u0131 g\u00fcc\u00fcn inkar\u0131 olarak ateizmin<\/strong> art\u0131k bir anlam\u0131 yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc ateizm, tanr\u0131n\u0131n yads\u0131nmas\u0131d\u0131r<\/strong> ve bu yads\u0131ma ile insan\u0131n varolmas\u0131n\u0131 <\/strong>kabul eder; ama sosyalizm olarak sosyalizmin art\u0131k b\u00f6ylesi bir dolay\u0131ma gereksinmesi yoktur. O, \u00f6z olarak insan\u0131n ve do\u011fan\u0131n teorik ve pratik<\/strong> duyulur bilinciyle ba\u015flar.\u201d (vurgu Marx) (Marx, MEW Band 40, s.546).<\/p>\n

Marx\u2019a g\u00f6re ateizm, bo\u015f soyutlama, soyut bir h\u00fcmanizm, Tanr\u0131\u2019n\u0131n ve dinin soyut olumsuzlanmas\u0131d\u0131r. Tekrar edelim ki, Marx, ateizmin negatif bir din oldu\u011funu vurgulamaktad\u0131r. Ateizm konusuna Engels de de\u011finir. 1884 y\u0131l\u0131n\u0131n Temmuz ay\u0131nda Edward Bernstein\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n

\u201cMateryalizmin de idealizm gibi, her ikisinin de tek yanl\u0131 olduklar\u0131 ve bunlar\u0131n daha \u00fcst bir birlikte bir araya getirilmeleri gerekti\u011fi konusu \u00e7ok eskidir ve bu seni \u00fczmemeli ve ateizmin, sadece bir olumsuzlamay\u0131 ifade etti\u011fini 40 y\u0131l \u00f6nce filozoflara kar\u015f\u0131 s\u00f6yledik, yaln\u0131z \u015funu ekle: ateizm, sadece dinin yads\u0131nmas\u0131 olarak ve s\u00fcrekli dine dayan\u0131r, ki din olmadan kendisi hi\u00e7bir \u015feydir- bu y\u00fczden ateizmin kendisi de h\u00e2l\u00e2 bir dindir.\u201d (Engels, MEW Band 36, s.186).<\/p>\n

Ateizm, tek yanl\u0131 ve soyut materyalizmdir; bu nedenle tutars\u0131z materyalizmdir. Ateizmin din ile ortak yanlar\u0131 vard\u0131r: Din de ateizm de, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc sorun edinirler, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ek sorunlar\u0131 onlar\u0131 ger\u00e7ekten ilgilendirmez. Ateizm, olmayan bir \u015feyi sorun etti\u011fi ve olmayan bir \u015fey \u00fczerine tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kendisi de bir dindir.<\/p>\n

Marx, dini, hem toplumsal<\/strong> hem de bireysel<\/strong> d\u00fczeyde ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Marx\u2019a g\u00f6re din, hem belli toplumsal ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olan toplumsal bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi, hem de bireysel bir bilin\u00e7 bi\u00e7imidir. Sol Hegelciler ve Feurbach, dinin sadece bireysel boyutunu ele al\u0131rlarken, dinin toplumsal boyutunu g\u00f6rmezlikten gelirler. Dolay\u0131s\u0131yla Marx ve Engels, din konusunda burjuva bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 a\u015fmayan sol Hegelcileri, Bruno Bauer ve Strauss\u2019u ele\u015ftirirler. Ayn\u0131 zamanda Hegel\u2019in idealizminden kurtulmas\u0131na ra\u011fmen, Feuerbach\u2019\u0131n antropolojik materyalizmini de ele\u015ftirirler.<\/p>\n

Anar\u015fistler, burjuva radikalleri ve din<\/strong><\/p>\n

Dini, dinsel bilinci, toplumsal ve bireysel a\u00e7\u0131dan iki boyutlu olarak ele alan Marx ve Engels, anar\u015fistlerden ve burjuva demokratlar\u0131ndan da ayr\u0131l\u0131rlar. Marx, Bakunin\u2019in din konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini ele\u015ftirmi\u015ftir. Marx, I. Enternasyonal\u2019i, politik bir \u00f6rg\u00fctlenme olarak g\u00f6r\u00fcrken, Bakunin, Enternasyonal\u2019in \u00fcyelerinin ateist olmalar\u0131 gerekti\u011fini dayat\u0131r. Marx ve Engels, \u2018daha radikal\u2019 g\u00f6z\u00fckmek i\u00e7in dine kar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7anlar\u0131 ele\u015ftirir. \u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 partisinin program\u0131na ateist olduklar\u0131n\u0131n konulmas\u0131n\u0131 isteyenleri, dini g\u00fc\u00e7lendirecekleri i\u00e7in, su\u00e7larlar.<\/p>\n

1793\u2019de Frans\u0131z radikal burjuva devrimcileri, bir \u2018genelge\u2019 ile dini ortadan kald\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 ilan etmi\u015flerdi. Talimatlarla dinin kald\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 yan\u0131lg\u0131s\u0131na kap\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Ayn\u0131 yan\u0131lg\u0131, sosyalizm saflar\u0131nda da ya\u015fand\u0131. \u00d6rne\u011fin Kom\u00fcnc\u00fclerin yenilgisinden sonra s\u00fcrg\u00fcnde ya\u015fayan Blanquistler bir program yay\u0131nlarlar. Kom\u00fcnarlar\u0131n, insanl\u0131\u011f\u0131 dinden ve Tanr\u0131\u2019dan kurtarmak istediklerini ve her \u00e7e\u015fit dini yasaklayacaklar\u0131n\u0131 ilan ederler. Engels, 1874 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan \u201cFl\u00fcchtlingsliteratur\u201d (M\u00fclteci Edebiyat\u0131) ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda Blanquistler\u2019in program\u0131ndan aktarma yapar: \u201cKom\u00fcnde din adamlar\u0131na ve dinsel ayinlere yer yoktur. Her \u00e7e\u015fit dinsel \u00f6rg\u00fct yasaklanacakt\u0131r.\u201d (Aktaran Engels, MEW Band 18, s.532).<\/p>\n

Engels, daha radikal g\u00f6r\u00fcnmek i\u00e7in ateist olduklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren, parti ve kom\u00fcne \u00fcye olabilmek i\u00e7in ateist olmay\u0131 \u015fart ko\u015fan anar\u015fist d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ele\u015ftirmektedir. Engels\u2019e g\u00f6re Blanquistler ve Bakuninciler aras\u0131nda ortak bir yan bulunuyor. Her ikisi de daha a\u015f\u0131r\u0131 e\u011filimleri temsil etmek isterler ve her biri di\u011ferinden daha \u00e7ok ateist g\u00f6r\u00fcnmek ister. Engels, dine sava\u015f a\u00e7man\u0131n budalal\u0131k oldu\u011funu vurgular. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00f6ylesi bir sava\u015f, dine kar\u015f\u0131 yeniden ilgi duyulmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakla kalmaz, ayn\u0131 zamanda dinin \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzat\u0131r. Bu nedenle Engels, dine kar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7may\u0131 i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n siyasal<\/strong> g\u00f6revi olarak yorumlamay\u0131 anar\u015fist bir safsata olarak reddeder. Engels\u2019e bak\u0131l\u0131rsa, dine kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k sava\u015f ilan etmek, siyasal kumardan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n

Engels, dini, dinsel inanc\u0131, sanki zorla insana dayat\u0131lm\u0131\u015f bir inan\u00e7 gibi g\u00f6ren ve g\u00f6steren bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 ele\u015ftirir. Dini \u2018genelge\u2019 ile ortadan kald\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan, dini yasaklamak isteyen t\u00fcm yakla\u015f\u0131mlar\u0131n burjuva bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 a\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgular. Marx\u2019a g\u00f6re ateizm, sadece dini ortadan kald\u0131rmak isteyen teorik h\u00fcmanizm<\/strong>dir, kom\u00fcnizm ise, \u00f6zel m\u00fclkiyeti ve ondan kaynaklanan k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri a\u015fan pratik h\u00fcmanizm<\/strong>dir. (Marx, MEW Band 40, s.583)<\/p>\n

Engels, Anti-D\u00fchring<\/em> adl\u0131 eserinde D\u00fchring\u2019in felsefi, ekonomik, sosyalizm g\u00f6r\u00fc\u015flerinin yan\u0131nda, onun din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 da ele\u015ftirir. \u00c7\u00fcnk\u00fc D\u00fchring, \u2018dinin yasaklanmas\u0131n\u0131\u2019 savunur. Bu anlay\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan Engels, D\u00fchring\u2019in sosyalist toplumda dinin yasaklanmas\u0131 yolundaki s\u00f6zde devrimci g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ele\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n

Engels, dini yasaklamak isteyen zihniyetin dini yeterince kavramad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7eker. Engels\u2019e g\u00f6re burjuva toplumunda dinsel yabanc\u0131la\u015fman\u0131n ger\u00e7ek temeli ve onun dinsel yans\u0131mas\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. \u201cYabanc\u0131la\u015fmay\u0131 do\u011furan ko\u015fullar\u0131 ortadan kald\u0131racak toplumsal eylem gerekir\u201d diyen Engels\u2019in bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, din kendili\u011finden s\u00f6necektir. Engels, maddeci ve ateist olan D\u00fchring\u2019i tutarl\u0131 bir maddeci olmamak ve din ile din felsefesine a\u00e7\u0131k kap\u0131 b\u0131rakmakla su\u00e7lar. \u015e\u00f6yle der Engels:<\/p>\n

\u201cBay D\u00fchring, dinin bu kendisine vaat edilmi\u015f bulunan do\u011fal \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bekleyemez. Daha k\u00f6ktenci bir \u015fekilde davran\u0131r. O, Bismarck\u2019tan daha Bismark\u00e7\u0131d\u0131r; yaln\u0131zca Katolikli\u011fe kar\u015f\u0131 de\u011fil, ama genel olarak t\u00fcm dine kar\u015f\u0131 a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f May\u0131s yasalar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131r (1873 May\u0131s Yasalar\u0131: Bismarck\u2019\u0131n Katoliklere kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m i\u00e7in \u2018Kulturkampf\u2019 ad\u0131 alt\u0131nda \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 yasalar kastediliyor), gelecekteki jandarmalar\u0131n\u0131 dinin izlenmesine g\u00f6nderir ve b\u00f6ylece dinin \u015fehitlik mertebesine y\u00fckselmesine ve \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzatmas\u0131na yard\u0131m eder.\u201d (Engels, MEW Band 20, s.295).<\/p>\n

Marx ve Engels, burjuva radikalizminin dini yasaklamaya e\u011filimli oldu\u011funu, ama dini yasaklama politikalar\u0131n\u0131n dini g\u00fc\u00e7lendirdi\u011fini ifade ederler. \u00d6rnek olarak Bismarck\u2019\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 politikaya dikkat \u00e7ekerler. Bilindi\u011fi gibi Almanya\u2019da Bismarck h\u00fck\u00fcmeti, Katolik partiyi yasaklama siyaseti izledi. Bu yasaklamalar ise, dini daha da g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. Ayn\u0131 \u015fey T\u00fcrkiye\u2019de de olmu\u015ftur, din \u00fczerinde bask\u0131n\u0131n, ba\u015f\u00f6rt\u00fc yasa\u011f\u0131n\u0131n, dini daha da g\u00fc\u00e7lendirdi\u011fi ya\u015fanan deneyimlerle do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca Engels\u2019in 1891 Erfurt Program\u0131 \u00fczerine ele\u015ftirel notlar\u0131nda \u015funlar yaz\u0131l\u0131d\u0131r:<\/p>\n

\u201cDevlet ve Kilisenin tamamen birbirinden ayr\u0131lmas\u0131. \u0130stisnas\u0131z b\u00fct\u00fcn dinsel topluluklar devlet taraf\u0131ndan \u00f6zel kooperatifler olarak muamele g\u00f6r\u00fcrler. Kamusal olanaklardan herhangi bir \u015fekilde desteklenmekten mahrum kal\u0131rlar ve kamu (\u00f6ffentliche) okullar\u0131 \u00fczerindeki etkilerini kaybederler.\u201d<\/p>\n

Engels bu paragraftan sonra parantez i\u00e7inde \u015fu notu d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr:<\/p>\n

\u201cFakat, onlara kendi<\/strong> olanaklar\u0131yla kendi<\/strong> okullar\u0131n\u0131 kurmalar\u0131 ve orada kendi sa\u00e7mal\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretmeleri yasaklanamaz.\u201d (vurgu Engels) (Engels, MEW Band 22, s.237)<\/p>\n

Burada yeri gelmi\u015fken dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sorununun ne anlama geldi\u011finin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 gerekir. Bu nedenle iki soru cevapland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Birincisi dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesi ne demektir? \u0130kincisi, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 partisi, dine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m sorununda nas\u0131l bir \u00e7izgi izler?<\/p>\n

Bir\u00e7ok sosyalist, \u201cdin ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u201d slogan\u0131n\u0131 sosyalizm ad\u0131na savunur. Bu slogan, liberal d\u00fc\u015f\u00fcnceyi sosyalizm sanan acemi sosyalistlerin slogan\u0131d\u0131r. Marx, Wilhelm Liebknecht taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan esas olarak Lassalc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelere dayanan Gotha Program\u0131\u2019nda bir \u00e7ok nokta yan\u0131nda \u201c\u0130nan\u00e7 \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u201d konusunu da ele\u015ftirmi\u015ftir. Bismarck\u2019\u0131n dine kar\u015f\u0131 yasak\u00e7\u0131 ve polisiye tedbirlerinden sonu\u00e7 \u00e7\u0131karan Marx \u015funu \u00f6nermektedir: \u201cHerkes, polis burnunu sokmadan, dinsel ve bedensel gereksinmelerini<\/strong> yerine getirebilmelidir.\u201d (vurgu Y.O.) Ama -der Marx- i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 partisi \u015funu da ifade etmelidir:<\/p>\n

\u201cBurjuva vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, olas\u0131 her t\u00fcrden dinsel vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn <\/strong>(vurgu Marx) ho\u015f g\u00f6r\u00fclmesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir ve o [i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 partisi] daha \u00e7ok vicdanlar\u0131 dinsel hayaletten (Spuk) kurtarmaya \u00e7abalar <\/strong>(vurgu Y.O.). Ama \u2018burjuva\u2019 d\u00fczeyi a\u015fmayan pop\u00fcler yol se\u00e7iliyor.\u201d (Marx, MEW Band 19, s. 31).<\/p>\n

Marx, dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc reddetmez, ama dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fck talebinin burjuva d\u00fczeyi a\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla sosyalist bir talep olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgular. Dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, liberal bir taleptir; sosyalistler bunu reddetmezler, ama bununla yetinmezler. \u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ek sosyalist, sadece dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fck talebini de\u011fil, ayn\u0131 zamanda dinlerden \u00f6zg\u00fcrle\u015fme talebini y\u00fckseltir.<\/p>\n

Marx-Engels, dini sadece dogmatik bir inan\u00e7 olarak g\u00f6ren ateizmi ele\u015ftirirler. Dini iki boyutlu olarak alg\u0131layan Marx, kapitalizmde dinin metafizik ihtiya\u00e7lara cevap olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle, partinin \u00fcyeli\u011fi i\u00e7in, ateist olmay\u0131 \u015fart ko\u015fmaz. Kom\u00fcnist parti, dinsel inan\u00e7lar\u0131 olan insanlara da a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Din sorunu ve Lenin<\/strong><\/p>\n

Lenin, din konusuna \u00e7e\u015fitli vesilelerle de\u011finmi\u015ftir. Sosyalizm ve Din (1905)<\/em>, Proletarya Partisinin Din Konusundaki Tutumu (1909)<\/em>, Devlet ve Devrim (1917) <\/em>adl\u0131 kitab\u0131 din konusunda \u00f6nemli de\u011ferlendirmeler i\u00e7erir. Lenin, bu yaz\u0131lar\u0131nda esas olarak din sorununa, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n siyasal m\u00fccadele perspektifinden yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Yani dinin i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 hareketine getirdi\u011fi taktik sorunlarla ilgilenmi\u015ftir. Felsefe Defterleri<\/em>\u2019nde din sorununa felsefi yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n

\u201cSosyalizm ve Din\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde iki temel sorunu ele al\u0131r. Birincisi, sosyalistlerin din kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tutumu; ikincisi, parti ile ateizm aras\u0131ndaki ili\u015fki sorunu. Rusya\u2019n\u0131n \u00f6zg\u00fcn ko\u015fullar\u0131 nedeniyle \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131, dini afyon olarak de\u011ferlendirmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla Lenin, dinin, halk\u0131 uyutmak i\u00e7in afyon niteli\u011finde oldu\u011funa yeniden dikkat \u00e7eker. Burjuvazinin, halk\u0131 uyutmak i\u00e7in dini g\u00fc\u00e7lendirmek istedi\u011fi de vurgulan\u0131r ayn\u0131 metinde.<\/p>\n

Lenin a\u00e7\u0131s\u0131ndan din, sermaye k\u00f6lelerinin insanc\u0131l d\u00fc\u015flerini, insana daha yara\u015fan bir ya\u015fam isteklerini i\u00e7inde bo\u011fduklar\u0131 bir \u00e7e\u015fit ruhsal ihtiya\u00e7t\u0131r. Lenin, \u2018din \u00f6zel sorundur\u2019 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne dikkat \u00e7eker; ama yanl\u0131\u015f anlamalar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in \u2018\u00f6zel sorun\u2019 konusunun nas\u0131l anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmas\u0131 gerekti\u011fini vurgular. Lenin\u2019e g\u00f6re devlet a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece din \u00f6zel sorundur; ama -der Lenin-, \u201cSosyalist proletaryan\u0131n partisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan, din ki\u015fisel bir sorun de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u2018ideolojik m\u00fccadele ki\u015fisel bir sorun de\u011fil, b\u00fct\u00fcn Partinin, b\u00fct\u00fcn proletaryan\u0131n sorunudur.\u201d Lenin, dini \u00f6zel alan ilan edip, dine kar\u015f\u0131 ideolojik m\u00fccadele s\u00fcrd\u00fcrmeyen anlay\u0131\u015f\u0131 ele\u015ftirir.<\/p>\n

Din ve devlet ili\u015fkisi konusunda Lenin\u2019in ne s\u00f6yledi\u011fini Almancas\u0131yla aktar\u0131yorum:<\/p>\n

\u201cDin, devleti ilgilendirmemelidir, dinsel cemaatler devlet g\u00fcc\u00fc ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olmamal\u0131d\u0131r.\u201d (Den Staat soll die Religion nichts angehen, die Religionsgemeinschaften d\u00fcrfen mit der Staatsmacht nicht verbunden sein) (Lenin, Werke Band 10, s.71).<\/p>\n

Ama yukar\u0131da Almancas\u0131n\u0131 aktard\u0131\u011f\u0131m c\u00fcmle baz\u0131 yay\u0131nevleri taraf\u0131ndan \u015f\u00f6yle yanl\u0131\u015f \u00e7evrilmi\u015ftir: \u201cDinin devletle ili\u015fkisi olmamas\u0131, dinsel kurumlar\u0131n h\u00fck\u00fcmete de\u011fin yetkileri bulunmamas\u0131 gerekir.\u201d Benim \u00e7evirdi\u011fim c\u00fcmleyi ve yay\u0131nevi taraf\u0131ndan yanl\u0131\u015f \u00e7evrilmi\u015f c\u00fcmleyi kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, anlam fark\u0131n\u0131 g\u00f6receksiniz.<\/p>\n

Lenin inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc konusunda \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n

\u201cHerkes istedi\u011fi dini kabul etmek ya da etmemek, kural olarak her sosyalist gibi ateist olmakta \u00f6zg\u00fcr olmal\u0131d\u0131r. Devlet vatanda\u015flar\u0131 aras\u0131nda dinsel inan\u00e7lar\u0131 nedeniyle ayr\u0131m yap\u0131lmas\u0131 kesinlikle kabul edilemez. Resmi belgelerde bir vatanda\u015f\u0131n dininden s\u00f6z edilmesine de son verilmelidir. Kiliseye ve dinsel kurumlara hi\u00e7bir devlet yard\u0131m\u0131 yap\u0131lmamal\u0131, hi\u00e7bir \u00f6denek verilmemelidir. Bunlar, devletten tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z, ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncedeki ki\u015filerin olu\u015fturdu\u011fu kurumlar niteli\u011finde olmal\u0131d\u0131r.\u201d (Lenin, Werke Band 10, s.71).<\/p>\n

Lenin \u015f\u00f6yle soruyor:<\/p>\n

\u201cMadem ki durum b\u00f6yledir, o halde Program\u0131m\u0131zda ateist oldu\u011fumuzu neden a\u00e7\u0131klam\u0131yoruz? H\u0131ristiyanlar\u0131n ve \u00f6teki dinlere inananlar\u0131n partimize girmesini neden yasaklam\u0131yoruz? Bu soruya verilecek cevap, din sorununda burjuva demokratlar\u0131 taraf\u0131ndan ortaya konulu\u015fu ile Sosyal Demokratlar (Marksistler-b.n.) aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 ortaya koymal\u0131d\u0131r.\u201d (Lenin, Werke Band 10, s.73).<\/p>\n

Bu soruya verilen cevap, Marksistler ile burjuva-demokratlar\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131 ortaya koymak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Lenin\u2019e g\u00f6re Marksistler din konusunda bilimsel g\u00f6r\u00fc\u015flere sahiptirler ve dinin toplumsal nedenlerinin bilincindedirler. Elbette dine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131 savsaklam\u0131yoruz. Ama dinsel \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n ajitasyon veya propaganda yoluyla a\u015f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 sanmak safl\u0131kt\u0131r:<\/p>\n

\u201cDinsel \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n sadece propaganda y\u00f6ntemleriyle yok edilebilece\u011fini sanmak budalal\u0131k olur. (…) \u0130\u015fte bu nedenle, eski \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n\u0131 hen\u00fcz s\u00fcrd\u00fcren proleterlerin Partimize kat\u0131lmalar\u0131n\u0131 engellemiyoruz ve engellememek zorunday\u0131z. Biz her zaman bilimsel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc \u00f6\u011f\u00fctleyece\u011fiz ve \u00e7e\u015fitli \u2018H\u0131ristiyanlar\u2019\u0131n tutars\u0131zl\u0131klar\u0131yla sava\u015faca\u011f\u0131z. Fakat bu hi\u00e7bir zaman, yeri olmad\u0131\u011f\u0131 halde din sorununun birinci plana al\u0131nmas\u0131 demek de\u011fildir.\u201d (Lenin, Werke Band 10, s.73).<\/p>\n

Lenin, bir zamanlar Engels\u2019in Alman sosyalistlerine verdi\u011fi \u00f6\u011f\u00fcd\u00fcn izlenmesi gerekti\u011fini vurguluyor. Neyi \u00f6\u011f\u00fctlemi\u015fti Engels? 18. y\u00fczy\u0131l Frans\u0131z Ayd\u0131nlanma d\u00f6nemi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve ateistlerinin yaz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7evrilmesini ve geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015fti. K\u0131saca Lenin, dine kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k siyasal sava\u015f\u0131m\u0131 do\u011fru bulmaz. Ayr\u0131ca partiyi ateist olarak g\u00f6rmek isteyen bir yakla\u015f\u0131m, siyasal b\u00f6l\u00fcnmelerden \u00e7ok dinsel b\u00f6l\u00fcnmelere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, siyasal m\u00fccadeleye zarar verir. \u0130\u015fte bu nedenle \u201cProgram\u0131m\u0131zda ateist oldu\u011fumuzu belirtmiyoruz ve b\u00f6yle davranmak zorunday\u0131z\u201d diyor Lenin.<\/p>\n

1905 Devrimi\u2019nin yenilgisinden sonra parti i\u00e7inde felsefi idealist e\u011filimler (Mach vb.) dinsel e\u011filimler (Gorki, Lunacharski vb.) ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Zamanla dini ve sosyalizmi uzla\u015ft\u0131rma \u00e7abalar\u0131 g\u00fcndeme gelir. \u00d6zellikle Luna\u00e7arksi, 1908 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan iki ciltten olu\u015fan Din ve Sosyalizm<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 eserinde \u2018tanr\u0131s\u0131z bir din\u2019i savunur. Bilimsel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerinin, insan\u0131n ihtiyac\u0131 oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn tinsel ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131layamayaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren Luna\u00e7arksi, fedakarl\u0131\u011f\u0131, sevgiyi ve umudu canl\u0131 tutmak i\u00e7in, Tanr\u0131s\u0131z bir dinin gerekli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u2018Sosyalizm bir dindir\u2019 propagandas\u0131n\u0131 yapar. Lunacharski, dinsel bi\u00e7ime b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f bir sosyalizm anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, Rus halk\u0131 taraf\u0131ndan daha kolayca anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 ve benimsenece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Hatta Marx\u2019\u0131n yeni bir din yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Gorki ise din ve sosyalizm ili\u015fkisini bir roman\u0131nda ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Gorki ile dostlu\u011funa ra\u011fmen Lenin, Gorki\u2019nin dinsel e\u011filimlerini ele\u015ftirdi.<\/p>\n

Din tart\u0131\u015fmas\u0131 Duma\u2019ya (meclise) da yans\u0131r. Lenin, Duma\u2019da Bol\u015feviklerin milletvekili olan Surkov\u2019un din konusundaki konu\u015fmas\u0131 nedeniyle duruma m\u00fcdahale eder ve Marksistlerin din kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tutumunu a\u00e7\u0131klayan bir makale yazar. \u201c\u0130\u015f\u00e7i Partisinin Din Kar\u015f\u0131s\u0131nda Tutumu \u00dczerine\u201d (1909) ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7\u0131klar. Lenin, partiye s\u0131zm\u0131\u015f olan dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelere, Lunacharski\u2019nin ve Gorki\u2019nin dinsel e\u011filimlerine kar\u015f\u0131 durur.<\/p>\n

Sosyalizm ve din aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in iki \u00f6rnek se\u00e7en Lenin, birinci \u00f6rnekte \u015fu varsay\u0131msal olay\u0131 anlat\u0131r: Diyelim ki, belirli bir b\u00f6lgede ve belirli bir end\u00fcstri kesiminde bulunan i\u015f\u00e7iler, iki ayr\u0131 sendikada \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f olsun. Ve sendikan\u0131n biri, s\u0131n\u0131f bilincine varm\u0131\u015f \u2018ateist\u2019 olan Marksistlerin etkisinde, \u00f6teki sendikada ise, k\u00f6yle ve k\u00f6yl\u00fcl\u00fckle ili\u015fkilerini hen\u00fcz koparmam\u0131\u015f olan, Tanr\u0131\u2019ya inanan, kiliseye giden, hatta bir H\u0131ristiyan sendikas\u0131 \u00f6rg\u00fctlemekte olan yerel papaz\u0131n etkisinde geri kalm\u0131\u015f i\u015f\u00e7iler olsun. Ve diyelim ki bu b\u00f6lgede ekonomik m\u00fccadele bir grev sonucunu do\u011furmu\u015f olsun. Bu durumda Marksistlere d\u00fc\u015fen g\u00f6rev ne olmal\u0131d\u0131r? \u015e\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor Lenin:<\/p>\n

\u201cMarksist, grevin ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6n planda tutmak, bu m\u00fccadelede i\u015f\u00e7ilerin ateistler ve H\u0131ristiyanlar olarak ikiye b\u00f6l\u00fcnmesine kesinlikle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak, bu t\u00fcr herhangi bir b\u00f6l\u00fcnmeye engel olmak gibi y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011fe sahiptir.\u201d (Lenin, Werke Band 15, s.409).<\/p>\n

B\u00f6ylesi durumlarda ateist propagandan\u0131n dine destek verdi\u011fini \u015f\u00f6yle gerek\u00e7elendirir:<\/p>\n

\u201cAteist propaganda gereksiz ve zararl\u0131 olabilir. B\u00f6yle bir anda ve b\u00f6yle bir ortamda ateist propaganda yapmak, i\u015f\u00e7ilerin grevdeki tav\u0131rlar\u0131na g\u00f6re de\u011fil de, dinsel inan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re b\u00f6l\u00fcnmelerini isteyen papazlara destek olmak demektir. Ne olursa olsun tanr\u0131ya sava\u015f a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 isteyen bir anar\u015fist, ger\u00e7ekte papazlara ve burjuvaziye yard\u0131m ediyor demektir.\u201d (Lenin, Werke Band 15, s.410).<\/p>\n

Lenin, bu \u00f6rnekten sonra bir papaz\u0131n vb. Marksist bir partiye \u00fcye olup olamayaca\u011f\u0131 sorununu ele al\u0131r. Lenin\u2019e g\u00f6re H\u0131ristiyan bir papaz\u0131n, Marksist bir partiye \u00fcye olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Parti program\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmayan, partinin siyasal \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kat\u0131lan, parti g\u00f6revlerini yerine yetiren bir papaz\u0131n Marksist bir partiye kat\u0131lmas\u0131 olumludur. Lenin a\u00e7\u0131s\u0131ndan partinin program\u0131 ve papaz\u0131n dinsel inan\u00e7lar\u0131 aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki, papaz\u0131n ki\u015fisel \u00e7eli\u015fkisidir. Lenin\u2019e g\u00f6re Marksistlere d\u00fc\u015fen g\u00f6rev:<\/p>\n

\u201c\u2026dinsel inanc\u0131 olanlar\u0131 partiye kaydetmeye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Onlar\u0131n dinsel inan\u00e7lar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmamal\u0131y\u0131z, ama onlar\u0131 kendi program\u0131m\u0131z\u0131n ruhuna uygun olarak e\u011fitmek i\u00e7in, program\u0131m\u0131za kar\u015f\u0131 etkin bir m\u00fccadeleye yol a\u00e7mamak i\u00e7in bu t\u00fcr i\u015f\u00e7ileri saflar\u0131m\u0131za kaydetmeliyiz. Parti i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne hak tan\u0131r\u0131z. Ancak bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, grupla\u015fma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcyle belirlenen s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fcr.\u201d (Lenin, Werke Band 15, s.410)<\/p>\n

Ama e\u011fer papaz, parti i\u00e7inde din propagandas\u0131 yapmaya kalk\u0131\u015f\u0131rsa, parti onu kesinlikle ihra\u00e7 etme hakk\u0131na sahiptir. Lenin, dine kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k sava\u015f y\u00fcr\u00fcten ateist anar\u015fistleri ve dine kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleyi ihmal eden oport\u00fcnistleri ele\u015ftirir. Marksistlerin din konusunda her iki kesimle aralar\u0131na bir s\u0131n\u0131r \u00e7izgisi \u00e7ekmesi gerekti\u011fini vurgular.<\/p>\n

\u0130kinci \u00f6rnek olarak Lenin, \u201csosyalizm benim dinimdir\u201d s\u00f6yleminin kimin taraf\u0131ndan nas\u0131l s\u00f6ylendi\u011fi konusunu ele al\u0131r. Lenin, bu s\u00f6ylemde iki yakla\u015f\u0131m\u0131 inceler. Birinci yakla\u015f\u0131m\u0131 \u015f\u00f6yle tarif eder: Diyelim ki, Marksist partinin bir \u00fcyesi, ikili bir konu\u015fmada veya bir grup kar\u015f\u0131s\u0131ndaki konu\u015fmada \u201csosyalizm benim dinimdir\u201d diyerek sosyalizm propagandas\u0131 yaps\u0131n. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n sahipleri yarg\u0131lanmal\u0131 m\u0131? Bu soruya \u201cHay\u0131r\u201d cevab\u0131 veriyor Lenin. Ger\u00e7i \u201csosyalizm benim dinimdir\u201d s\u00f6z\u00fc Marksizmden ve sosyalizmden bir sapmad\u0131r, ama bu sapma \u015fu durumlarda kabul edilebilir: \u0130\u015f\u00e7i kitleleri kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131k\u0131p konu\u015fan bir ajitat\u00f6r\u00fcn vb, s\u00f6zlerini daha iyi anlatmak, konuya daha kolay girmek, sosyalizmi geri kalm\u0131\u015f kitlelerin al\u0131\u015f\u0131k olduklar\u0131 \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde aktarabilmek amac\u0131yla \u201cbenim dinim sosyalizm\u201ddir konu\u015fmas\u0131 bir nebze kabul edilebilir.<\/p>\n

Fakat ikinci yakla\u015f\u0131m kabul edilemez. Lenin ikinci yakla\u015f\u0131m\u0131 \u015f\u00f6yle de\u011ferlendirir: Lunacharski ve arkada\u015flar\u0131, yazar olarak \u201cTanr\u0131 yaratmak\u201dtan ya da Tanr\u0131 yaratan sosyalizmden s\u00f6z ediyorlar. Bu durum, birinci yakla\u015f\u0131mdan \u00e7ok daha ba\u015fka bir olayd\u0131r. Birinci yakla\u015f\u0131mda ajitat\u00f6r\u00fcn ifadesi, \u201cdinden sosyalizme ge\u00e7i\u015fin bi\u00e7imidir\u2019; ikinci yakla\u015f\u0131mda yazar\u0131n s\u00f6ylemi, \u2018sosyalizmden dine ge\u00e7i\u015fin bi\u00e7imidir.\u201d<\/p>\n

\u201cBenim dinim sosyalizmdir\u201d konusuna a\u00e7\u0131kl\u0131k getiren Lenin, \u201cdin \u00f6zel sorundur\u201d konusunu da ele alt\u0131r. Lenin, Avrupa\u2019da \u00f6zellikle Almanya\u2019da oport\u00fcnistlerin \u201cdin \u00f6zel sorundur\u201d meselesini \u00e7arp\u0131tt\u0131klar\u0131n\u0131 vurgular. Ger\u00e7i burjuvazinin, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 kitlelerinin dikkatini sosyalizmden uzakla\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla Almanya\u2019da dine kar\u015f\u0131 giri\u015fti\u011fi m\u00fccadele (Bismarck\u2019\u0131n m\u00fccadelesi), bug\u00fcn Bat\u0131l\u0131 Marksistlerin din sava\u015f\u0131na \u2018kay\u0131ts\u0131z\u2019 duruma gelmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u2018din \u00f6zel sorundur\u2019 denilip, dine kar\u015f\u0131 ideolojik m\u00fccadele savsaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Lenin\u2019e g\u00f6re devlet a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00f6zel sorundur; ama Marksist parti a\u00e7\u0131s\u0131ndan dinin \u00f6zel sorun olmad\u0131\u011f\u0131na s\u0131k s\u0131k vurgu yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Lenin, yaz\u0131s\u0131n\u0131n sonunda Bol\u015feviklerin Duma\u2019daki (Meclis) grubu hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n

\u201cDuma grubumuz, Duma k\u00fcrs\u00fcs\u00fcnden dinin halk\u0131n afyonu oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamak ve b\u00f6ylelikle Rus Sosyal Demokratlar\u0131n\u0131n (Marksistlerin Y.O) din konusundaki b\u00fct\u00fcn s\u00f6zlerine temel sa\u011flamakla do\u011fru davrand\u0131. \u0130\u015fi daha ileri g\u00f6t\u00fcr\u00fcp, ateizm tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na inmeleri gerekir miydi? Gerekti\u011fi kan\u0131s\u0131nda de\u011filiz. B\u00f6yle bir tutum, proletaryan\u0131n partisini din m\u00fccadelesini abartt\u0131\u011f\u0131 gibi bir tehlike getirebilir, din konusunda burjuvazinin m\u00fccadelesi ile sosyalist m\u00fccadele aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 g\u00f6zden silebilir.\u201d (Lenin, Werke Band 15, s.414). Almanya Marksist partisinin 1891 Erfurt Program\u0131\u2019nda \u201cDin \u00f6zel sorundur\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yanl\u0131\u015f yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Lenin, \u00fcst\u00fc \u00f6rt\u00fcl\u00fc olarak bu konuda Engels\u2019i \u015f\u00f6yle ele\u015ftirir: Sadece devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda dinin \u00f6zel sorun olmas\u0131 gerekirken, Marksist parti a\u00e7\u0131s\u0131ndan da dini \u00f6zel sorun olarak g\u00f6ren oport\u00fcnizme \u00e7atarken olduk\u00e7a \u0131l\u0131ml\u0131d\u0131r Engels.<\/p>\n

Lenin, Devlet ve Devrim<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda din sorununda Engels\u2019in g\u00f6r\u00fc\u015flerine yeniden ba\u015fvurur:<\/p>\n

\u201cEngels\u2019in, gene devlet sorununa ba\u011fl\u0131 olan, s\u00f6z aras\u0131nda bahsetti\u011fi bir ba\u015fka g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de, dinle ilgilidir. Alman sosyal-demokrasisinin, bata\u011fa batt\u0131k\u00e7a, daha \u00e7ok oport\u00fcnistle\u015ftik\u00e7e, kendini \u00fcnl\u00fc, \u2018din \u00f6zel bir sorundur\u2019 form\u00fcl\u00fcn\u00fcn yanl\u0131\u015f ve burjuvaca bir yorumuna daha s\u0131k d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bilinir. Yani: bu form\u00fcl, din sanki devrimci proletaryan\u0131n partisi i\u00e7inde de<\/strong> \u00f6zel bir sorunmu\u015f gibi yorumlan\u0131yordu!! Engels, proletaryan\u0131n devrimci program\u0131na bu kesin ihanete cephe ald\u0131. 1891\u2019de, partisi i\u00e7inde ancak \u00e7ok g\u00fc\u00e7s\u00fcz oport\u00fcnizm tohumlar\u0131 g\u00f6zlemleyebilen Engels, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini a\u015f\u0131r\u0131 bir sak\u0131ncayla a\u00e7\u0131klar.\u201d (vurgu Lenin) (Lenin, Werke 25, s.463).<\/p>\n

Engels, Kom\u00fcn\u2019\u00fcn 20. y\u0131l\u0131 nedeniyle Marx\u2019\u0131n Fransa\u2019da \u0130\u00e7 Sava\u015f<\/em> isimli kitab\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 Giri\u015f\u2019te \u015f\u00f6yle der: Kom\u00fcn, \u201cdevlete g\u00f6re dinin \u00f6zel sorundan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 ilkesini\u201d ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Lenin ise bu konuda \u015f\u00f6yle yazar:<\/p>\n

\u201cEngels, \u2018devlete g\u00f6re\u2019 s\u00f6zc\u00fcklerinin alt\u0131n\u0131 \u00f6zellikle \u00e7izmi\u015ftir; b\u00f6yle yapmakla, dinin partiye g\u00f6re<\/strong> \u00f6zel sorun oldu\u011funu bildiren ve b\u00f6ylece devrimci proletaryan\u0131n partisini, hi\u00e7bir din olmamas\u0131n\u0131 kabul etmek isteyen, ama partinin<\/strong>: halk\u0131 al\u0131kla\u015ft\u0131ran din afyonu ile sava\u015fma g\u00f6revinden el \u00e7eken en baya\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck-burjuva \u2018\u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u2019\u00fc d\u00fczeyine d\u00fc\u015f\u00fcren Alman oport\u00fcnizmine do\u011frudan bir vuru\u015f indiriyordu.\u201d (vurgu Lenin) (Lenin, Werke 25, s.464).<\/p>\n

Lenin, dine kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k sava\u015f\u0131m\u0131 ileri s\u00fcren anar\u015fistlerin ve burjuva radikallerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini ele\u015ftirirken, dine kar\u015f\u0131 felsefi ve ideolojik sava\u015f\u0131m\u0131 ihmal eden oport\u00fcnistleri de ele\u015ftirir. Marksizm, dine kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k sava\u015f\u0131m y\u00fcr\u00fctmedi\u011finden, siyasal m\u00fccadele alan\u0131nda dine kar\u015f\u0131 daha \u0131l\u0131ml\u0131d\u0131r; ama felsefi ve ideolojik alanda daha radikaldir. Lenin\u2019e g\u00f6re, \u201cDin konusunda Marksizmin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fteki \u2018\u0131l\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u2019 kimseyi \u00fcrk\u00fctmemek vb. endi\u015fesinden do\u011fdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek \u00e7ok yanl\u0131\u015f olur. Tam tersine bu konuda da Marksizmin siyasal \u00e7izgisi, felsefe ilkeleriyle s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r.\u201d Dine kar\u015f\u0131 m\u00fccadele gereklidir, ama dinle nas\u0131l sava\u015faca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bilmeliyiz, bunu yapabilmek i\u00e7in de inanc\u0131n ve dinin k\u00f6kenini kitlelere maddeci bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Sosyalistler ve din<\/strong><\/p>\n

\u015eu olguyu saptamak \u00f6nemlidir: Marx\u2019\u0131n dine yakla\u015f\u0131m\u0131 ile burjuva demokratlar\u0131 ile anar\u015fistlerin dine yakla\u015f\u0131m\u0131 birbirinden \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. Burjuva demokratlar\u0131 dini yasaklamak isterken, Marx ve Engels dinin yasaklanmas\u0131na kar\u015f\u0131 durmu\u015flard\u0131r. Dini do\u011furan toplumsal ko\u015fullar\u0131 ortadan kald\u0131rmadan dini yasaklamak, hem dini g\u00fc\u00e7lendirir hem de dinin \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzat\u0131r.<\/p>\n

Burada \u015fu soru ortaya \u00e7\u0131kar: Dine kar\u015f\u0131 ideolojik m\u00fccadele verilmemeli mi? D\u00fczeni me\u015frula\u015ft\u0131ran t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcncelere kar\u015f\u0131 m\u00fccadele veriliyorsa, dine kar\u015f\u0131 m\u00fccadele edilmesi gerekir; ama dine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m, a\u00e7\u0131ktan bir sava\u015f\u0131m bi\u00e7iminde olmamal\u0131d\u0131r. Peki nas\u0131l olmal\u0131? Engels, yukar\u0131da da belirtildi\u011fi gibi, dine ele\u015ftirel yakla\u015fan Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131n eserlerinin \u00e7evrilmesini ve yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyor.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de burjuvazinin din kar\u015f\u0131s\u0131nda yasak\u00e7\u0131 ve radikal tutumu dini daha da g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. T\u00fcrkiyeli ayd\u0131nlar ve askeri b\u00fcrokrasi esas olarak Frans\u0131z Ayd\u0131nlanma d\u00fc\u015f\u00fcncesinden etkilenmi\u015ftir. Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131n\u0131n din konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri, tek boyutludur; dini do\u011furan toplumsal zemin a\u00e7\u0131klanmadan, dinin esas olarak cahillikten kaynakland\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. E\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr yoluyla dinsel cahilli\u011fin a\u015f\u0131labilece\u011fi yan\u0131lsamas\u0131 kanaatimce T\u00fcrkiye\u2019de bug\u00fcn de yayg\u0131nd\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe ve y\u00fczeysele saplan\u0131p kalan bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sahipleri, k\u00fclt\u00fcr ve e\u011fitimin ger\u00e7ek zemini \u00fczerine kafa yormam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n cahilli\u011fi toplumsal nedenlere de\u011fil, k\u00fclt\u00fcr ve e\u011fitim eksikli\u011fi gibi nedenlere dayand\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Yanl\u0131\u015f olan budur.<\/p>\n

Dine kar\u015f\u0131 yakla\u015f\u0131m konusunda her \u00fclkenin kendine g\u00f6re \u00f6zg\u00fcn bir yakla\u015f\u0131m\u0131 olmas\u0131 do\u011fald\u0131r. Ba\u015fka \u00fclkelerdeki deneyleri birebir kopyalaman\u0131n bir anlam\u0131 yoktur. Elbette teoride do\u011fru olan \u015feyleri, pratikte uygulamak her zaman m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hayat bazen do\u011fru teoriye uymayan pratikleri dayatabilir. Ama prati\u011fe boyun e\u011ferek var olan prati\u011fi teori d\u00fczeyine y\u00fckseltme \u00e7abas\u0131 yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc teorik ilkelere dayanmadan s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen kendili\u011findenci pratik esasta mevcut burjuva sistemini g\u00fc\u00e7lendirir. Ama ya\u015fam\u0131n zengin ve karma\u015f\u0131k sorunlar\u0131n\u0131 da teorinin dar (Grek mitolojisindeki Procrustes) yata\u011f\u0131na s\u0131\u011fd\u0131rmak yanl\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Sosyalizm ve din aras\u0131ndaki ortak ve farkl\u0131 yanlar<\/strong><\/p>\n

Engels, \u201c\u0130lk H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n Tarihi \u00dczerine\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde H\u0131ristiyanl\u0131k ve sosyalizm aras\u0131ndaki ortak yanlara i\u015faret eder: \u201c\u0130lkel H\u0131ristiyanl\u0131k tarihinin, modern i\u015f\u00e7i hareketiyle ortak noktalar\u0131 var. \u0130\u015f\u00e7i hareketi gibi H\u0131ristiyanl\u0131k da ba\u015flang\u0131\u00e7ta ezilenlerin hareketiydi; ilkin k\u00f6lelerin ve \u00f6zg\u00fcr k\u00f6lelerin, yoksullar\u0131n ve haklar\u0131ndan yoksun olanlar\u0131n, Roma taraf\u0131ndan boyunduruk alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f ya da parampar\u00e7a edilmi\u015f halklar\u0131n dini gibi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Her ikisi de, i\u015f\u00e7i sosyalizmi gibi, H\u0131ristiyanl\u0131k da, k\u00f6lelikten ve yoksulluktan gelecekte bir kurtulu\u015fu \u00f6\u011f\u00fctlerler; H\u0131ristiyanl\u0131k bu kurtulu\u015fu, \u00f6te d\u00fcnyaya, \u00f6l\u00fcmden sonraki ya\u015fama, cennete b\u0131rak\u0131r; sosyalizm, insan\u0131n kurtulu\u015funu, bu d\u00fcnyaya, toplumun d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesine dayand\u0131r\u0131r. Her ikisi de kovu\u015fturulur ve kovalan\u0131r, taraftarlar\u0131 hor g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve \u00f6zel yasalara tabi tutulurlar; birileri, insan soyunun d\u00fc\u015fman\u0131 olarak, \u00f6tekileri dinin, ailenin, devletin ve toplumsal d\u00fczenin d\u00fc\u015fmanlar\u0131 olarak. Ve b\u00fct\u00fcn kovu\u015fturmalara ra\u011fmen, hatta bu, direkt olarak bunlar\u0131n deste\u011fiyle, ikisi de, ba\u015far\u0131l\u0131 ve durdurulamaz bir \u015fekilde ilerlerler.\u201d (Engels, MEW Band 22, s.447).<\/p>\n

Engels\u2019in sosyalizmin \u2018durdurulamaz bir \u015fekilde ilerledi\u011fi\u2019 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, mekanik bir d\u00fc\u015f\u00fcnce gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor; sosyalizmi engelleyen ideolojilerin (din, milliyet\u00e7ilik, egoizm vb.) g\u00fcc\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fcmseniyor. Ayr\u0131ca Michael L\u00f6wy, H\u0131ristiyanl\u0131k ve sosyalizm aras\u0131nda paralellik kuran Engels\u2019i ele\u015ftirir: \u201cEngels, bu ilkel H\u0131ristiyanl\u0131k ile modern sosyalizm aras\u0131nda \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir paralellik kuracak kadar ileri gitti: a) her iki b\u00fcy\u00fck hareket, \u015fefler ve peygamberler taraf\u0131ndan de\u011fil, kitle hareketi taraf\u0131ndan olu\u015fturulur; b) her ikisi de, ezilen, cezaland\u0131r\u0131lan, haklardan yoksun b\u0131rak\u0131lan ve y\u00f6netenlerin a\u011f\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n hareketidir; c) her ikisi de, k\u00f6lelikten ve sefaletten hemen kurtulmay\u0131 vaaz eder.\u201d (Micheal L\u00f6wy, D\u00fcnyay\u0131 De\u011fi\u015ftirmek \u00dczere, s. 49). L\u00f6wy, kitab\u0131nda din konusunu incelemesine ra\u011fmen, kapitalizm \u00f6ncesi d\u00f6nemdeki din ile kapitalizm d\u00f6nemindeki din aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n fark\u0131na varamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Din ve sosyalizm aras\u0131ndaki ortak yanlar\u0131n oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, ge\u00e7mi\u015f tarihsel deneyler taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r. Engels, Almanya\u2019da k\u00f6yl\u00fc sava\u015flar\u0131nda k\u00f6yl\u00fclerin kendi s\u0131n\u0131f \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n \u201cdinsel bi\u00e7imlere b\u00fcr\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne\u201d dikkat \u00e7eker. Bu nedenle sadece bayraklara bakarak sosyal hareketleri incelemek eksik bir yakla\u015f\u0131md\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer ilgin\u00e7 bir konu \u015fudur: Materyalizm her zaman ilerici, din veya idealizm her zaman gericidir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de do\u011fru de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bazen materyalizm gericilerin bayra\u011f\u0131, din veya idealizm de ezilenlerin bayra\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Yani materyalizm ve din aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131k, devrim ve gericilik aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131kla \u00f6zde\u015f de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin \u0130ngiltere\u2019de materyalizm, aristokrasinin, gericili\u011fin ideolojisi haline gelirken, ezilen alt ve orta s\u0131n\u0131f, krall\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 devrimci m\u00fccadelesinde Protestanl\u0131k dinini kendine bayrak edinmi\u015ftir. Hobbes, materyalist felsefeyi savunmas\u0131na ra\u011fmen, siyasal a\u00e7\u0131dan gericiydi; mutlak monar\u015fiyi savunmu\u015ftu. Marx, Kutsal Aile<\/em>\u2019de \u0130ngiliz materyalizmini incelerken Hobbes\u2019in materyalizmi hakk\u0131nda \u015f\u00f6yle der: \u201cFiziksel hareket mekanik veya matematiksel harekete kurban edilir; geometri ana bilim olarak ilan edilir. Materyalizm insan d\u00fc\u015fman\u0131 olur.\u201d (Marx, MEW Band 2, s.136) Bu nedenle krall\u0131\u011f\u0131n ideolojisi haline gelen Hobbes\u2019in materyalizmi, ilerici burjuvazi i\u00e7in tiksin\u00e7 bir \u00f6\u011freti olarak kald\u0131 ve burjuvazi Protestanl\u0131k dinini bayrak olarak kulland\u0131. Ama ilerici ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lan din, \u00e7ok ge\u00e7meden burjuvazi taraf\u0131ndan \u2018a\u015fa\u011f\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131n\u2019 ba\u015fkald\u0131rmamas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan bir ara\u00e7 haline getirildi. Dinin iki boyutlu olmas\u0131, dinin di\u011fer iki \u00f6zelli\u011fini de a\u00e7\u0131klar: Din, bazen ezilenlerin bayra\u011f\u0131; bazen de ezenlerin elinde halk\u0131 uyutan bir afyondur.<\/p>\n

Dinin gelece\u011fi<\/strong><\/p>\n

Dinin gelece\u011fi var m\u0131? Dinler a\u015f\u0131lacak m\u0131? Dinler gereksiz hale gelecek mi? Hangi ko\u015fullarda dinin gereksiz hale gelmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr?<\/p>\n

Frans\u0131z Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131 \u2018ak\u0131l \u00e7a\u011f\u0131\u2019yla birlikle dinlerin ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Ama baz\u0131 ideolojilerin inat\u00e7\u0131 oldu\u011fu ve \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzatmay\u0131 ba\u015farabildi\u011fi, art\u0131k bilinen bir ger\u00e7ektir. O halde dini ya\u015fatan toplumsal, bireysel, bilgi-bilimsel nedenlerin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6nemlidir. Din, insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesinde ve hislerinde derin k\u00f6kleri olan bir olgudur. Din, insanl\u0131k tarihinin tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 en \u00fctopik ve metafizik olgulardan biri olarak, s\u00fcrekli kendini \u00fcretme \u00f6zelli\u011fine sahiptir.<\/p>\n

Dinin iki boyutlu oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131k: 1) Toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imi olarak din. 2) Psikolojik veya metafizik bir ihtiyac\u0131n ifadesi olarak din. Kapitalizm \u00f6ncesi toplumda din, toplumu ve bireyi y\u00f6nlendiren genel bir teori ve bir \u00fcstyap\u0131 kurumu idi. Kapitalizmle birlikte din d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ge\u00e7irmi\u015ftir. Kapitalizmde dinin kayna\u011f\u0131, esas olarak ideolojik feti\u015fizm de\u011fil, meta feti\u015fizmidir. Kapitalizmin karanl\u0131k g\u00fc\u00e7leri kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u00e7aresizlik, paran\u0131n g\u00fcc\u00fc, do\u011fa yasas\u0131ym\u0131\u015f gibi g\u00f6sterilen pazar, pazar ekonomisi vb. dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceler i\u00e7in zemin haz\u0131rlar.<\/p>\n

Marx\u2019a g\u00f6re \u2018din, aile, devlet, hukuk, ahlak, bilim, sanat, vb.\u2019 \u00fcretimin sadece \u00f6zg\u00fcn bi\u00e7imleridir. Ama ideolojik bi\u00e7imler, varl\u0131klar\u0131n\u0131 daha uzun zaman s\u00fcrd\u00fcrebilmektedirler. Toplumsal kaynaklar\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131lsa bile, din gibi ideolojiler yeni bi\u00e7imlere b\u00fcr\u00fcnerek<\/strong> kendini s\u00fcrekli var edebilmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc dinin k\u00f6kleri, sadece maddi toplumsal ili\u015fkilere indirgenemez. Dinin, ba\u015fka k\u00f6kleri de vard\u0131r. Dinlerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n, ekonomik, siyasal, k\u00fclt\u00fcrel k\u00f6klerinin yan\u0131nda, epistemolojik k\u00f6kleri vard\u0131r. Buna ilk dikkat \u00e7eken, kan\u0131mca Lenin\u2019dir.<\/p>\n

Hegel felsefesini inceledikten sonra Lenin\u2019in diyalekti\u011fi daha derinlemesine kavrad\u0131\u011f\u0131 kabul g\u00f6ren bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. Lenin, Felsefe Defterleri<\/em> ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yay\u0131nlanan eserinde, felsefi idealizmin ve dolay\u0131s\u0131yla dinin, epistemolojik (bilgibilimsel) k\u00f6kenlerine, tek-yanl\u0131l\u0131\u011fa vurgu yapar. Aristoteles\u2019in Metafizik<\/em> adl\u0131 kitab\u0131ndan \u00e7\u0131karm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00f6zette, Aristoteles\u2019in Platon\u2019nun \u0130dealar teorisini ele\u015ftirdi\u011fi b\u00f6l\u00fcmde Lenin, bir not d\u00fc\u015f\u00fcyor. Almanca\u2019dan aktar\u0131yorum:<\/p>\n

\u201c\u0130nsan bilgisinin b\u00f6l\u00fcnmesi (Spaltung) ve idealizmin (=dinin) olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 zaten ilk elemantar soyutlaman\u0131n i\u00e7inde verili bulunmaktad\u0131r. (\u0130nsan) anla\u011f\u0131n\u0131n (Verstand) tekil \u015feylere yakla\u015f\u0131m\u0131, nesnenin izd\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn (=kavram) imal edilmesi, basit, dolay\u0131ms\u0131z, bir aynadaki gibi \u00f6l\u00fc de\u011fil, bilakis karma\u015f\u0131k, iki tarafl\u0131, zikzakl\u0131, fantezinin (hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn) ya\u015fam\u0131n \u00fcst\u00fcnde u\u00e7arak y\u00fckselmesini i\u00e7eren bir s\u00fcre\u00e7tir; hepsi bu de\u011fil: Soyut kavram\u0131n, soyut \u0130denin fanteziye (son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede=Tanr\u0131) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc (ve bir de bunun \u00fcst\u00fcne gelen insan\u0131n bilincine varmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm) olas\u0131l\u0131\u011f\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc en basit genellemede, en elemantar genel \u0130de\u2019de (genel olarak \u2018masa\u2019) bile belirli bir par\u00e7a hayal g\u00fcc\u00fc bulunmaktad\u0131r. (Vis versa), en kat\u0131 bilimlerde bile, hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn rol\u00fcn\u00fc inkar etmek, anlams\u0131zd\u0131r.\u201d (Lenin, Werke 38, s.352-353).<\/p>\n

Bu zor anla\u015f\u0131lan pasaj\u0131 yorumlamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m: \u0130nsan, maddi d\u00fcnyadan soyutlama yoluyla bilince, kavramalara vb. ula\u015f\u0131r. Bu soyutlaman\u0131n kendisi idealizm olana\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7erir. \u00c7\u00fcnk\u00fc soyutlama y\u00f6ntemi, insan bilgisini ikile\u015ftirme e\u011filimi i\u00e7ermektedir, yani bilincin nesnesi ve \u00f6znesini birbirinden ay\u0131rmaktad\u0131r. Bu nedenle bilin\u00e7, kavramlar vb. ya\u015famdan ba\u011f\u0131ms\u0131z, sanki sadece beynimizin \u00fcr\u00fcnleri gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. \u00d6te yandan soyut kavramlar\u0131n, fanteziye (\u00f6rne\u011fin Tanr\u0131ya) d\u00f6n\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, soyutlaman\u0131n kendisinde i\u00e7erilmi\u015ftir.<\/p>\n

Kan\u0131mca idealizmin k\u00f6kleri, bilgi teorisindeki tek yanl\u0131l\u0131\u011fa dayanmaktad\u0131r. \u0130dealizm bilin\u00e7ten hareket eder. \u0130nsan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u015feyi ger\u00e7ekle\u015ftirme \u00e7abas\u0131nda, bilincin belirleyici oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Bu yan\u0131yla idealizm yanl\u0131\u015f de\u011fil, eksiktir. Bilin\u00e7ten hareket eder, ama bilinci do\u011furan maddi ko\u015fullar\u0131 g\u00f6rmezlikten gelir.<\/p>\n

Lenin, Hegel\u2019in felsefesini \u00f6zellikle onun Mant\u0131k Bilimi<\/em>\u2019ni inceledikten sonra, kendisi de daha \u00f6nceki mekanik materyalizm anlay\u0131\u015f\u0131ndan kurtulur, diyalektik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 daha da geli\u015ftirir. \u201cDiyalektik Sorun \u00dczerine\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda idealizmin epistemolojik k\u00f6kleri konusunda son derece de\u011ferli bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyi form\u00fcle eder. Lenin\u2019e g\u00f6re diyalektik, canl\u0131 ve \u00e7ok-yanl\u0131 bilgi teorisidir. Diyalektik, metafizik maddecili\u011fe oranla \u00f6l\u00e7\u00fclemez derecede zengin bir i\u00e7eri\u011fe sahiptir. Lenin a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu metafizik maddecili\u011fin temel yeteneksizli\u011fi, beceriksizli\u011fi, diyalekti\u011fi bilgi teorisine uygulayamamas\u0131d\u0131r. Ve kaba materyalizmi \u015f\u00f6yle ele\u015ftirmeyi ihmal etmez:<\/p>\n

\u201cKaba, basit, metafizik materyalizm a\u00e7\u0131s\u0131ndan felsefi idealizm, sadece sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k diyalektik materyalizmin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan felsefi idealizm, bilginin, tek-yanl\u0131, abartmal\u0131, do\u011fadan kopart\u0131lm\u0131\u015f olarak geli\u015fmesinin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Felsefi idealizm tanr\u0131ya, papal\u0131\u011fa g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Ama felsefi idealizm, diyalektik olan bilginin, tek-yanl\u0131 olarak ele al\u0131nmas\u0131, diyalektik bilginin n\u00fcanslar\u0131ndan biridir. \u0130nsan bilgisi do\u011fru bir \u00e7izgi de\u011fildir, insan bilgisi, bir daireler dizisine, bir sarmala sonsuz bir \u015fekilde yakla\u015fan e\u011fri bir \u00e7izgidir.\u201d (Lenin, Werke 38, s.344).<\/p>\n

Lenin\u2019e g\u00f6re \u201ctek bir \u00e7izgi izleyerek ilerleme, tek-yanl\u0131l\u0131k, kat\u0131l\u0131k, kemikle\u015fme, \u00f6znellik vb\u2019, t\u00fcm bunlar \u2018idealizmin epistemolojik k\u00f6kleridir.\u201d G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, felsefi idealizmin ve dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin k\u00f6kleri hem toplumsal ko\u015fullarda hem de epistemolojik yetersizliklerde yatmaktad\u0131r. Toplumsal ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek tek ba\u015f\u0131na yetmiyor, ayn\u0131 zamanda insanlar\u0131n hayat\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle diyalektik a\u00e7\u0131dan \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olarak kavrayabilmesi gerekir.<\/p>\n

\u00d6te yandan insanlar\u0131n, psikolojik ve baz\u0131 metafizik ihtiya\u00e7lara gereksinim duydu\u011fu deneyler taraf\u0131ndan da do\u011frulanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin bizzat sosyalist hareketler ve ulusal kurtulu\u015f m\u00fccadeleleri, \u00e7e\u015fitli sembolleri (orak-\u00e7eki\u00e7, k\u0131z\u0131l bayrak, ulusal \u00f6nderlerin portreleri vb.) kullanmaktad\u0131rlar. \u00c7e\u015fitli spor dallar\u0131nda taraftarlar\u0131n belli renkleri ve sembolleri kullanmalar\u0131, psikolojik, metafizik bir ihtiyac\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fil mi? Dolay\u0131s\u0131yla \u015fu soru akla tak\u0131lmaktad\u0131r. Kapitalizm a\u015f\u0131lsa da, toplumsal ger\u00e7ekli\u011fe denk d\u00fc\u015fmeyen ideolojik bi\u00e7imler (dinin de\u011fi\u015fik bi\u00e7imi) semboller vb. olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek midir? S\u00f6m\u00fcr\u00fc ili\u015fkileri ortadan kalksa bile, toplumsal olarak ya\u015fayan insanlar\u0131n de\u011fi\u015fime u\u011fram\u0131\u015f metafizik ihtiya\u00e7lar\u0131na uygun yeni ideolojik bi\u00e7imler, semboller yaratmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, insan\u0131n metafizik ihtiya\u00e7lar\u0131 de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde (insan\u0131n kendini yeniden tan\u0131mlamas\u0131, yeni toplumsal kimlik aramas\u0131 vb) varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecektir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak<\/strong><\/p>\n

Marx ve Engels tarihsel materyalist teorinin temellerini att\u0131lar. Teorilerini olu\u015ftururken bir yandan ayd\u0131nlanma felsefesinden etkilendiler, \u00f6te yandan \u00f6zellikle politik ekonomi alan\u0131nda ayd\u0131nlanma felsefesinden koptular. Tarihsel materyalizmi ya\u015fatman\u0131n yolu, Marx\u2019\u0131 bir peygamber ve Kapital<\/em>\u2019i de kutsal kitap olarak g\u00f6rmek de\u011fildir. Tersine Marx\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ileriye g\u00f6t\u00fcrmek, teoriyi geli\u015ftirmektir. Lenin, Marx\u2019\u0131n teorisini \u00f6zellikle siyasal alanda ileri g\u00f6t\u00fcrd\u00fc, teoriye katk\u0131da bulundu. Ama hayat\u0131n baz\u0131 alanlar\u0131, \u00f6rne\u011fin k\u00fclt\u00fcr alan\u0131 \u00fcvey \u00e7ocuk muamelesi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla k\u00fclt\u00fcrc\u00fcl\u00fck gibi eksik ve yanl\u0131\u015f teoriler daha egemen hale gelmi\u015ftir. \u00dcstyap\u0131y\u0131 birebir ekonominin uzant\u0131s\u0131 olarak g\u00f6ren mekanik materyalizmin k\u00fclt\u00fcr, dil, din, ulus vb gibi \u00e7e\u015fitli alanlarda ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131ran bir etkisi olmu\u015ftur. Lenin, zeki idealizm maddeci diyalekti\u011fe, kaba, mekanik materyalizmden daha yak\u0131nd\u0131r diyerek mekanik materyalizmin s\u0131n\u0131rlar\u0131na ve verimsizli\u011fine vurgu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle, kaba, mekanik materyalizme kar\u015f\u0131 felsefi m\u00fccadele her zamankinden daha b\u00fcy\u00fck \u00f6nem kazanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Marksizm, dine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131mda siyasal a\u00e7\u0131dan \u0131l\u0131ml\u0131, felsefi a\u00e7\u0131dan radikaldir. Dine kar\u015f\u0131 siyasal a\u00e7\u0131dan sava\u015fmay\u0131 de\u011fil, esas olarak dini do\u011furan ekonomik-siyasal-k\u00fclt\u00fcrel ko\u015fullar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 savunur. Dolay\u0131s\u0131yla yoksullar\u0131n dini bayrak edinmesine bakarak, bu insanlar\u0131 \u2018cahil\u2019, \u2018k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz\u2019 vb. diye ele\u015ftirmek yerine, toplumsal ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirme m\u00fccadelesini merkeze koymak, dinsel kadercili\u011fe kar\u015f\u0131 en etkin yoldur.<\/p>\n

Toplumsal ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirebilmek i\u00e7in, yoksullar ve ezilenler i\u00e7in yeni stratejilerin geli\u015ftirilmesi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en acil sorunlar\u0131ndan biridir. Bu noktada as\u0131l sorun, bask\u0131c\u0131 rejimlerin me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda \u2018dinin ayfon olarak\u2019 kullan\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131, \u2018dindeki isyanc\u0131 potansiyelin\u2019 nas\u0131l geli\u015ftirilece\u011fi sorunudur. Marksistleri, dinleri yasaklamak isteyen \u2018k\u00f6t\u00fc\u2019 insanlar olarak g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmek \u00f6nem kazanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Dinin mevcut ko\u015fullara kar\u015f\u0131 protesto olma yan\u0131n\u0131n, egemen s\u0131n\u0131flara kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede ideolojik bir silah olarak nas\u0131l bir i\u015flev g\u00f6rece\u011finin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6nemlidir. Sosyalist sol, anti-kapitalist \u0130slamc\u0131larla bu a\u00e7\u0131dan belirli ittifak kurmakta \u00e7ekinmemeli. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda dinin, sa\u011fc\u0131 ve gerici yorumlar\u0131na kar\u015f\u0131 dinin isyanc\u0131 potansiyelini bir ara\u00e7 olarak kullanarak, dinin tutucu \u00f6zelli\u011fine kar\u015f\u0131 ideolojik m\u00fccadele \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. \u0130slam\u2019\u0131, zaman, mek\u00e2n ve toplumsal ko\u015fullara g\u00f6re \u015fekillenen ve s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen dinsel bir \u00fcstyap\u0131 olarak g\u00f6ren \u0130slamc\u0131 filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerinden yararlanmay\u0131 bilmek gerekir. \u0130slam\u2019\u0131, k\u00fclt\u00fcrlerin \u00e7oklu\u011funu ve \u00e7e\u015fitlili\u011fini ifade eden bir din olarak de\u011ferlendiren \u0130slamc\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri inceleyerek dinin gerici yorumlar\u0131na kar\u015f\u0131 m\u00fccadele \u00f6nemlidir. Kitlelerin devrimci bir bilin\u00e7 kazanmas\u0131 i\u00e7in ve emek\u00e7i insan\u0131n \u00f6zne olarak ortaya \u00e7\u0131kabilmesi i\u00e7in ideolojik sava\u015f\u0131m\u0131 ustaca y\u00fcr\u00fctmek ve geleneklerden yararlanmak, devrimcilerin g\u00f6revidir. Bunu yaparken, liberalizm ile Marksizmin dine yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 birbirinden ay\u0131rmak, s\u0131n\u0131r \u00e7izgisini bulan\u0131kla\u015ft\u0131rmamak gerekir. Liberalizm, dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fck isterken, Marksizm, dinlere \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc reddetmez, ama esas olarak dine ihtiya\u00e7 duymayan bir toplum yaratmay\u0131 ve dinlerden \u00f6zg\u00fcrle\u015fmeyi savunur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marksizm, dine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131mda siyasal a\u00e7\u0131dan \u0131l\u0131ml\u0131, felsefi a\u00e7\u0131dan radikaldir. Dine kar\u015f\u0131 siyasal a\u00e7\u0131dan sava\u015fmay\u0131 de\u011fil, esas olarak dini do\u011furan ekonomik-siyasal-k\u00fclt\u00fcrel ko\u015fullar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 savunur. Dolay\u0131s\u0131yla yoksullar\u0131n dini bayrak edinmesine bakarak, bu insanlar\u0131 \u2018cahil\u2019, \u2018k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz\u2019 vb. diye ele\u015ftirmek yerine, toplumsal ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirme m\u00fccadelesini merkeze koymak, dinsel kadercili\u011fe kar\u015f\u0131 en etkin yoldur. D\u00fcnyada bir\u00e7ok Marksist, ateist […]<\/p>\n","protected":false},"author":274,"featured_media":23688,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[168,224,221,28,1728],"tags":[1554,229,334,333,947],"class_list":["post-23687","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-131-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","category-felsefe","category-sosyal-bilimler","category-tartisma","tag-ateizm","tag-din","tag-marksizm","tag-marx","tag-materyalizm"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t