Kimi okurlar\u0131 yaln\u0131zca \u201cinceleme-ara\u015ft\u0131rma\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yay\u0131mlanan akademik ya da yar\u0131 akademik metinlerin \u201cciddiyeti\u201d tatmin edebilir. B\u00f6ylelerine bilgisever okur mu demeli acaba? Tarih, co\u011frafya, antropoloji, siyaset, iktisat, diplomasi, demografi, finans, ileti\u015fim, gastronomi gibi herhangi bir konuda olabilir sayfalar\u0131 aras\u0131nda yitip gittikleri kitap. \u00c7ok \u00f6zel ba\u015fl\u0131klar\u0131 ilgi \u00e7ekici bulmalar\u0131 i\u015ften de\u011fildir: So\u011fuk sava\u015f, Naziler, Amerika\u2019n\u0131n ke\u015ffi, engizisyon, antik felsefe, f\u00fct\u00fcrist sanat, Ay\u2019a yolculuk, Afrika tanr\u0131lar\u0131 vs. olabilir. \u0130\u00e7erisinde yeterli miktarda say\u0131sal veri, tablo, grafik, harita, ill\u00fcstrasyon bar\u0131nd\u0131rmas\u0131 elzemdir. Genellikle edebiyat okurlu\u011funa uzakt\u0131r merak\u0131n bu \u00e7e\u015fidi. Ger\u00e7e\u011fe dayanmayan kurmaca olaylar\u0131n, kurmaca ki\u015filerinin birbirleriyle ili\u015fkilerini zaman zaman y\u00fczlerce sayfal\u0131k anlat\u0131lara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren oyunsu u\u011fra\u015flara vakit harcamak manas\u0131z g\u00f6r\u00fcn\u00fcr onlara. Somutun bilgisinin pe\u015findedirler.<\/p>\n
Kimileri de edebiyattan yanad\u0131r. Olay \u00f6rg\u00fcs\u00fc, kurgu derinli\u011fi, karakter zenginli\u011fi, \u00e7arp\u0131c\u0131 diyaloglar, dil ustal\u0131\u011f\u0131 ak\u0131llar\u0131n\u0131 ba\u015flar\u0131ndan al\u0131r. Upuzun bir ya\u015fam\u0131, yaln\u0131zca roman ve \u00f6yk\u00fc, arada s\u0131rada da \u015fiir okuyarak ge\u00e7irebilirler. Kurmaca d\u00fcnyalar\u0131n cazibesi, hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na hayretleri, \u00f6m\u00fcrlerine \u00f6m\u00fcr katan sihirli iksirler gibidir. Binlerce insan hik\u00e2yesini bar\u0131nd\u0131ran devasa bir katalogu yorulmadan ta\u015f\u0131rlar belleklerinde. D\u00fcnya \u00fczerinde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 veya kar\u015f\u0131la\u015fabilecekleri herhangi bir olay yoktur ki, okuduklar\u0131 bir anlat\u0131da benzeri ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015f olsun. Bu grubu olu\u015fturanlar da kurgusever okurlar olarak nitelenebilir san\u0131yorum. Onlar i\u00e7in \u00f6nemli olan, tezlere, raporlara temel olu\u015fturacak bilgi y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 de\u011fildir. As\u0131l merak ettikleri konu bir uzay zaman\u0131n veya bir halin fizik olarak neye kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fi de\u011fil de, insan\u0131n bu hali duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnce olarak nas\u0131l deneyimledi\u011fi, \u00e7evresini saran canl\u0131 ve cans\u0131z d\u00fcnya ile nas\u0131l ili\u015fki kurdu\u011fudur.<\/p>\n
Her iki grup okur da \u00e7ok de\u011ferlidir. Zaten kitabevlerinin raflar\u0131na, sanal ortam sat\u0131\u015f sitelerinin \u00f6ne \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 listelere dikkat edilirse, yay\u0131n piyasas\u0131n\u0131 da a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak bu iki t\u00fcr\u00fcn s\u00fcr\u00fckledi\u011fi kolayca hissedilir. \u201cS\u0131k\u0131 okur\u201d,\u00a0 hatta \u201ckitap kurdu\u201d demekte teredd\u00fct etmeyece\u011fim \u00e7ok say\u0131da insan tan\u0131d\u0131m, tan\u0131yorum aralar\u0131nda. Kitaplardan oldu\u011fu kadar \u201cs\u0131k\u0131 okur\u201dlarla dostluktan, onlarla yap\u0131lan sohbetlerden, girilen tart\u0131\u015fmalardan da \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frenilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnegeldi\u011fim s\u0131r de\u011fil. Dikkatimi \u00e7eken ise yukar\u0131da da de\u011findi\u011fim gibi s\u00f6z konusu bu iki kesimin birbirlerinin kitaplar\u0131 ile temas\u0131n\u0131n hayli az olu\u015fu. Arada s\u0131rada tavsiye veya duyulan l\u00fczum \u00fczerine birbirlerinin raflar\u0131na g\u00f6z atsalar da bir iki kitab\u0131 h\u0131zla kat etmekten daha uzun s\u00fcrm\u00fcyor kendi k\u00fct\u00fcphanelerinin raflar\u0131na d\u00f6nmeleri.<\/p>\n
Oysa bir d\u00f6nemin tarihini, co\u011frafyas\u0131n\u0131, iktisad\u0131n\u0131 ve sosyal ortam\u0131n\u0131 oldu\u011fu kadar ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 da merak etmek ola\u011fan de\u011fil midir? Bir roman\u0131n, hik\u00e2yenin ki\u015filerini, olaylar\u0131n\u0131 \u00e7evreleyen d\u00fcnyaya dair farkl\u0131 disiplinler taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015f bilgiler bizim i\u00e7in o metni zenginle\u015ftirmez mi? Bu s\u0131radan sorulara olumlu yan\u0131t vereceklerin her iki grupta da makul \u00e7o\u011funluklar olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 san\u0131yorum. \u0130stiyorlar ama yapam\u0131yorlar. \u015eart de\u011fil tabii. Yine de merak edenler nas\u0131l yakla\u015facaklar birbirlerinin \u00e7er\u00e7evelerine? Nas\u0131l de\u011fi\u015ftoku\u015f edecekler g\u00f6zl\u00fcklerini?<\/p>\n
As\u0131l amac\u0131 belki bu olmamakla birlikte, deneme edebiyat\u0131n\u0131n farkl\u0131 t\u00fcr okurluklar aras\u0131nda ba\u011f kuran, uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 merakla, yaratt\u0131\u011f\u0131 hevesle duvarlarda gedikler a\u00e7an ayr\u0131 ve \u00f6nemli bir ba\u015fl\u0131k oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bilgi yaz\u0131s\u0131 ve kurgu yaz\u0131n\u0131n yan\u0131nda ilk bak\u0131\u015fta \u201cfikir yaz\u0131s\u0131\u201d diyesim geliyor, fakat hem zaman zaman k\u00f6\u015feli kanaatler beyan etse de kesinlik iddias\u0131ndan, kan\u0131tlama \u00e7abas\u0131ndan ka\u00e7\u0131nmas\u0131, hem de di\u011fer t\u00fcrlerde fikir olmad\u0131\u011f\u0131 gibi sa\u00e7ma bir izlenim yaratmak istemeyi\u015fim beni al\u0131koyuyor. Fiile ve s\u00fcrece dikkat \u00e7ekmek istedi\u011fim i\u00e7in \u201ctefekk\u00fcr yaz\u0131s\u0131\u201d demeyi tercih ederim.<\/p>\n
T\u00fcr olarak Montaigne taraf\u0131ndan vaftiz edilmi\u015f olsa da antik \u00e7a\u011flardan beri konu ay\u0131rt etmeksizin insan zihnini me\u015fgul eden meselelerin irdelendi\u011fi ve belli ba\u015fl\u0131 hayat g\u00f6r\u00fc\u015flerinin, d\u00fcnya kavray\u0131\u015flar\u0131n\u0131n s\u0131nand\u0131\u011f\u0131 benzer par\u00e7alara \u00e7ok say\u0131da metinde rastlamak m\u00fcmk\u00fcn. Montaigne\u2019in yazd\u0131klar\u0131nda da kendi ya\u015fam\u0131ndan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri kadar okuduklar\u0131ndan derlediklerinin nas\u0131l m\u00fchim bir yer tuttu\u011fu g\u00f6zden ka\u00e7maz. Seneca mektuplar\u0131nda, Cicero s\u00f6ylevlerinde, Marcus Aurelius kendisiyle hesapla\u015fmas\u0131nda bu zemini \u00e7oktan haz\u0131rlam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Denemenin derdi kimi zaman kurgu yaz\u0131n\u0131n veya herhangi bir bilimin ilgilenmeye tenezz\u00fcl etmeyece\u011fi bir konudur. Bazen sistematik bilginin istisnalar\u0131 ihmal eden genellemeler hiyerar\u015fisine bir \u00e7entik atmakt\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnmek de \u015f\u00fcpheyle, bizi i\u00e7ten i\u00e7e kemiren bir \u201cacaba?\u201d f\u0131s\u0131lt\u0131s\u0131yla ba\u015flamaz m\u0131? Deneme bu sorgulaman\u0131n s\u00f6ze d\u00f6k\u00fclmesi, yaz\u0131ya ge\u00e7irilmesidir. \u015e\u00fcphe etmeye ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemi\u015fi ilk kez, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f\u00fc tekrar d\u00fc\u015f\u00fcnmeye c\u00fcret etmektir. Bu c\u00fcreti nedeniyle farkl\u0131 bilme t\u00fcrleri aras\u0131nda elleri cebinde, \u0131sl\u0131k \u00e7alarak dola\u015f\u0131r gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Asl\u0131nda bilginin hi\u00e7bir \u00e7e\u015fidini hafife almaz, fakat hepsinden \u015f\u00fcphe duyar. Amac\u0131 da emin olaca\u011f\u0131 bir yere varmaktan \u00e7ok tefekk\u00fcrd\u00fcr. Barthes\u2019\u0131n, Adorno\u2019nun, Benjamin\u2019in, Russell\u2019\u0131n, Eco\u2019nun, Musil\u2019in, Calvino\u2019nun, Ahmet Ha\u015fim\u2019in, Salah Birsel\u2019in, Adalet A\u011fao\u011flu\u2019nun, Enis Batur\u2019un, G\u00fcven Turan\u2019\u0131n, Cem Aka\u015f\u2019\u0131n, Arma\u011fan Ekici\u2019nin ve daha pek \u00e7ok yazar\u0131n denemeleri bilgiyle kurgunun birle\u015ftirilmesi konusunda okura rehberdir. Topyek\u00fbn okurluk yolunda okumay\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi ve yazmay\u0131 denemenin, ad\u0131mlar\u0131 b\u00fcy\u00fctece\u011fine ve h\u0131zland\u0131raca\u011f\u0131na bu nedenle inan\u0131yorum.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kimi okurlar\u0131 yaln\u0131zca \u201cinceleme-ara\u015ft\u0131rma\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yay\u0131mlanan akademik ya da yar\u0131 akademik metinlerin \u201cciddiyeti\u201d tatmin edebilir. B\u00f6ylelerine bilgisever okur mu demeli acaba? Tarih, co\u011frafya, antropoloji, siyaset, iktisat, diplomasi, demografi, finans, ileti\u015fim, gastronomi gibi herhangi bir konuda olabilir sayfalar\u0131 aras\u0131nda yitip gittikleri kitap. \u00c7ok \u00f6zel ba\u015fl\u0131klar\u0131 ilgi \u00e7ekici bulmalar\u0131 i\u015ften de\u011fildir: So\u011fuk sava\u015f, Naziler, Amerika\u2019n\u0131n ke\u015ffi, […]<\/p>\n","protected":false},"author":74,"featured_media":24274,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[2985,545,515],"tags":[3028,275],"class_list":["post-24273","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-171-sayi","category-edebiyat","category-nautilus","tag-deneme","tag-edebiyat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24273","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/74"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24273"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24273\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24274"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24273"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24273"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24273"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}