{"id":23958,"date":"2014-01-01T14:49:17","date_gmt":"2014-01-01T12:49:17","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=23958"},"modified":"2018-04-24T15:16:38","modified_gmt":"2018-04-24T12:16:38","slug":"bilim-anlayisimiz-ve-toplum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/01\/01\/bilim-anlayisimiz-ve-toplum","title":{"rendered":"Bilim anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z ve toplum"},"content":{"rendered":"

Bilime ve biliminsanlar\u0131na neden veya ne kadar g\u00fcvenelim? Bilgi ak\u0131\u015f\u0131nda sadece bilim mi etkin roldedir? Konferanslar, televizyon programlar\u0131, bas\u0131l\u0131 yay\u0131nlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, bilim ve toplum aras\u0131ndaki mevcut duvar\u0131n y\u00fcksekli\u011fini azaltmak\/kald\u0131rmak yerine y\u00fckseltiyor olabilir misiniz?<\/em><\/p>\n

\u0130nsan\u0131n temel \u00f6zelliklerinden biri, toplumsall\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Zaman i\u00e7erisinde farkl\u0131 sosyal ili\u015fkiler olu\u015fmu\u015f ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme, de\u011fi\u015fime u\u011frayarak bug\u00fcnk\u00fc bi\u00e7imini alm\u0131\u015ft\u0131r. Benzer \u015fekilde, kendimizi ve do\u011fay\u0131 anlama, zorluklar\u0131n \u00fcstesinden gelme \u00e7abam\u0131z birikim ve s\u0131\u00e7ramalarla birlikte g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bilimine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Elbette burada bir dura\u011fanl\u0131k yoktur ve bilim ile toplum, birbirlerini etkileyerek yol almaya devam etmektedir.<\/p>\n

Kabul edilece\u011fi \u00fczere her iki kavramdan hareketle, pek \u00e7ok farkl\u0131 ba\u015fl\u0131kta tart\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130htiya\u00e7 duydu\u011fumuz sorular, zaten ya\u015fam\u0131n kendisi taraf\u0131ndan bizlere sunuluyor. Onlar\u0131 ele al\u0131p yan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131m\u0131za yeni sorular \u00e7\u0131k\u0131yor, ki g\u00fczel olan da bu zaten. Yaz\u0131n\u0131n geri kalan\u0131nda, bir s\u00fcredir takip etmekte oldu\u011fum bilim, teknoloji ve toplum makalelerinde \u00f6ne \u00e7\u0131kan kimi meseleleri; daha a\u00e7\u0131k ifade edersem, do\u011fa bilimlerine ve onun mevcut yap\u0131s\u0131na y\u00f6nelik, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak sosyal bilimlerden gelen ele\u015ftirileri aktarmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Bilimin normlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Bilimle i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 olan hemen hepimiz, toplumun geli\u015fimi i\u00e7in onun yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n zorunlu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Bilim, halk\u0131n geni\u015f kesimleriyle bulu\u015fmal\u0131 ve insanl\u0131\u011fa yol g\u00f6stermelidir. Burada dural\u0131m ve \u015fu iki soruya kulak verelim: Neden insanlar\u0131n bilimden haberdar olmalar\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Daha fazla bilimsel bilgi, daha nitelikli bir toplum yarat\u0131r m\u0131? Hatta tersine bilim, belirsizliklerin, sosyal ve politik problemlerin nedenlerinden biri de\u011fil midir? (Stehr, 2001, s.91)<\/p>\n

Bilimsel y\u00f6ntemi a\u00e7\u0131klayarak ancak bu \u015fekilde nesnel, evrensel, do\u011fru bilgiye ula\u015f\u0131labilece\u011fi savunusu yeterli bulunmaz. Amerikal\u0131 sosyolog ve kimi kaynaklara g\u00f6re bilim sosyolojisinin kurucusu Robert King Merton, 1942\u2019de yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda bilimin d\u00f6rt normu oldu\u011funu belirtmi\u015f, sonras\u0131nda ise ele\u015ftiriler alm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6zetlersek:<\/p>\n

Evrensellik<\/strong>: Do\u011fruluk iddias\u0131, \u00f6nceden saptanm\u0131\u015f ve ki\u015fisel olmayan kriterlere g\u00f6re ele al\u0131n\u0131r, daha sonra kabul veya ret edilir. \/ Bilimdeki cinsiyet\u00e7ilik, kay\u0131rmac\u0131l\u0131k ve ulusalc\u0131l\u0131\u011fa ne demeli?<\/p>\n

Kom\u00fcn(al)izm<\/strong>: Bilimin bulgular\u0131, birey olarak biliminsan\u0131na de\u011fil topluma aittir, sonu\u00e7lar payla\u015f\u0131l\u0131r. \/ Ara\u015ft\u0131rmalarda \u00f6zel \u015firketlerin ve fonlar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131, ticari ili\u015fkiler, patentler, kom\u00fcn(al)izm ile ne derece ba\u011fda\u015f\u0131r?<\/p>\n

Tarafs\u0131zl\u0131k<\/strong>: Bilim insan\u0131n\u0131n ana motivasyon kayna\u011f\u0131; kariyeri, ki\u015fisel menfaati veya sosyal kayg\u0131lar\u0131 de\u011fil, bilimin genel geli\u015fimidir. \/ Sosyal ili\u015fkiler, kariyer hevesi ve paran\u0131n oldu\u011fu bir ortamda tarafs\u0131zl\u0131k ne kadar m\u00fcmk\u00fcn?<\/p>\n

\u00d6rg\u00fctl\u00fc \u015f\u00fcphecilik<\/strong>: Bilimin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar detayl\u0131 incelemeye tabi tutulur, do\u011frulanmas\u0131 ve ge\u00e7erlili\u011finin kabul\u00fc i\u00e7in baz\u0131 s\u00fcre\u00e7lerden ge\u00e7irilir. \/ Ciddi anlamda bu ne s\u0131kl\u0131kla ger\u00e7ekle\u015fiyor? B\u00fcy\u00fck ve pahal\u0131 deneylerde de uygulanabiliyor mu?<\/p>\n

Bunlar haricinde, laboratuvarlarda ger\u00e7ekle\u015ftirilen deneylerde \u00f6rneklerin nas\u0131l se\u00e7ildi\u011fi, s\u0131n\u0131fland\u0131rma y\u00f6ntemleri, bilimin egemen y\u00f6netici g\u00fc\u00e7lerle ili\u015fkisi masaya yat\u0131r\u0131l\u0131r; kan\u0131t denilenin, asl\u0131nda verilerin beklentilere uygun olarak yorumlanmas\u0131 anlam\u0131na geldi\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

G\u00fcven ve tek y\u00f6nl\u00fc aktar\u0131m<\/strong><\/p>\n

Bilimin normlar\u0131na y\u00f6nelik ele\u015ftiriler, konuyu bir ba\u015fka boyuta ta\u015f\u0131r; bilime ve biliminsanlar\u0131na neden veya ne kadar g\u00fcvenelim? Bilgi ak\u0131\u015f\u0131nda sadece bilim mi etkin roldedir? Konferanslar, televizyon programlar\u0131, bas\u0131l\u0131 yay\u0131nlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, bilim ve toplum aras\u0131ndaki mevcut duvar\u0131n y\u00fcksekli\u011fini azaltmak\/kald\u0131rmak yerine y\u00fckseltiyor olabilir misiniz?<\/p>\n

\"\"
Robert King Merton<\/figcaption><\/figure>\n

Toplum, g\u00f6r\u00fcnen o ki, kendi alanlar\u0131nda derin birikime sahip uzmanlar\u0131 g\u00f6r\u00fcp onlar\u0131 dinledi\u011finde, \u201cEvet, hakl\u0131ym\u0131\u015fs\u0131n\u0131z\u201d \u015feklinde bir kar\u015f\u0131l\u0131k vermiyor. S\u00f6z konusu olan, basit bir g\u00fcven(sizlik) meselesi veya bilgi eksikli\u011fi de\u011fil; daha karma\u015f\u0131k bir \u015feyler var. Kendisinden bir d\u00f6nem ders ald\u0131\u011f\u0131m Prof. Dr. Ulrike Felt, \u0130nsan Genom Projesi kapsam\u0131nda Avusturya\u2019n\u0131n Graz kentine giderek, kalabal\u0131k bir ekiple beraber b\u00f6lge halk\u0131yla bir araya geldiklerini, projeyi a\u00e7\u0131klay\u0131p sorular\u0131 yan\u0131tlad\u0131klar\u0131n\u0131 anlatm\u0131\u015ft\u0131. Y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri \u00e7al\u0131\u015fmalar sona erdi\u011finde, insanlar\u0131n ikna olup kendilerine yak\u0131nla\u015facaklar\u0131n\u0131 sanm\u0131\u015flar; ama ne fayda. Durum, daha da karma\u015f\u0131k bir h\u00e2l alm\u0131\u015f ve arkalar\u0131nda bir y\u0131\u011f\u0131n yeni soru, endi\u015fe ve belirsizlik b\u0131rakarak \u015fehirden ayr\u0131lm\u0131\u015flar.<\/p>\n

Benzer bir \u00f6rnek, \u0130ngiltere\u2019deki Sellafield b\u00f6lgesinde ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. N\u00fckleer enerji tesislerinin yaratt\u0131\u011f\u0131 endi\u015fe ve koyun yeti\u015ftiricilerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 problemleri giderme noktas\u0131nda biliminsanlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131, olduk\u00e7a ilgi \u00e7ekici. Sellafield\u2019e giderek k\u00f6yl\u00fclerle g\u00f6r\u00fc\u015fen, onlara tavsiyelerde bulunan uzmanlar\u0131n hakl\u0131 veya haks\u0131z olmalar\u0131ndan daha \u00f6te bir durum var. Kendileriyle yap\u0131lan r\u00f6portajlarda kimi k\u00f6yl\u00fcler, biliminsanlar\u0131n\u0131 kastederek, \u201cBiz onlarla tart\u0131\u015famay\u0131z. Bilmedi\u011fimiz bir dilde konu\u015fuyorlar, ne dediklerini anlam\u0131yoruz; ancak hakl\u0131 bile olsalar kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerimizi savunmaya devam edece\u011fiz.\u201d \u015feklinde \u00f6zetlenebilecek g\u00f6r\u00fc\u015fler ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. K\u00f6yl\u00fcler, kendi deneyimlerinden ve b\u00f6lge ko\u015fullar\u0131ndan hareketle, n\u00fckleer tesislere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f, uzla\u015fmamakta direnmi\u015f, biliminsanlar\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmetle beraber kendilerine kar\u015f\u0131 bir tuzakta rol ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015flerdir. (Wynne, 1992)<\/p>\n

\"\"
Sellafield’teki Tesisler.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130ki \u00f6rnekten hareketle, bilimden topluma do\u011fru tek y\u00f6nl\u00fc bir bilgi ak\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu (linear\/deficit model); bilim kitlelere ula\u015ft\u0131k\u00e7a, kendi otoritesinin artt\u0131\u011f\u0131 ve insanlar\u0131n ondan daha fazla \u00e7ekindi\u011fi ve uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 dile getirilir. Biliminsanlar\u0131n\u0131n topluma nas\u0131l bakt\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ilip, toplumun bilim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n da dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi \u00f6nemle vurgulan\u0131r. (1) Bu konuda da derslerle dolu \u00f6rnekler vard\u0131r, ikisinden k\u0131saca s\u00f6z edebiliriz. ABD\u2019de geyler aras\u0131nda AIDS vakalar\u0131n\u0131n art\u0131\u015f g\u00f6stermesi ile beraber, a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 artm\u0131\u015f; ancak bir t\u00fcrl\u00fc istenen ba\u015far\u0131 sa\u011flanamam\u0131\u015ft\u0131r. Edilgen bir konumda, denek olarak kullan\u0131lmak istemeyen gey topluluklar\u0131, ya\u015fad\u0131klar\u0131 sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 \u00fczerine ciddi ara\u015ft\u0131rmalar yapmaya ba\u015flam\u0131\u015f, akademik dil farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 engelleri a\u015farak bilimcilerle tart\u0131\u015fabilir duruma gelmi\u015flerdir. Bu zemin kaymas\u0131n\u0131n bilim cephesinde kabul edilmesi ilk anlarda diren\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f; ancak bir s\u00fcre sonra kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 i\u015fbirli\u011fi ve birlikte \u00fcretim imk\u00e2n\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131r. (Pinch & Collins, 1998)<\/p>\n

Bilimin kullanabilece\u011fi yeni y\u00f6ntemler (2) aras\u0131nda \u00f6nerilen bir konferans anlay\u0131\u015f\u0131, 80\u2019lerin sonunda Danimarka\u2019da uygulanm\u0131\u015f ve sonra Avusturya\u2019n\u0131n da aralar\u0131nda bulundu\u011fu farkl\u0131 \u00fclkelerde denenmi\u015f. Belirlenen bir konu bir grup vatanda\u015fa veriliyor, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 yap\u0131p sorular\u0131 haz\u0131rl\u0131yor, ard\u0131ndan uzmanlar\u0131 davet ederek, kamuya a\u00e7\u0131k bir mek\u00e2nda tart\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlar. Buradan \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lar politikac\u0131lara iletiliyor.<\/p>\n

Avrupa\u2019da, biraz geriye gidip bilim-toplum ili\u015fkisinde ya\u015fanan de\u011fi\u015fimlere ve raporlara bak\u0131nca \u015fu tespitin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz: 90\u2019lar\u0131n sonu ile beraber bilim ve teknoloji fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131, 2000\u2019den sonra bilim ve toplum aras\u0131nda kat\u0131l\u0131m, diyalog ve y\u00f6neti\u015fimin \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131, 2007-2013 aras\u0131nda \u201cbilim ve toplum\u201ddan \u201ctoplum i\u00e7inde bilim\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na ge\u00e7i\u015f. 2020 hedefi ise \u201ctoplum i\u00e7in ve toplumla beraber bilim\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn yerle\u015fmesi. Tarihsel a\u00e7\u0131dan ele al\u0131n\u0131nca, vatanda\u015f\u0131n rol\u00fc de bir de\u011fi\u015fim g\u00f6steriyor: bilgilenme, dan\u0131\u015fma, ilgilenme, i\u015fbirli\u011fi yapma ve g\u00fc\u00e7lendirme. T\u00fcm bu \u00f6rnekleri ve hedefleri teorize edince, \u2018g\u00fcvenilir\u2019 (reliable) bilgiden \u2018sosyal a\u00e7\u0131dan sa\u011fl\u0131kl\u0131\/sa\u011flam\u2019 (socially robust) bilgiye ge\u00e7i\u015f iddias\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. (Gibbons, 1999, C82)<\/p>\n

Ele\u015ftiriler bitmi\u015f de\u011fil<\/strong><\/p>\n

\"\"
Sellafield’teki enerji tesislerinde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin 1957’de tren istasyonuna var\u0131\u015flar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Bilim anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131za y\u00f6nelik ele\u015ftirilerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 dile getirebildik, de\u011finilmesi gereken kimi konular\u0131 -bilim ve etik, bilimsel yay\u0131nlar, skandallar (Monsanto \u015firketi ve GDO, fizik\u00e7i Jan Hendrik Sch\u00f6n ve makaleleri), bilim insanlar\u0131 ve erdem, ekonomi ve siyasetin bilim \u00fczerindeki etkisi, vb.- sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131za b\u0131rakal\u0131m. Aktarmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fler ve \u00f6rnekler ciddiyetle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc takdirde, daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir bilim-toplum ili\u015fkisi i\u00e7in at\u0131lmas\u0131 gereken ad\u0131mlar\u0131 belirleyebiliriz. \u00d6te yandan eksikleri ve hatalar\u0131na ra\u011fmen, bilim s\u0131k\u0131 bir dosttur ve \u015funu da unutmayal\u0131m ki, \u201cbilimdeki kar\u015f\u0131tl\u0131klar bilimin kendisi taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcrler.\u201d (3)<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

1) Detayl\u0131 bir belge i\u00e7in bkz: Royal Society Report on \u201cPublic Understanding of Science\u201d (1985).<\/p>\n

2) Yuvarlak masa toplant\u0131lar\u0131, ortak \u00e7al\u0131\u015fmalar, bilim kafelerinin a\u00e7\u0131lmas\u0131, bilim kurumlar\u0131na daha rahat eri\u015fim, vb.<\/p>\n

3) \u201cGegens\u00e4tze in der Wissenschaft l\u00f6sen sich aber durch die Wissenschaft selbst.\u201d<\/p>\n

http:\/\/www.mlwerke.de\/me\/me01\/me01_347.htm<\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

– Stehr, N. (2001). A world made of knowledge, Society<\/em>, 39<\/em>(1), 89-92.<\/p>\n

– Gibbons, M. (1999). Science\u2019s New Social Contract with Society. Nature<\/em>, 402<\/em>(6761supp), C81-C84.<\/p>\n

– Pinch, T., & Collins, H. (1998). ACTing Up: AIDS Cures and Lay Expertise. In T. Pinch & H. Collins (Eds.), The Golem at Large: What You Should Know About Technology <\/em>(pp. 126-150). Cambridge, MA: Cambridge University Press.<\/p>\n

– Wynne, B. (1992). Misunderstood Misunderstanding: Social Identities and Public Uptake of Science. Public Understanding of Science<\/em>, 1<\/em>(3), 281-304.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bilime ve biliminsanlar\u0131na neden veya ne kadar g\u00fcvenelim? Bilgi ak\u0131\u015f\u0131nda sadece bilim mi etkin roldedir? Konferanslar, televizyon programlar\u0131, bas\u0131l\u0131 yay\u0131nlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, bilim ve toplum aras\u0131ndaki mevcut duvar\u0131n y\u00fcksekli\u011fini azaltmak\/kald\u0131rmak yerine y\u00fckseltiyor olabilir misiniz? \u0130nsan\u0131n temel \u00f6zelliklerinden biri, toplumsall\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Zaman i\u00e7erisinde farkl\u0131 sosyal ili\u015fkiler olu\u015fmu\u015f ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme, de\u011fi\u015fime u\u011frayarak bug\u00fcnk\u00fc bi\u00e7imini alm\u0131\u015ft\u0131r. Benzer \u015fekilde, kendimizi ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":441,"featured_media":23959,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[156,2023],"tags":[2954,2956,2955],"class_list":["post-23958","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-119-sayi","category-yorungemiz-bilim","tag-komunalizm","tag-merton","tag-ulrike-felt"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t