{"id":24100,"date":"2018-05-01T00:00:39","date_gmt":"2018-04-30T21:00:39","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24100"},"modified":"2023-07-26T18:55:10","modified_gmt":"2023-07-26T15:55:10","slug":"atom-bombasi-nasil-yapildi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/05\/01\/atom-bombasi-nasil-yapildi","title":{"rendered":"Atom bombas\u0131 nas\u0131l yap\u0131ld\u0131?"},"content":{"rendered":"

ABD atom projesi, kaderin cilvesiyle, en parlak biliminsanlar\u0131n\u0131n ABD\u2019ye geli\u015fiyle zenginle\u015fti. ABD hem b\u00fcy\u00fck bir sava\u015f\u0131 hem de pahal\u0131 ve belirsiz bir atom projesini destekleyecek yeterli sanayi kaynaklar\u0131na sahipti. \u0130lgin\u00e7tir ki, projeyi \u00f6n plana \u00e7\u0131karanlar en ba\u015fta askerler veya politikac\u0131lar de\u011fil, olas\u0131 Nazi zaferi k\u00e2busuyla kayg\u0131lanan biliminsanlar\u0131yd\u0131. Bu biliminsanlar\u0131 sonucu g\u00f6rd\u00fckten sonra y\u0131llar boyu vicdanlar\u0131n\u0131 yoklad\u0131lar ve yapt\u0131klar\u0131 i\u015fin do\u011frulu\u011funu sorgulad\u0131lar. <\/em><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z makale, Walter ve Miriam Schneir\u2019in Invitation to an Inquest<\/em> adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n (Pantheon Books, New York, 1983) \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmlerinden T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilerek derlendi.<\/p><\/blockquote>\n

Biliminsanlar\u0131 atom enerjisini \u00f6zg\u00fcr duruma ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ayn\u0131 anda d\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00fclkelerinin dur durak bilmeksizin sava\u015fa haz\u0131rlanmas\u0131 korkun\u00e7 bir rastlant\u0131yd\u0131!<\/p>\n

Atom bombas\u0131n\u0131 di\u011fer \u00fclkelerden \u00f6nce \u00fcretmeleri durumunda Nazilerin t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 ele ge\u00e7irme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 korkusuyla g\u00fcd\u00fclen m\u00fclteci biliminsanlar\u0131ndan olu\u015fan k\u00fc\u00e7\u00fck bir grup, Leo Szilard ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda (di\u011ferleri, Enrico Fermi, Eugene Wigner, Victor F. Weisskopf ve Edward Teller) atom bombas\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131nda \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc Amerika\u2019n\u0131n almas\u0131 i\u00e7in Amerikan h\u00fck\u00fcmetini ikna etme yollar\u0131n\u0131 aramaya ba\u015flad\u0131lar. Bu y\u00f6ndeki ilk \u00e7abalar\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131. S\u00f6z konusu biliminsanlar\u0131n\u0131n Amerikal\u0131 yolda\u015f\u0131, Columbia \u00dcniversitesi\u2019nin en k\u0131demli \u00fcyesi George B. Pegram ABD Deniz Kuvvetlerine bir mektup yazd\u0131. Mektubunda Pegram, Enrico Fermi i\u00e7in bir randevu isteminde bulundu. Fermi \u201curanyumun bilinen patlay\u0131c\u0131lardan milyon kez daha fazla enerji salarak patlay\u0131c\u0131 olarak kullan\u0131lma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d a\u00e7\u0131klayacakt\u0131. Bulu\u015fma ger\u00e7ekle\u015fti ancak herhangi bir sonu\u00e7 al\u0131namad\u0131.<\/p>\n

\"\"
Uranyum fizyonu.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lgin\u00e7tir ki mektup, Nazilerin \u00fcnl\u00fc kaz ad\u0131m\u0131 y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcyle \u00c7ekoslovakya\u2019y\u0131 i\u015fgal ettikleri 16 Mart 1939 tarihinde yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ekoslovakya\u2019n\u0131n Joachimsthal madenleri -Curie\u2019lerin yakla\u015f\u0131k k\u0131rk y\u0131l \u00f6nce ilk kez radyum cevheri \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 uranyumlu maden kayna\u011f\u0131- Avrupa\u2019n\u0131n en zengin uranyum kayna\u011f\u0131d\u0131r. \u00c7ekoslovakya\u2019n\u0131n i\u015fgalinden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra k\u00f6t\u00fc bir haber ula\u015ft\u0131: Almanlar \u00c7ek uranyumunun sat\u0131\u015f\u0131na ambargo koymu\u015ftu.<\/p>\n

Aylar sonra Almanya\u2019dan di\u011fer \u00fclkelere s\u0131zan haberler, kayg\u0131l\u0131 biliminsanlar\u0131n\u0131n Almanlar\u0131n da atom bombas\u0131 \u00fcretme program\u0131 ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 ku\u015fkusuna kap\u0131lmalar\u0131na neden oldu. Niels Bohr, Szilard ve di\u011fer birka\u00e7 biliminsan\u0131n\u0131n \u00f6nerisi \u00fczerine Amerika\u2019daki ve Bat\u0131 Avrupa \u00fclkelerindeki biliminsanlar\u0131, Alman biliminsanlar\u0131n\u0131n atom bombas\u0131 konusunda ilerlemesini engellemek amac\u0131yla atomun par\u00e7alanmas\u0131 deneyleriyle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 bilimsel makale olarak yay\u0131mlamama karar\u0131 ald\u0131lar. Bu karara tepkiler hem olumlu hem de olumsuz y\u00f6nde oldu ve bir y\u0131l sonra makaleler yay\u0131mlanmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Einstein uyar\u0131 mektubunu imzal\u0131yor<\/strong><\/p>\n

1939 y\u0131l\u0131 yaz aylar\u0131nda Szilard ve birka\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015f\u0131 Einstein\u2019dan yard\u0131m istemeye karar verdiler. Einstein\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan yararlanarak h\u00fck\u00fcmetin \u00fcst kademe \u00fcyelerine ula\u015fabileceklerine inan\u0131yorlard\u0131. \u00d6nceki y\u0131llarda bu konuda pasifist olan ancak Nazi barbarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 birinci elden ya\u015fayan Einstein, Szilard ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6nerisini dinledikten sonra, Ba\u015fkan Roosevelt\u2019i olas\u0131 \u00e7ekince kar\u015f\u0131s\u0131nda uyaran mektubu imzalamaya karar verdi. O \u00fcnl\u00fc mektup ba\u015fkan Roosevelt\u2019e \u201cb\u00fcy\u00fck k\u00fctleli uranyumda zincirleme n\u00fckleer tepkinin ba\u015flat\u0131lma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve devasa boyutlarda enerjinin \u00fcretilebilece\u011fi\u201d bilgisini veriyordu.<\/p>\n

Mektup bir de uyar\u0131da bulunuyordu: \u201cBu yeni s\u00fcre\u00e7 son derece g\u00fc\u00e7l\u00fc yeni bir t\u00fcr bomban\u0131n yap\u0131m\u0131n\u0131 da sa\u011flayabilir.\u201d<\/p>\n

\"\"
Einstein ve Szilard, Roosevelt\u2019e mektup yazarken.<\/figcaption><\/figure>\n

Einstein\u2019\u0131n mektubuna kar\u015f\u0131n m\u00fclteci biliminsanlar\u0131 Beyaz Saray\u2019a ula\u015fabilmek i\u00e7in iki ay daha beklemek zorunda kald\u0131lar. Biliminsanlar\u0131n\u0131n iletisi, Ba\u015fkan\u0131n resmi olmayan dan\u0131\u015fman\u0131 Alexander Sachs\u2019\u0131n da yard\u0131m\u0131yla Ba\u015fkan Roosevelt\u2019e ula\u015ft\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 hakk\u0131nda kayna\u011f\u0131 belli olmayan, ku\u015fkulu bir ifadeye g\u00f6re Roosevelt, mektubu ve Szilard\u2019dan gelen bilgi notunu okuduktan sonra derhal iki milyar dolar\u0131n biliminsanlar\u0131na ayr\u0131lmas\u0131 emrini verdi. Roosevelt\u2019in ger\u00e7ek yan\u0131t\u0131 daha al\u00e7ak g\u00f6n\u00fcll\u00fcyd\u00fc. Konuyu incelemek \u00fczere ikisi silahl\u0131 kuvvetlerden olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 ki\u015filik bir komite kuruldu. Yedi veya sekiz ay sonra ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in alt\u0131 bin dolar ayr\u0131ld\u0131. Bu konuda ilerleme en d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeydeydi.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rman\u0131n yava\u015f ilerlemesi nedeniyle Amerikan bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00f6nde gelen isimleri alarma ge\u00e7ti ve askeri olanaklarla atom enerjisi \u00fcretimine ilgi artmaya ba\u015flad\u0131. 1940 y\u0131l\u0131 yaz aylar\u0131nda yeni ve geni\u015fletilmi\u015f bir komite kuruldu -komite bu kez tamamen sivil biliminsanlar\u0131ndan olu\u015fmu\u015ftu- ve ara\u015ft\u0131rma h\u0131zla ilerlemeye ba\u015flad\u0131. Ancak h\u00fck\u00fcmetin projeye parasal deste\u011fi k\u0131s\u0131tl\u0131yd\u0131; sonraki on sekiz ay i\u00e7in on alt\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck ara\u015ft\u0131rma projesine yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u00fcz bin dolar ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Hangi \u00fclkeler yapabilir?<\/strong><\/p>\n

K\u0131sa bir s\u00fcre sonra biliminsanlar\u0131 atom bombas\u0131n\u0131n \u00fcretilebilece\u011fi uranyum madeninin U-235 olarak bilinen metalin son derece ender bi\u00e7imi oldu\u011funu \u00f6\u011frendiler. U-235\u2019in do\u011fal uranyum madeninden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00e7ok zor bir i\u015f oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131. Atom bombas\u0131 i\u00e7in patlay\u0131c\u0131 bir di\u011fer \u00f6\u011fe tamamen yeni bir metal olan pl\u00fctonyum idi ve fizik\u00e7iler bu \u00f6\u011fenin hen\u00fcz kuramsal d\u00fczeyde olan zincirleme tepkime makinesinde \u00fcretilebilece\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu.<\/p>\n

\"\"
Joachimstal madenlerine giri\u015f.<\/figcaption><\/figure>\n

U-235 veya pl\u00fctonyumun yeterli niceliklerde \u00fcretilmesi devasa boyutta, \u00e7ok pahal\u0131 ve yeni bir \u00fcretim fabrikas\u0131n\u0131n tasarlanmas\u0131n\u0131 gerektiriyordu. A\u00e7\u0131kt\u0131r ki, atomun g\u00fcc\u00fcn\u00fc elde etmede yaln\u0131zca end\u00fcstrisi geli\u015fmi\u015f bir \u00fclke yar\u0131\u015fa girebilirdi.<\/p>\n

Hahn-Strassmann\u2019\u0131n bulgusundan sonraki bir y\u0131l i\u00e7inde atomun par\u00e7alanmas\u0131yla ilgili deneyler konusunda t\u00fcm d\u00fcnyada y\u00fczden fazla bilimsel makale yay\u0131nland\u0131. Bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n i\u015faret etti\u011fi ger\u00e7ekler biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan biliniyordu: Astronomik rakamlarla parasal harcamalar yapmaya haz\u0131r bir \u00fclke b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla<\/strong> atom enerjisini kullanabilecekti.<\/p>\n

\u201cB\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bu ba\u011flamda \u00f6nemliydi. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcnl\u00fc biliminsanlar\u0131ndan hi\u00e7biri, h\u00fck\u00fcmetine, milyonlarca dolar harcand\u0131ktan sonra ara\u015ft\u0131rma s\u0131ras\u0131nda a\u015f\u0131lmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z bir engelle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmayaca\u011f\u0131n\u0131n garantisini veremezdi. Yine hi\u00e7bir biliminsan\u0131 atom bombas\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131n\u0131n tamamlanaca\u011f\u0131 s\u00fcreyi usa yatk\u0131n bir do\u011frulukla s\u00f6yleyemezdi; projenin toplam maliyeti hakk\u0131nda da kimse bir \u015fey bilemezdi.<\/p>\n

\"\"
Madenin i\u00e7 b\u00f6lgesi.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu nedenle Roosevelt\u2019in radikal ve ba\u015far\u0131 \u015fans\u0131 belli olmayan bu projeye derhal ve parasal destek vermede isteksiz olu\u015fu hi\u00e7 de s\u00fcrpriz de\u011fil. Ger\u00e7ek \u015fuydu ki, herhangi bir atom enerjisi projesi en iyi de\u011ferlendirmeyle bir kumar, belirsizliklerle donanm\u0131\u015f bir \u00e7aba olacakt\u0131. Japonya, Almanya, Fransa, Sovyetler Birli\u011fi ve \u0130ngiltere gibi \u00fclkelerin de bilimsel ve sanayi kaynaklar\u0131 atom gizilg\u00fcc\u00fcne (potansiyeline) ula\u015fmay\u0131 sa\u011flayabilirdi.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, Japon fizik\u00e7ilerin bu konudaki kuramsal \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ABD\u2019deki fizik\u00e7ilerinkine denkti. Japonlar\u0131n laboratuvar olanaklar\u0131 ve ayg\u0131tlar\u0131 birinci s\u0131n\u0131f niteli\u011fe sahipti. Hideki Yukawa\u2019n\u0131n ve di\u011fer Japon fizik\u00e7ilerin \u00f6nemli ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndan d\u00fcnyadaki t\u00fcm biliminsanlar\u0131 \u00f6vg\u00fcyle s\u00f6z ediyordu. Ancak sava\u015f ve sava\u015fa haz\u0131rl\u0131k nedeniyle Japon ekonomisi zor durumdayd\u0131. Japon biliminsanlar\u0131 \u00fclkelerinin k\u0131s\u0131tl\u0131 kaynaklar\u0131n\u0131n uzun erimli ve sorunlu bir projeye ak\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 isteyemezlerdi.<\/p>\n

\"\"
D\u00f6nemin ABD Ba\u015fkan\u0131 Franklin D. Roosevelt.<\/figcaption><\/figure>\n

A\u00e7\u0131klamas\u0131 \u00e7ok zor olan bir ger\u00e7ek de, sava\u015f sonunda anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, Nazi h\u00fck\u00fcmetinin atom ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na di\u011fer \u00fclkelere g\u00f6re daha az \u00f6nem vermi\u015f olmas\u0131yd\u0131. 1945 y\u0131l\u0131nda Avrupa misyonuna \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan Amerikan istihbarat\u0131 Almanlar\u0131n uranyum zincirleme tepkime makinesi \u00fcretmekte oldu\u011funu buldu ancak ayg\u0131t hen\u00fcz kaba bir durumdayd\u0131. Almanya bir\u00e7ok \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7isinin dinsel ve politik su\u00e7lamayla \u00fclkeden ka\u00e7malar\u0131na neden oldu\u011fu gibi, \u00fclkede kalan \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7ileri de Nazi rejiminden ho\u015flanmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in i\u015fbirli\u011finden ka\u00e7\u0131nd\u0131lar. Nazi liderlerinin bir\u00e7o\u011funun bilime kar\u015f\u0131 tav\u0131rlar\u0131 mistisizm ve oport\u00fcnizmden etkilendi\u011fi i\u00e7in atom ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda ciddi bir engeldi; azalan kaynaklar Adolf Hitler\u2019in ve bilimle ilgisi olmayan di\u011fer ki\u015filerin sa\u00e7ma projelerine ak\u0131t\u0131ld\u0131.<\/p>\n

\"\"
Lise Meitner ve Otto Hahn, Berlin\u2019deki Kaiser-Wilhelm Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde.<\/figcaption><\/figure>\n

Ayr\u0131ca Hitler sava\u015f\u0131n k\u0131sa s\u00fcrece\u011fine inanm\u0131\u015ft\u0131 ve \u00fcretimi k\u0131sa s\u00fcrede ger\u00e7ekle\u015fmeyecek yeni silahlarla ilgilenmemi\u015fti. Hitler\u2019in hesab\u0131 yanl\u0131\u015f \u00e7\u0131kt\u0131; Nazilerin Rusya i\u015fgalinin \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Reich\u2019a a\u011f\u0131r maliyeti ve Birle\u015fik kuvvetlerin yo\u011fun hava sald\u0131r\u0131s\u0131 Almanya\u2019da \u00f6nemli bir atom program\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesini olanaks\u0131z k\u0131ld\u0131. Alman biliminsanlar\u0131 h\u00fck\u00fcmetteki liderlerine, atom bombas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131n\u0131n imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011fu ve Amerika\u2019n\u0131n da bu projeyi sava\u015f s\u0131ras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftiremeyece\u011fi konusunda g\u00fcvence verdiler.<\/p>\n

Atom fizi\u011fi tarihinde Frans\u0131z biliminsanlar\u0131 \u00f6nc\u00fc rol oynad\u0131lar, 1939 ve 1940 y\u0131llar\u0131nda atomun par\u00e7alanmas\u0131 konusunda en \u00f6nemli deneyleri ger\u00e7ekle\u015ftirdiler. Frans\u0131z h\u00fck\u00fcmetinin yard\u0131m\u0131yla Joliot-Curie zincirleme tepkime makinesi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 y\u00f6netti. Ancak, 1940 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131nda Alman ordusu Fransa\u2019y\u0131 i\u015fgal edince bu \u00e7al\u0131\u015fma an\u0131s\u0131z\u0131n son buldu. Be\u015f Frans\u0131z biliminsan\u0131 \u0130ngiltere\u2019ye s\u0131\u011f\u0131nd\u0131 ve orada yap\u0131m\u0131 s\u00fcren atom program\u0131na kat\u0131ld\u0131lar.<\/p>\n

Sovyetler Birli\u011fi\u2019ndeki \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/strong><\/p>\n

Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde atom enerjisinin \u00f6zg\u00fcr duruma ge\u00e7irilmesine olan ilgi \u00e7ok b\u00fcy\u00fckt\u00fc. Uranyum atom \u00e7ekirde\u011fi par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Sovyet fizik\u00e7ileri taraf\u0131ndan co\u015fkuyla kar\u015f\u0131land\u0131. Ruslar bilimsel seminer ve toplant\u0131larda oldu\u011fu gibi pop\u00fcler bilim yay\u0131nlar\u0131nda da yeni bulguyu tart\u0131\u015f\u0131p de\u011ferlendirdiler.<\/p>\n

\"\"
\u0130ki Sovyet fizik\u00e7isi, Georgii Flerov (solda) ve Konstantin Petrzhak, dahiyane bir deneyle atomun kendili\u011finden par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdiler.<\/figcaption><\/figure>\n

1939 y\u0131l\u0131nda Sovyet fizik\u00e7ileri Bat\u0131\u2019da ger\u00e7ekle\u015ftirilen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7o\u011funun ayn\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131lar ve bu konuda kendi \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131n\u0131 da sundular. \u00d6rne\u011fin, iki Sovyet fizik\u00e7isi, Georgii Flerov ve Konstantin Petrzhak, dahiyane bir deneyle atomun kendili\u011finden par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdiler ki benzer bir deneyi Amerikan fizik\u00e7i Willard F. Libby ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

1940 y\u0131l\u0131 bahar\u0131nda Sovyet Bilimler Akademisi uranyum sorunsal\u0131 i\u00e7in \u00f6zel bir komite kurdu. Komitede Sovyetlerin on d\u00f6rt \u00f6nde gelen biliminsan\u0131 vard\u0131. Uranyum \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fma konusunda bilimsel ara\u015ft\u0131rma program\u0131n\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 plan\u0131 yap\u0131ld\u0131. Program U-235\u2019in uranyum madeninden ayr\u0131lmas\u0131 ve denetimli zincirleme tepkime \u00fczerine yo\u011funla\u015ft\u0131. Program\u0131n ba\u015f\u0131nda bir Sovyet yerbilimcisi vard\u0131 ve uranyum ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 ama\u00e7l\u0131yordu.<\/p>\n

Bu bilimsel etkinliklerin hi\u00e7biri gizli y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fcyordu; ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131 ve gelece\u011fe y\u00f6nelik planlar \u00f6zg\u00fcr bir bi\u00e7imde bilimsel dergilerde yay\u0131mlan\u0131yordu ancak Bat\u0131l\u0131 biliminsanlar\u0131ndan \u00e7ok az\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmalarla ilgileniyordu. Y\u0131llar sonra RAND Korporasyon kamuya a\u00e7\u0131k olan bu Sovyet ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 ABD Hava Kuvvetleri i\u00e7in ara\u015ft\u0131rd\u0131 ve \u015fu sonuca vard\u0131: \u201cUranyum izotopunun ayr\u0131\u015ft\u0131rma sorunsal\u0131 ABD ve Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde ayn\u0131 zamanda ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131; ancak bu y\u00f6ntemlerin kuramsal \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda Sovyetler daha ileri d\u00fczeydeydi.\u201d<\/p>\n

\"\"
Igor Kurchatov, N\u00fckleer G\u00fc\u00e7 Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde.<\/figcaption><\/figure>\n

Almanya 1941 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131nda Rusya\u2019y\u0131 i\u015fgal edince Sovyetlerin atom enerjisi program\u0131 bir veya iki y\u0131l yava\u015flad\u0131; Sovyetlerin atom ara\u015ft\u0131rma lideri Igor Kurchatov \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na k\u0131sa bir s\u00fcreli\u011fine ara verdi ve Karadeniz b\u00f6lgesine giderek Rus gemilerinin Alman may\u0131nlar\u0131na kar\u015f\u0131 korunmas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ba\u015flad\u0131. Sovyet biliminsanlar\u0131, d\u00fcnyadaki di\u011fer biliminsanlar\u0131 gibi, atom enerjisinin askeri potansiyeli konusunda bilin\u00e7liydiler. \u00d6rne\u011fin, 13 Ekim 1941 tarihinde hem Pravda<\/em> hem de Izvestia<\/em> gazeteleri fizik\u00e7i Peter Kapitza\u2019n\u0131n bilimsel ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lara yapt\u0131\u011f\u0131 bir konu\u015fmadan al\u0131nt\u0131lar verdi: \u201c\u2026son y\u0131llar yeni olas\u0131l\u0131klara kap\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131; \u015f\u00f6yle ki, atomun i\u00e7indeki enerjinin kullan\u0131m\u0131. Kuramsal hesaplamalar b\u00fcy\u00fck bir patlama g\u00fcc\u00fcne sahip bir bomban\u0131n bir kenti tamamen yok edebilece\u011fini g\u00f6steriyor. E\u011fer \u00fcretilebilirse, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apta bir atom bombas\u0131 birka\u00e7 milyon n\u00fcfusu olan b\u00fcy\u00fck bir kenti yery\u00fcz\u00fcnden kolayca silebilir.\u201d<\/p>\n

\u0130ngiltere Amerikan projesine kat\u0131l\u0131yor<\/strong><\/p>\n

N\u00fckleer fizik alan\u0131na \u0130ngiltere\u2019den daha fazla katk\u0131 yapan bir \u00fclke belki de yok; bu alandaki bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar Rutherford, J. J. Thomson, Chadwick ve John D. Cockcroft ve \u0130rlandal\u0131 yard\u0131mc\u0131s\u0131 E. T. S. Walton taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131. Ancak ABD\u2019de oldu\u011fu gibi \u0130ngiltere\u2019de de atom enerjisi program\u0131n\u0131 te\u015fvik edenler s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131 biliminsanlar\u0131yd\u0131 -\u00f6zellikle Rudolph Peierls ve Otto Frisch- ancak Chadwick gibi baz\u0131 \u0130ngiliz biliminsanlar\u0131 da ayn\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n

\u0130ngiliz h\u00fck\u00fcmeti b\u00fcy\u00fck parasal destekler sa\u011flad\u0131 ve sava\u015f ba\u015flad\u0131ktan sonra biliminsanlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 askeri ama\u00e7lara g\u00f6re y\u00f6nelttiler: Atom bombas\u0131. \u0130ngilizler pl\u00fctonyum bombas\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ay\u0131rt\u0131nda olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n \u00e7abalar\u0131n\u0131 b\u00f6lmeme karar\u0131 al\u0131p tamamen U-235\u2019den \u00fcretilecek bombaya yo\u011funla\u015ft\u0131lar.<\/p>\n

1941 y\u0131l\u0131n\u0131n geri kalan b\u00f6l\u00fcm\u00fc Amerikan atom projesi konusunda karar vermeye ayr\u0131ld\u0131. H\u00fck\u00fcmetin olu\u015fturdu\u011fu komitede yer alan \u00f6nemli ki\u015filerden baz\u0131lar\u0131, \u00e7ok spek\u00fclatif ve uzun erimli oldu\u011funu ileri s\u00fcrerek projenin ertelenip ulusal savunmayla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalara odaklan\u0131lmas\u0131n\u0131 istediler. Komitedeki di\u011fer ki\u015filer de projenin b\u00fcy\u00fck gayretle devam\u0131n\u0131 savundular. \u00d6zel komitenin ba\u015f\u0131nda fizik\u00e7i Arthur Compton vard\u0131. Compton\u2019dan bir rapor haz\u0131rlamas\u0131 ve izlenecek yolu \u00f6nermesi istendi.<\/p>\n

Bu a\u015famada, o d\u00f6nemde daha ileri olan \u0130ngiliz program\u0131 \u00f6nemli ve belki de belirleyici bir etki yapt\u0131. ABD\u2019de 1940 y\u0131l\u0131nda biliminsanlar\u0131n\u0131n g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak onad\u0131\u011f\u0131 bilimsel dergileri sans\u00fcr karar\u0131na kar\u015f\u0131n Amerikal\u0131 ve \u0130ngiliz biliminsanlar\u0131, kendi h\u00fck\u00fcmetlerinin bilgileri ve onay\u0131 ile atom enerjisi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 konusunda fikir ve bilgi al\u0131\u015fveri\u015finde bulundular. Bu i\u015fbirli\u011fi sonucunda \u0130ngilizler 1941 y\u0131l\u0131 ortalar\u0131nda atom bombas\u0131 i\u00e7in gerekli olan U-235 niceli\u011finin daha \u00f6nce Amerikal\u0131lar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda belirlenen nicelikten \u00e7ok daha az olabilece\u011fini g\u00f6sterdiler. Ayr\u0131ca, U-235 bombas\u0131 yap\u0131m\u0131na ili\u015fkin \u0130ngilizlerin iyimser raporu Amerikan projesi ba\u015fkanlar\u0131 James B. Conant ve Vannevar Bush\u2019a g\u00f6nderildi.<\/p>\n

Bush \u0130ngilizlerin raporunu ba\u015fkan Roosevelt\u2019e g\u00f6sterince Roosevelt projenin t\u00fcm h\u0131z\u0131yla devam etmesini onaylad\u0131. Ba\u015fkanl\u0131k \u00f6zel fonundan derhal d\u00f6rt veya be\u015f milyon dolarl\u0131k destek sa\u011fland\u0131. Anla\u015fmaya g\u00f6re, kurulacak olan devasa fabrikasyon ger\u00e7ekle\u015firse ve ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi anda projeyi ordu \u00fcstlenecekti. Ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131nda proje tamamen biliminsanlar\u0131n\u0131n denetimindeydi.<\/p>\n

Compton komitesi kendi raporunu 1941 y\u0131l\u0131 Kas\u0131m ay\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda sundu ve bomban\u0131n y\u0131k\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcne ili\u015fkin de\u011ferlendirmeler \u0130ngilizlerinkine k\u0131yasla tutucu olmas\u0131na kar\u015f\u0131n sundu\u011fu sonu\u00e7lar \u0130ngilizlerinki gibi olumluydu.<\/p>\n

Compton da dahil olmak \u00fczere k\u00fc\u00e7\u00fck bir biliminsanlar\u0131 grubu karar\u0131 \u00f6\u011frenmek ve i\u015fi \u00f6rg\u00fctlemek i\u00e7in 6 Aral\u0131k 1941 tarihinde Washington\u2019da bulu\u015ftu. Ertesi g\u00fcn, Pazar g\u00fcn\u00fc, Compton projeyi Fermi, Szilard ve di\u011fer Columbia\u2019l\u0131 biliminsanlar\u0131yla g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere trenle Washington\u2019dan New York\u2019a giderken trene Washington\u2019da binen bir yolcudan Pearl Harbor\u2019a yap\u0131lan sald\u0131r\u0131 haberini ald\u0131.<\/p>\n

Tam o zaman diliminde -di\u011fer b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda- atom bombas\u0131 \u00fcretme g\u00fcc\u00fcne sahip tek \u00fclke olan ve projesi ABD\u2019den daha h\u0131zl\u0131 geli\u015fmekte olan \u0130ngiltere, kendi program\u0131n\u0131 erteleme ve biliminsanlar\u0131n\u0131 Amerikan projesine g\u00f6nderme karar\u0131 ald\u0131.<\/p>\n

ABD atom projesi, kaderin cilvesiyle, en parlak biliminsanlar\u0131n\u0131n ABD\u2019ye geli\u015fiyle zenginle\u015fti. Hem b\u00fcy\u00fck bir sava\u015f\u0131 hem de b\u00fcy\u00fck ve belirsiz bir atom projesini destekleyecek yeterli sanayi kaynaklar\u0131na sahip olan ABD, hava sald\u0131r\u0131s\u0131ndan ve i\u015fgalden g\u00f6reli olarak ba\u011f\u0131\u015f\u0131k bir durumda oldu\u011fu i\u00e7in atom g\u00fcc\u00fcn\u00fc ilk kez a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karabilecek bir \u00fclke durumundayd\u0131.<\/p>\n

\u0130lgin\u00e7tir ki, projeyi \u00f6n plana \u00e7\u0131karanlar ve projeye destek sa\u011flayanlar askerler veya politikac\u0131lar de\u011fil sivil biliminsanlar\u0131yd\u0131. Olas\u0131 Nazi zaferi k\u00e2busuyla kayg\u0131lanan biliminsanlar\u0131 \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131. Y\u0131llar sonra bu biliminsanlar\u0131 h\u00e2l\u00e2 vicdanlar\u0131n\u0131 yokluyor ve yapt\u0131klar\u0131 i\u015fin do\u011frulu\u011funu sorguluyorlar.<\/p>\n

Hahn ve Strassmann \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc raporu Lise Meitner\u2019e \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00f6nce g\u00f6ndermi\u015flerdi. Gezegenimizde birka\u00e7 ki\u015fiden ba\u015fka kimsenin bilmedi\u011fi o projenin ger\u00e7ekle\u015fmesi an meselesi olmu\u015ftu.<\/p>\n

MANHATTAN PROJES\u0130<\/strong><\/h4>\n

Sava\u015f zaman\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen atom bombas\u0131 projesindeki temel sorunsal\u0131n yan\u0131lt\u0131c\u0131 bir basitli\u011fi vard\u0131: uranyum-235 veya pl\u00fctonyum gibi iki par\u00e7alanabilir (fissionable) elementten birini \u00fcretme yolunu bulmak. Biliminsanlar\u0131 matematiksel hesaplamalar ve deneyler temelinde, yeterince b\u00fcy\u00fck niceliklerde (o zamanlar ger\u00e7ek miktar bilinmiyordu) U-235 veya pl\u00fctonyumun zincirleme tepkime sonucunda kendili\u011finden patlayaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyorlard\u0131.<\/p>\n

\"\"
Chicago \u00dcniversitesi Met Lab\u2019de \u00e7al\u0131\u015fan biliminsanlar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Asl\u0131nda bu i\u015f ku\u015fkusuz bu denli basit olmaktan \u00e7ok uzakt\u0131. 1941 y\u0131l\u0131 Aral\u0131k ay\u0131nda, duyarl\u0131 laboratuvar testleri bu iki elementin varl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret ediyor olmas\u0131na kar\u015f\u0131n hen\u00fcz hi\u00e7 kimse s\u00f6z\u00fc edilen o iki metali g\u00f6rmemi\u015fti. Bug\u00fcn biliyoruz ki, U-235 ve pl\u00fctonyum en az\u0131ndan g\u00f6r\u00fcn\u00fcmde son derece masum elementler; kendilerine \u00f6zg\u00fc y\u0131k\u0131c\u0131 potansiyellerine kar\u015f\u0131n bildi\u011fimiz kimyasal elementlere \u00e7ok benzer yanlar\u0131 vard\u0131r. Her ikisi de parlak, kolayca kararabilen, renk a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00fcm\u00fc\u015f veya nikele benzeyen ve a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 kur\u015funun yar\u0131s\u0131 kadar olan elementlerdir. Yirmi be\u015f kiloluk pl\u00fctonyum veya U-235 bir beyzbol topu denli k\u00fc\u00e7\u00fck bir hacme girebilir.<\/p>\n

Ancak bilinen di\u011fer elementlerle olan benzerlikleri burada biter; bu par\u00e7alanabilir elementler b\u00fcy\u00fck bir kentteki insan toplulu\u011funu tamamen yak\u0131p k\u00fcl edebilir.<\/p>\n

\u0130ki ayr\u0131 proje<\/strong><\/p>\n

Atom bombas\u0131 projesini planlayanlar t\u00fcm \u00e7abalar\u0131n\u0131 atom bombas\u0131n\u0131n patlay\u0131c\u0131 merkezi i\u00e7in en uygun elementler olan pl\u00fctonyumun veya U-235\u2019in \u00fcretimine y\u00f6nlendireceklerdi. Ancak biliminsanlar\u0131 hen\u00fcz bilinmeyen bir yoldayd\u0131lar; beklenmedik zorluklarla kar\u015f\u0131la\u015fabilirlerdi. Nazi Almanya\u2019s\u0131 ile \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir yar\u0131\u015f\u0131n ortas\u0131nda bulunanlar t\u00fcm atom projesinin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 veya ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hen\u00fcz denenmemi\u015f bir tek \u00fcretim s\u00fcreciyle riske atmaya cesaret edemezdi. Bu nedenle, g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan birbirinden tamamen farkl\u0131 iki program\u0131 ya\u015fama ge\u00e7irdiler. Birisi pl\u00fctonyumun di\u011feri de U-235\u2019in \u00fcretimini ama\u00e7l\u0131yordu.<\/p>\n

\"\"
Manhattan Projesinde \u00e7al\u0131\u015fan biliminsanlar\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir \u00e7izim.<\/figcaption><\/figure>\n

Pl\u00fctonyum program\u0131n\u0131n -kod ad\u0131 Metal\u00fcrjik Proje (Met Lab)- merkezi Chicago \u00dcniversitesi\u2019ydi ve projenin ba\u015f\u0131nda Arthur Compton bulunuyordu. Tasarlanan g\u00f6rev, zincirleme tepkime makinesi \u00fcretilmesi veya do\u011fal uranyum y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n yeni bir metale, pl\u00fctonyuma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesiydi. \u00d6nce Enrico Fermi ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 Columbia\u2019da \u00e7ekirdek tepkimesi (atomic pile – atomik y\u0131\u011f\u0131n) olu\u015fturma giri\u015fiminde bulundular; daha sonra bu ekip Chicago\u2019ya ta\u015f\u0131nd\u0131 ve i\u00e7ine d\u00fczenli bir bi\u00e7imde serpi\u015ftirilmi\u015f do\u011fal uranyum metali bulunan b\u00fcy\u00fck siyah grafit k\u00fcl\u00e7eler olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Binlerce Met Lab \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 k\u0131sa bir s\u00fcre sonra \u00e7ok \u00e7etin ara\u015ft\u0131rma g\u00f6reviyle bo\u011fu\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n her a\u015famas\u0131 ba\u015far\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde a\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 engeller olu\u015fturuyordu: B\u00fcy\u00fck niceliklerde ve daha \u00f6nceden hi\u00e7 duyulmam\u0131\u015f safl\u0131kta do\u011fal uranyum ve grafit elde etmek i\u00e7in bir\u00e7ok biliminsan\u0131 ve teknisyen \u00e7aba harc\u0131yordu. Met Lab\u2019deki baz\u0131 s\u0131radan i\u015fler az say\u0131daki biliminsan\u0131 taraf\u0131ndan birka\u00e7 ay i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fclebiliyordu; labirent karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na sahip baz\u0131 i\u015fler de tamamen yeni ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu ve zaman\u0131n bo\u015fa harcanmamas\u0131 ko\u015fuluyla y\u0131llarca s\u00fcrebilirdi.<\/p>\n

ABD\u2019deki yetmi\u015f ara\u015ft\u0131rma grubundan \u00e7o\u011fu pl\u00fctonyum program\u0131nda g\u00f6rev ald\u0131. 1942 y\u0131l\u0131nda Met Lab \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 birbirinden \u00e7ok farkl\u0131 bulgular\u0131 i\u00e7eren d\u00f6rt y\u00fcz bilimsel makale yay\u0131mlatt\u0131. G\u00fcvenilir kaynaklar\u0131n de\u011ferlendirmesine g\u00f6re, Met Lab\u2019in denetimi alt\u0131nda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n toplam raporu 30 ciltten az olmayacakt\u0131.<\/p>\n

Bu arada, di\u011fer laboratuvarlardaki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar gerek duyulan U-235 niceli\u011fini elde etme yollar\u0131n\u0131 ar\u0131yorlard\u0131. Bu konuda \u00e7al\u0131\u015fma yapan iki merkezden birisi Harold Urey ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki Columbia, di\u011feri de Ernest Lawrence\u2019\u0131n y\u00f6netimindeki California \u00dcniversitesi Radyasyon Laboratuvar\u0131 idi.<\/p>\n

\u0130\u015f m\u00fcthi\u015f bir \u015fekilde zordu. Uranyum 235 do\u011fal uranyumla birlikte kar\u0131\u015f\u0131m halindeydi ve kar\u0131\u015f\u0131mda \u00e7ok az niceliklerde bulunuyordu: 50 kg a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndaki do\u011fal uranyum kaya\u00e7 i\u00e7inde yakla\u015f\u0131k 284 gram U-235 bulunuyordu. Sorunun kilit noktas\u0131, her iki metal de bir nokta hari\u00e7 tamamen ayn\u0131 \u00f6zelliklere sahiptir: Say\u0131lar\u0131n da i\u015faret etti\u011fi gibi, U-235 metali U-238\u2019den biraz daha hafiftir. A\u011f\u0131rl\u0131klardaki bu k\u00fc\u00e7\u00fck fark onlar\u0131n birbirinden ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 olas\u0131 k\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

D\u00fcnyadaki t\u00fcm biliminsanlar\u0131, mikroskobik niceliklerdeki U-235\u2019in do\u011fal uranyumdan en az d\u00f6rt farkl\u0131 y\u00f6ntemle ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilece\u011fini uzun zamandan beri biliyorlard\u0131. Atom projesinde \u00e7al\u0131\u015fan biliminsanlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki en zor sorunsal b\u00fcy\u00fck niceliklerde U-235 \u00fcretimini sa\u011flayacak y\u00f6ntemlerden birisini veya birka\u00e7 tanesini se\u00e7mekti.<\/p>\n

Se\u00e7im \u00e7ok kolay olmayacakt\u0131; her bir y\u00f6ntem bir dizi engeller i\u00e7eriyordu ve hepsi de \u00e7ok pahal\u0131yd\u0131. U-235 \u00fcretimi i\u00e7in en \u00e7ok \u00fcmit veren y\u00f6ntemlerden birisi gaz dif\u00fczyonu (gaseous diffusion) ve elektromanyetik s\u00fcre\u00e7lerdi (electromagnetic processes) ve sonunda her iki y\u00f6ntem de kullan\u0131ld\u0131. Bir di\u011fer y\u00f6ntem, \u0131s\u0131sal dif\u00fczyon s\u00fcreci (thermal diffusion process) de s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerde geli\u015ftirildi.<\/p>\n

Zincirleme tepkimeyi ba\u015flatacak olan materyalin kritik niceli\u011fine ili\u015fkin hesaplama ba\u015flang\u0131\u00e7ta kesin de\u011fildi, 1 kg – 100 kg aras\u0131nda de\u011fi\u015fiyordu. Bu kritik nicelikten daha az olan par\u00e7alanabilir (fissionable) materyal kararl\u0131 kal\u0131p zarars\u0131z olacakt\u0131; zincirleme tepkime ba\u015flayamayacakt\u0131.<\/p>\n

Maddenin do\u011fas\u0131na ili\u015fkin bu herkes\u00e7e bilinen ger\u00e7ek -zincirleme tepkimenin ba\u015flayabilmesi i\u00e7in belli nicelikte minimum materyale olan gereksinim- yaln\u0131zca Amerika\u2019n\u0131n bilgisi dahilinde de\u011fildi ve bu nedenle atom bombas\u0131n\u0131n patlamas\u0131 i\u00e7in gerekli ko\u015fullar da yaln\u0131zca Amerika\u2019n\u0131n elinde de\u011fildi. K\u00fc\u00e7\u00fck niceliklerde iki veya daha fazla U-235 veya pl\u00fctonyum par\u00e7as\u0131 birle\u015ftirildi\u011finde<\/strong> bu par\u00e7alar \u00f6l\u00fcmc\u00fcl kritik k\u00fctleye ula\u015fm\u0131\u015f olur. Bu iki par\u00e7ay\u0131 h\u0131zl\u0131 bir bi\u00e7imde bir araya getirirseniz, sonu\u00e7 \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyecek denli b\u00fcy\u00fck niceliklerde enerji a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karacak olan h\u0131zl\u0131 bir zincirleme tepkimenin ba\u015flamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
J. Robert Oppenheimer ve General Leslie R. Groves.<\/figcaption><\/figure>\n

Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, bu ilkeyi kullanacak olan atom bombas\u0131 tasar\u0131m\u0131ndaki ger\u00e7ek \u00e7aba proje liderleri taraf\u0131ndan ikincil \u00f6neme sahip olarak de\u011ferlendirildi; birincil \u00f6neme sahip \u00e7abaysa atom bombas\u0131n\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131 materyali \u00fcretmekti. Onlarca \u00fcniversitede az say\u0131daki deneysel fizik\u00e7iler atom bombas\u0131 tasar\u0131m\u0131 i\u00e7in gerekli olan teknik verileri biriktiriyorlard\u0131. 1942 y\u0131l\u0131 ortalar\u0131na gelindi\u011finde bu g\u00f6revin ba\u015f\u0131na California \u00dcniversitesi profes\u00f6r\u00fc, otuz sekiz ya\u015f\u0131ndaki J. Robert Oppenheimer getirildi.<\/p>\n

Pl\u00fctonyum ve U-235 programlar\u0131n\u0131n her ikisi de devasa boyutlarda \u00fcretim fabrikalar\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131n\u0131 gerektiren a\u015famaya gelince biliminsanlar\u0131 projenin y\u00f6netimini ABD Ordusundaki m\u00fchendislere devrettiler. Manhattan B\u00f6lgesi olarak bilinen bu b\u00f6lgede kurulacak devasa \u00fcretim kurumunun ba\u015f\u0131na General Leslie R. Groves getirildi. K\u0131sa bir s\u00fcre sonra devasa end\u00fcstriyel \u00e7al\u0131\u015fmalar ba\u015flayacakt\u0131.<\/p>\n

\u201c\u0130talyan kaptan yeni d\u00fcnyaya indi\u201d<\/strong><\/p>\n

2 Aral\u0131k 1942 tarihinde Chicago \u00dcniversitesi\u2019nde Enrico Fermi ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 atom \u00e7a\u011f\u0131nda d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olu\u015fturacak bir ba\u015far\u0131n\u0131n sinyalini verdiler. D\u00f6rt y\u0131l sonra t\u00fcm d\u00fcnyadaki biliminsanlar\u0131 zincirleme tepkimenin kuramsal bir olas\u0131l\u0131k oldu\u011funu anlad\u0131lar. Fermi, dikkatli bir bi\u00e7imde ayarlanm\u0131\u015f olan kontrol \u00e7ubu\u011funu grafit k\u00fcl\u00e7eler y\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve do\u011fal uranyum y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan yava\u015f\u00e7a \u00e7ektikten sonra olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Gizemli bir bi\u00e7imde suskun olan k\u00fcl\u00e7e i\u00e7indeki yar\u0131lm\u0131\u015f olan U-235 atomlar\u0131ndan \u00e7\u0131kan n\u00f6tronlar etrafta bilardo toplar\u0131 gibi z\u0131plamaya ba\u015flad\u0131lar, n\u00f6tronlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 di\u011fer U-235 atomlar\u0131n\u0131 par\u00e7alay\u0131p zincirleme tepkimenin s\u00fcrmesi i\u00e7in ek n\u00f6tronlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr duruma ge\u00e7mesini sa\u011flad\u0131lar, di\u011fer n\u00f6tronlar da do\u011fal uranyuma \u00e7arparak onlar\u0131 pl\u00fctonyuma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fcler.<\/p>\n

\"\"
2 Aral\u0131k 1942 tarihinde Chicago \u00dcniversitesi\u2019nde Enrico Fermi ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131 atom \u00e7a\u011f\u0131nda d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olu\u015fturacak bir ba\u015far\u0131n\u0131n sinyalini verdiler. Deney sonucu kriptolu bi\u00e7imde \u201c\u0130talyan kaptan yeni d\u00fcnyaya indi\u201d diye iletildi.<\/figcaption><\/figure>\n

Heyecandan u\u00e7an Compton projenin \u00f6nemli ki\u015filerinden Harvard \u00dcniversitesi\u2019ndeki James B. Conant\u2019a telefon ederek deney sonucunu iletti. Gizlili\u011fin korunmas\u0131 amac\u0131yla kriptolu konu\u015ftu: \u201c\u2026\u0130talyan kaptan yeni d\u00fcnyaya indi\u201d.<\/p>\n

Kendi kendini ayarlayabilen denetimli zincirleme tepkimeyi ba\u015farm\u0131\u015f olduklar\u0131 bilgisiyle donanm\u0131\u015f olan Manhattan Projesi liderleri d\u00fcnyan\u0131n ilk denetimsiz zincirleme tepkimesini, atom bombas\u0131n\u0131 \u00fcretmenin planlar\u0131n\u0131 kendilerinden emin bir bi\u00e7imde yapmaya ba\u015flad\u0131lar. \u00d6nde gelen \u00fcnl\u00fc Amerikal\u0131 biliminsanlar\u0131, d\u00f6rt tanesi Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc olan, \u0130talya, Danimarka, Almanya, Macaristan, Kanada, Avustralya ve \u00f6zellikle \u0130ngiltere\u2019deki yabanc\u0131 biliminsanlar\u0131yla birlikte \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar. Ama\u00e7lanan g\u00f6rev i\u00e7in devasa korporasyonlar\u0131n kurulu\u015fu ve \u00f6nemli personel al\u0131m\u0131 ba\u015flad\u0131. Sonraki birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde projeye devasa kaynaklar ve 2 milyar dolar ayr\u0131ld\u0131. Y\u00fczlerce, binlerce ki\u015fi -belki de be\u015f y\u00fcz bin ki\u015fi- projenin tamamlanmas\u0131na katk\u0131da bulundu ancak birka\u00e7 ki\u015fi d\u0131\u015f\u0131nda b\u00fct\u00fcn bu \u00e7abalar\u0131n amac\u0131n\u0131 yaln\u0131zca birka\u00e7 ki\u015fi biliyordu.<\/p>\n

Pl\u00fctonyum \u00fcretim alan\u0131<\/strong><\/p>\n

1943 y\u0131l\u0131 ilkbahar aylar\u0131nda Washington eyaletinde, Tennessee ve New Mexico\u2019da \u00fc\u00e7 gizli kent kurulmaya ba\u015fland\u0131. Washington\u2019un g\u00fcney merkezi b\u00f6lgesinde Columbia nehrinin bat\u0131 yakas\u0131nda ada \u00e7ay\u0131na benzer kokulu bitkilerin bulundu\u011fu ovada, sere serpe yat\u0131lan bir b\u00f6lgede, binlerce i\u015f\u00e7i, h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde fabrika yap\u0131lar\u0131n\u0131 dikmeye ba\u015flad\u0131lar. En sonunda altm\u0131\u015f bin ki\u015finin bar\u0131naca\u011f\u0131 bir konut alan\u0131 yap\u0131ld\u0131. K\u0131sa bir s\u00fcre sonra \u00e7orak, karanl\u0131k tepelere kar\u015f\u0131 \u00fc\u00e7 tane devasa atomik y\u0131\u011f\u0131n yap\u0131ld\u0131. B\u00f6ylece Hanford M\u00fchendislik \u00c7al\u0131\u015fma Alan\u0131 -pl\u00fctonyum program\u0131 kapsam\u0131nda \u00fcretim alan\u0131- yap\u0131m\u0131na ba\u015fland\u0131.<\/p>\n

\"\"
Pl\u00fctonyum \u00fcretim alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ileri g\u00f6steren bir \u00e7izim.<\/figcaption><\/figure>\n

Biliminsanlar\u0131 ilk atomik y\u0131\u011f\u0131n\u0131 Chicago \u00dcniversitesi\u2019nde ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdi ancak bu k\u00fc\u00e7\u00fck y\u0131\u011f\u0131n yar\u0131m kiloluk pl\u00fctonyumun \u00fcretimini y\u00fczy\u0131llar s\u00fcrecek olan bir zaman diliminde ger\u00e7ekle\u015ftirebilirdi. Hanford\u2019da ger\u00e7ekle\u015ftirilen devasa y\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve di\u011fer olanaklar\u0131n tasar\u0131m\u0131n\u0131 ve yap\u0131m\u0131n\u0131 esas olarak m\u00fchendisler yapt\u0131, biliminsanlar\u0131 da yaln\u0131zca sal\u0131k verme g\u00f6revini \u00fcstlendiler. \u0130lk zincirleme tepkimenin hemen sonras\u0131nda yap\u0131lan 350 milyon dolarl\u0131k bu end\u00fcstri kompleksi b\u00fcy\u00fck riskler ta\u015f\u0131yan bir giri\u015fimdi. M\u00fchendisler bu \u00f6zg\u00fcn g\u00f6revlerini \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir h\u0131zla tamamlam\u0131\u015flard\u0131. 1944 y\u0131l\u0131 sonbahar\u0131nda Hanford\u2019da ilk atomik y\u0131\u011f\u0131n i\u015fleme sokuldu, ertesi y\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda da di\u011fer iki y\u0131\u011f\u0131n i\u015fleme girdi.<\/p>\n

Bir y\u0131ldan daha k\u0131sa bir s\u00fcre sonra Nagasaki kentini y\u0131kacak pl\u00fctonyumun ger\u00e7ek \u00fcretimi ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Kutu \u015feklinde ve iki apartman kat\u0131 y\u00fcksekli\u011findeki \u00fc\u00e7 grafit y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 veya reakt\u00f6rleri i\u015f\u00e7ilerin \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc radyoaktiviteye kar\u015f\u0131 korunmas\u0131 amac\u0131yla kal\u0131n beton ve kur\u015fun duvarlarla kapat\u0131ld\u0131. Grafit y\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7aplar\u0131 bir metal dolar denli olan y\u00fczlerce t\u00fcnel ile g\u00f6z g\u00f6z olu\u015fturulmu\u015ftu. Grafit t\u00fcnellerinin doldurulma zaman\u0131nda teknisyenler binlerce k\u00fc\u00e7\u00fck uranyum k\u00fcl\u00e7e madenini t\u00fcnellere mekanik olarak doldurdular.<\/p>\n

Zincirleme tepkime tutu\u015fturulduktan sonra reakt\u00f6r i\u00e7inde par\u00e7alanmaya ba\u015flayan milyarlarca atom devasa niceliklerde \u0131s\u0131 yaymaya ba\u015flad\u0131lar; yap\u0131n\u0131n erimemesi veya patlay\u0131p \u00e7ok geni\u015f bir alana \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc radyoaktivite yaymamas\u0131 i\u00e7in s\u00fcrekli olarak so\u011futulmas\u0131 gerekiyordu. Reakt\u00f6rler i\u015fleme ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda b\u00f6ylesi bir felaket korkusu Hanford ve Columbia nehri boyunca 15 mil \u00f6tedeki Richland\u2019da olu\u015fturulan yeni kentlerdeki i\u015f\u00e7ilerin bar\u0131nma alanlar\u0131 bo\u015falt\u0131ld\u0131. Reakt\u00f6rleri so\u011futmak i\u00e7in devasa \u00f6nlemlerin al\u0131nmas\u0131 gerekiyordu: Grafit y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck t\u00fcnellere Columbia nehrinden sular\u0131n pompalanmas\u0131 i\u00e7in Grand Coulee baraj\u0131ndan b\u00fcy\u00fck niceliklerde g\u00fc\u00e7 kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Reakt\u00f6rde aylarca \u201cpi\u015firildikten\u201d sonra uranyum maden k\u00fcl\u00e7eleri -her biri \u00e7ok az nicelikte pl\u00fctonyuma gebe olan k\u00fcl\u00e7eler- grafit y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan di\u011fer tarafa do\u011fru itilirler ve so\u011fumalar\u0131 i\u00e7in suyla dolu bir kanala d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcl\u00fcrler. Daha sonra, b\u00fcy\u00fck \u00e7ekincelerle dolu olan i\u015flerinin her a\u015famas\u0131nda g\u00f6revlerini \u00f6zel olarak tasarlanm\u0131\u015f olan periskoplar, mekanik ayg\u0131tlar ve di\u011fer uzaktan kumanda ayg\u0131tlarla y\u00fcr\u00fcten teknisyenler, yeni olu\u015fan pl\u00fctonyumu uranyum k\u00fcl\u00e7elerinden kimyasal yolla ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131rlar; bu olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n

Pl\u00fctonyum b\u00fcy\u00fck \u00e7abalarla ve ad\u0131m ad\u0131m biriktirilir. 1945 y\u0131l\u0131 bahar ve yaz aylar\u0131n\u0131n erken d\u00f6neminde silahl\u0131 muhaf\u0131zlar gizemli ve mini minnac\u0131k kargolar\u0131 Hanford\u2019dan New Mexico\u2019daki gizli kuruma ta\u015f\u0131d\u0131lar. Bu kurumda pl\u00fctonyum safla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131 ve atom bombas\u0131 merkezi i\u00e7in uygun \u015fekillere sokuldu.<\/p>\n

U-235\u2019in do\u011fal uranyumdan ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n

Do\u011fal uranyumdan U-235\u2019in b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in se\u00e7ilen b\u00f6lge, Tennessee eyaletinin do\u011fusundaki a\u011fa\u00e7l\u0131kl\u0131 da\u011f s\u0131rtlar\u0131 ve \u0131ss\u0131z vadinin oldu\u011fu, so\u011futma suyunun sa\u011flanmas\u0131na uygun olan ve bol niceliklerde g\u00fc\u00e7 bulunan Clinch nehrinin yan\u0131 idi.<\/p>\n

Oak Ridge, Hanford\u2019dan daha b\u00fcy\u00fck daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve daha b\u00fcy\u00fck maliyetle yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7amur denizi ve toz bulutu i\u00e7inde zor nefes alarak \u00e7ok zahmetli bir i\u015fe giri\u015fen on binlerce i\u015f\u00e7i -Oak Ridge\u2019in toplam n\u00fcfusu seksen bin idi- atom bombas\u0131 \u00fcretiminde kullan\u0131lacak olan U-235\u2019in \u00fcretimi i\u00e7in 500 milyon dolara mal olan gaz dif\u00fczyon ve 350 milyon dolara mal olan elektromanyetik birim yapt\u0131lar.<\/p>\n

\"\"
1940\u2019larda Los Alamos\u2019da \u00e7al\u0131\u015fan biliminsanlar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

E\u011fer iki gaz kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olduk\u00e7a ince bir elekten veya g\u00f6zenekli bir engelden s\u0131zd\u0131r\u0131l\u0131rsa (dif\u00fczyon) iki gazdan daha hafif olan elekten veya g\u00f6zeneklerden daha \u00e7abuk ge\u00e7er. Gaz dif\u00fczyonun genel ilkesi budur ve 1896 y\u0131l\u0131nda \u00fcnl\u00fc \u0130ngiliz biliminsan\u0131 Lord Rayleigh taraf\u0131ndan bulundu\u011fundan beri t\u00fcm d\u00fcnyadaki biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan biliniyordu. Bu ilkeyi kullanarak daha hafif olan U-235\u2019i do\u011fal uranyumdan ayr\u0131\u015ft\u0131rmak olduk\u00e7a zor bir i\u015fti.<\/p>\n

\u00d6nce uranyum gaz haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmeliydi. Hi\u00e7 de basit bir i\u015f de\u011fildi. Daha sonra bu uranyum gaz\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 bir odaya pompalan\u0131r ve yar\u0131s\u0131 g\u00f6zenekli bir engelden ikinci odaya s\u0131zd\u0131r\u0131l\u0131r. S\u0131zd\u0131r\u0131lan bu gaz daha hafif olan zenginle\u015ftirilmi\u015f U-235\u2019dir; geri kalan gaz ilk odaya geri pompalan\u0131r ve yeniden \u00e7evrime sokulur.<\/p>\n

Bu s\u00fcre\u00e7 \u00e7ok zor, zahmetli ve zaman al\u0131c\u0131 bir s\u00fcre\u00e7ti. Her bir a\u015famada \u00e7ok az ilerleme kaydediliyordu. Atom bombas\u0131 i\u00e7in uygun saf U-235 \u00fcretimi i\u00e7in belli nicelikteki gaz\u0131n haftalar boyunca hemen hemen binlerce a\u015famadan ge\u00e7irilmesi gerekiyordu. Sonunda gaz\u0131n, ku\u015fkusuz, yine kat\u0131 hale d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmesi gerekiyordu.<\/p>\n

M\u00fchendisleri ve biliminsanlar\u0131n\u0131 afallatan, kayg\u0131land\u0131ran sorunsal \u015fuydu: gaz dif\u00fczyon ile \u00fcretilen U-235, i\u015flemin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 odalardan d\u0131\u015far\u0131ya s\u0131zmamal\u0131yd\u0131; \u00f6zel olarak tasarlanm\u0131\u015f binlerce pompaya gereksinim vard\u0131; uranyum gaz\u0131n\u0131n ye\u011fin bir a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131c\u0131 olmas\u0131 nedeniyle \u00e7ok \u00f6zg\u00fcn plastiklerin, ya\u011flar\u0131n ve parafinlerin geli\u015ftirilmesi gerekiyordu. \u00d6zellikle \u00e7ok zor olan i\u015flem hektarlarca b\u00fcy\u00fck olan ve geni\u015flememesi, t\u0131kanmamas\u0131 gereken g\u00f6zenekli engellerin \u00fcretimiydi.<\/p>\n

U \u015feklindeki gaz dif\u00fczyon i\u015fletmesi -\u00fc\u00e7 kat y\u00fcksekli\u011finde, 400 metre geni\u015fli\u011finde ve 1600 metre uzunlu\u011funda- d\u00fcnyan\u0131n s\u00fcrekli i\u015flem yapan en b\u00fcy\u00fck i\u015fletim merkeziydi. Bu a\u00e7 dev her g\u00fcn New York kentinin t\u00fcketti\u011fi elektri\u011fe denk nicelikte elektrik; Washington DC\u2019nin t\u00fcketti\u011fi suya denk nicelikte su t\u00fcketiyordu ve bug\u00fcne dek yap\u0131lm\u0131\u015f en b\u00fcy\u00fck termal tesisin \u00fcretti\u011fi buhara denk niceliklerde buhar \u00fcretiyordu.<\/p>\n

Oak Ridge\u2019deki elektromanyetik ayr\u0131\u015ft\u0131rma i\u015fletmesi gaz dif\u00fczyon i\u015fletmesi denli b\u00fcy\u00fck olmasa da maliyeti t\u00fcm Hanford projesinin maliyeti denli b\u00fcy\u00fckt\u00fc. Projenin tasarlanmas\u0131, yap\u0131m\u0131 ve i\u015fletimi be\u015f b\u00fcy\u00fck end\u00fcstri korporasyonundaki m\u00fchendisler taraf\u0131ndan, bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar da Berkeley\u2019deki California \u00dcniversitesi\u2019nde ger\u00e7ekle\u015ftirildi.<\/p>\n

Basit bir \u00f6rnek g\u00f6revin boyutunu g\u00f6sterebilir: Elektromanyetik i\u015fletim biriminde devasa m\u0131knat\u0131slar kullan\u0131ld\u0131 -d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck m\u0131knat\u0131slar\u0131- bu m\u0131knat\u0131slarda kullan\u0131lan bak\u0131r kablolar\u0131n maliyeti sava\u015f zaman\u0131 ekonomisinin kar\u015f\u0131layabilece\u011finden \u00e7ok fazlayd\u0131. Bu ge\u00e7ici acil i\u015f i\u00e7in ABD Hazinesinden 15 bin ton metale denk g\u00fcm\u00fc\u015f bor\u00e7 al\u0131nd\u0131.<\/p>\n

Asl\u0131nda t\u00fcm Manhattan projesinin en pahal\u0131 birimi olan gaz dif\u00fczyon i\u015fletmesi 1945 y\u0131l\u0131 yaz aylar\u0131na dek tam olarak i\u015fleme girmemi\u015fti; \u00f6l\u00fcmc\u00fcl \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc sava\u015f \u00e7abas\u0131na katmada \u00e7ok gecikmi\u015fti. Hiro\u015fima bombas\u0131n\u0131n \u00f6ze\u011fi i\u00e7in gerekli olan U-235\u2019in \u00e7o\u011funu elektromanyetik s\u00fcre\u00e7 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Ancak bu s\u00fcre\u00e7 gaz dif\u00fczyon s\u00fcrecine g\u00f6re daha az etkindi ve sava\u015ftan sonra elektromanyetik i\u015fletme kapat\u0131ld\u0131 ve ayg\u0131tlar s\u00f6k\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

\u00d6zel ve gizli g\u00f6rev<\/strong><\/p>\n

H\u0131zla geli\u015fen bu ayr\u0131\u015ft\u0131rma etkinli\u011fiyle e\u015f zamanl\u0131 olarak Washington ve Tennesee\u2019de J. Robert Oppenheimer New Mexico\u2019daki Santa Fe\u2019de bir grup biliminsan\u0131na \u00f6nderlik yapt\u0131. Los Alamos\u2019da Oppenheimer atom bombas\u0131 tasar\u0131m\u0131 i\u00e7in bir d\u00fczine biliminsan\u0131n\u0131 bir araya getirmeyi planlad\u0131. Ancak i\u015fin boyutunu yanl\u0131\u015f hesaplam\u0131\u015ft\u0131: \u0130ki y\u0131l sonra d\u0131\u015f d\u00fcnyadan tamamen yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f sarp yama\u00e7l\u0131 yayladaki gizli kentte alt\u0131 bin ki\u015fi konu\u015flanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Amerika\u2019n\u0131n \u00f6nde gelen \u00fcniversitelerinden \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nan heybetli ayg\u0131tlar k\u0131sa bir s\u00fcre sonra Los Alamos\u2019a -Y Sitesi olarak biliniyordu- ta\u015f\u0131nd\u0131 ve yery\u00fcz\u00fcndeki bilim cennetinde (Shangri La) d\u00fcnyan\u0131n en iyi donan\u0131ml\u0131 fizik laboratuvar\u0131 olu\u015fturuldu. Laboratuvar olanaklar\u0131 ince tellerle \u00e7evrilmi\u015f olan Kutsal Teknik Alan\u2019a (Sacrosanct Technical Area) yerle\u015ftirildi ve i\u00e7eriye yaln\u0131zca \u00f6zel rozeti olan ki\u015filer al\u0131n\u0131yordu. Bu Teknik Alan\u2019da Niels Bohr, James Chadwick, Enrico Fermi, Harold Urey, Otto Frisch, Hans Bethe ve di\u011fer \u00fcnl\u00fc biliminsanlar\u0131 gibi tam zamanl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar veya dan\u0131\u015fmanlar bulunuyordu.<\/p>\n

\u00c7ok \u00e7e\u015fitli i\u015flerde biliminsanlar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olma amac\u0131yla \u00d6zel M\u00fchendislik K\u0131tas\u0131\u2019ndaki (Special Engineer Detachment) binlerce gen\u00e7 asker de sava\u015f d\u00f6neminde sivil i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn yeterli olmamas\u0131 nedeniyle g\u00f6revdeydi. Bu gen\u00e7 askerlerin g\u00f6revleri, \u00fcniversite e\u011fitimi olanlar bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalarda, di\u011ferleri teknisyen ve mekanik i\u015flerde olmak \u00fczere ayr\u0131l\u0131yordu. Bu gen\u00e7 askerler i\u015flerini yapacak kadar bilgilendiriliyor ancak projenin amac\u0131n\u0131n ne oldu\u011fundan habersiz b\u0131rak\u0131l\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Los Alamos\u2019daki \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u00f6zel g\u00f6revi Hanford ve Oak Ridge\u2019de \u00fcretilen U-235 ve pl\u00fctonyumu kullanarak atom bombas\u0131 tasarlamak ve \u00fcretmekti. Ba\u015fl\u0131ca sorun fizyona girebilen iki veya daha fazla elementleri h\u0131zla bir araya getirip etkin<\/strong> bir patlaman\u0131n sonu\u00e7land\u0131r\u0131lmas\u0131yd\u0131. Bu ba\u011flamdaki \u00e7aba iki y\u0131\u011f\u0131n\u0131n zincirleme tepkime ba\u015flamadan \u00f6nce birbirinden ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 ve bomban\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011framas\u0131n\u0131 \u00f6nlemekti. K\u0131sacas\u0131, biliminsanlar\u0131n\u0131n amac\u0131 fizyona u\u011frayabilen ender nicelikteki materyalleri bir araya getirip en b\u00fcy\u00fck patlamay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmekti.<\/p>\n

Bomba tasar\u0131mlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Birka\u00e7 ay i\u00e7ersinde bomban\u0131n iki farkl\u0131 tasar\u0131m\u0131 yap\u0131ld\u0131. Birisi silah benzeri ayg\u0131tt\u0131; fizyona u\u011frayabilen iki materyalden birisi kapal\u0131 bir t\u00fcp\u00fcn u\u00e7lar\u0131ndan birine yerle\u015ftirilecekti. Bomba, konvansiyonel bir patlay\u0131c\u0131 dolguyla, yani fizyona girebilen bir materyalin di\u011feri \u00fczerine g\u00f6nderilmesi suretiyle kritik k\u00fctleye ula\u015f\u0131lmas\u0131 ve zincirleme tepkimenin hemen ba\u015flamas\u0131yla patlat\u0131lacakt\u0131. Bu, Hiro\u015fima\u2019da patlat\u0131lan bomban\u0131n tasar\u0131m\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\u0130kinci tasar\u0131m i\u00e7 patlama veya bas\u0131n\u00e7 bombas\u0131yd\u0131. Bu, fizyona u\u011frayabilen materyali bar\u0131nd\u0131ran k\u00fcresel bir hacme sahip ayg\u0131tt\u0131. Top \u015feklindeki ayg\u0131t\u0131n d\u0131\u015f kabu\u011fu bir d\u00fczine \u00f6zel \u015fekilli konvansiyonel patlay\u0131c\u0131 maddelerden olu\u015fuyordu. Bu patlay\u0131c\u0131 maddeler ayn\u0131 anda patlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda olu\u015fan kuvvetin bir k\u0131sm\u0131 k\u00fcrenin merkezine do\u011fru y\u00f6neliyordu. \u0130\u00e7 patlama fizyona u\u011frayabilen materyali k\u00fcrenin merkezine do\u011fru s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131p kritik k\u00fctleye ula\u015fmas\u0131n\u0131 ve zincirleme tepkimenin ba\u015flamas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Bu da Nagasaki\u2019ye at\u0131lan bomban\u0131n tasar\u0131m\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\"\"
Ve sonu\u00e7\u2026<\/figcaption><\/figure>\n

Bomban\u0131n ger\u00e7ek tasar\u0131m\u0131 ku\u015fkusuz yukar\u0131daki k\u0131sa betimlemeden \u00e7ok daha karma\u015f\u0131kt\u0131: Anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 olan binlerce hesaplama, \u00e7etrefilli ve \u00e7ekinceli deneyleri gerektiriyordu. Ancak, say\u0131s\u0131z yeni ve zor sorunlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131n -Los Alamos\u2019da yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6nemi ve ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 hi\u00e7 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemeden- \u015funu s\u00f6yleyebiliriz ki, bomban\u0131n tasar\u0131m\u0131 t\u00fcm Manhattan Projesi\u2019nin en kolay ve en ucuz k\u0131sm\u0131yd\u0131. Soruna yabanc\u0131 olmayan \u00fcnl\u00fc biliminsanlar\u0131ndan hi\u00e7biri, yeterli nicelikte fizyona u\u011frayabilen materyal elde edilirse atom bombas\u0131n\u0131n yap\u0131labilece\u011finden ku\u015fku duymad\u0131. T\u00fcm projenin en kesin yan\u0131 buydu.<\/p>\n

Pl\u00fctonyum ve U-235\u2019in biriktirilme s\u00fcreci \u00e7\u0131ld\u0131rt\u0131c\u0131 yava\u015fl\u0131ktayd\u0131. Uranyum i\u00e7eren do\u011fal madenin her bir tonu ancak 10-15 gram fizyona girebilen materyal i\u00e7erir. Ancak, 30 Aral\u0131k 1944 tarihinde General Groves ordunun Kurmay Ba\u015fkan\u0131 General George C. Marshall\u2019a g\u00f6nderdi\u011fi iletide atom bombas\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131n\u0131n tamamlanaca\u011f\u0131 tarihe ili\u015fkin bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcde bulundu.<\/p>\n

\u00c7ok gizli iletide ilk atom bombas\u0131 i\u00e7in \u015f\u00f6yle bir saptama vard\u0131: \u201c\u015eimdi olduk\u00e7a kesin olarak s\u00f6yleyebilirim, 1 A\u011fustos 1945 tarihinde haz\u0131r olacak.\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ABD atom projesi, kaderin cilvesiyle, en parlak biliminsanlar\u0131n\u0131n ABD\u2019ye geli\u015fiyle zenginle\u015fti. ABD hem b\u00fcy\u00fck bir sava\u015f\u0131 hem de pahal\u0131 ve belirsiz bir atom projesini destekleyecek yeterli sanayi kaynaklar\u0131na sahipti. \u0130lgin\u00e7tir ki, projeyi \u00f6n plana \u00e7\u0131karanlar en ba\u015fta askerler veya politikac\u0131lar de\u011fil, olas\u0131 Nazi zaferi k\u00e2busuyla kayg\u0131lanan biliminsanlar\u0131yd\u0131. Bu biliminsanlar\u0131 sonucu g\u00f6rd\u00fckten sonra y\u0131llar boyu vicdanlar\u0131n\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":475,"featured_media":24117,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2985,19,1464,26,22,222],"tags":[2497,579,2513,206,277,288,2990,2991,544,2989],"class_list":["post-24100","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-171-sayi","category-bilim-gundemi","category-dosya","category-fizik","category-kimya","category-tarih","tag-2-dunya-savasi","tag-abd","tag-atom-bombasi","tag-bilim-tarihi","tag-einstein","tag-fizik","tag-niels-bohr","tag-oppenheimer","tag-sovyetler-birligi","tag-uranyum"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t