{"id":24515,"date":"2015-02-02T12:17:32","date_gmt":"2015-02-02T10:17:32","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24515"},"modified":"2018-05-14T14:55:50","modified_gmt":"2018-05-14T11:55:50","slug":"modern-turkiyenin-bitmeyen-sorunu-dini-egitim-laik-egitim-ikilemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/02\/02\/modern-turkiyenin-bitmeyen-sorunu-dini-egitim-laik-egitim-ikilemi","title":{"rendered":"Modern T\u00fcrkiye\u2019nin bitmeyen sorunu: Din\u00ee e\u011fitim – laik e\u011fitim ikilemi"},"content":{"rendered":"

Din\u00ee e\u011fitim mi, laik e\u011fitim mi ikilemine yan\u0131t bulmak i\u00e7in hangi insan tipinin felsefi a\u00e7\u0131dan daha doyurucu, daha ikna edici ve daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu ve olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. Acaba hangi tip insan modeli T\u00fcrkiye\u2019nin bilim, sanat, felsefe, siyaset vb. alanlarda at\u0131l\u0131ma ge\u00e7mesine daha \u00e7ok katk\u0131 sa\u011flar? E\u011fitimin g\u00f6revi \u00fcretken, d\u00fc\u015f\u00fcnen, ele\u015ftiren, sorgulayan, bilgi ve de\u011fer \u00fcreten insan yeti\u015ftirmek mi; yoksa itaat eden, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi ve ku\u015fku duymay\u0131 g\u00fcnah sayan, her \u015feyi kutsalla\u015ft\u0131ran, insanlar\u0131 m\u00fc\u2019min-k\u00e2fir, Alevi-S\u00fcnni, H\u0131ristiyan-M\u00fcsl\u00fcman vb bi\u00e7iminde ay\u0131ran, dinsel inanc\u0131n\u0131 hakikat diyerek herkese dayatan insan yeti\u015ftirmek midir?<\/em><\/p>\n

E\u011fitim, ki\u015finin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyan\u0131n ve toplumsal \u00e7evrenin \u00f6nemsedi\u011fi bilgi, de\u011fer, beceri, yetenek, tutum ve di\u011fer davran\u0131\u015f bi\u00e7imlerini i\u00e7selle\u015ftirmesini ve geli\u015ftirmesini hedefleyen s\u00fcre\u00e7ler b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu b\u00fct\u00fcn\u00fcn, kuramsal ve eylemsel olmak \u00fczere iki \u00f6nemli y\u00f6n\u00fc bulunur; kuramsal y\u00f6n, e\u011fitimin yap\u0131s\u0131n\u0131 ve i\u015flevini belirlerken, eylemsel y\u00f6n, bunlar\u0131n ya\u015fama ge\u00e7irilmesi i\u00e7in gerekli olan ara\u00e7lar\u0131 ve edimleri i\u00e7erir. E\u011fitimin yap\u0131s\u0131n\u0131 ve i\u015flevini belirleyen kuramsal y\u00f6nde, i\u00e7selle\u015ftiren e\u011fitim, insan, toplum ve do\u011fa anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ve bunlar\u0131n dayana\u011f\u0131 konumunda olan ontolojik ve epistemolojik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n k\u00f6kl\u00fc bir rol\u00fc vard\u0131r. Bu kuramsal y\u00f6n ya\u015famsal \u00f6neme sahiptir; \u00e7\u00fcnk\u00fc e\u011fitimin prati\u011fini ve bu prati\u011fe y\u00f6n veren formel e\u011fitimin gereksindi\u011fi e\u011fitim programlar\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fini belirleyicidir (T. W. Moore, 1982: 11-14).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bir e\u011fitim program\u0131, ni\u00e7in \u00f6\u011fretiyoruz, ne \u00f6\u011fretece\u011fiz, nas\u0131l \u00f6\u011fretece\u011fiz ve ne kadar \u00f6\u011frettik gibi temel sorulara kuramsal a\u00e7\u0131dan yan\u0131t niteli\u011findedir (Ayka\u00e7, 2005: 1-5). Ni\u00e7in \u00f6\u011fretiyoruz sorusu, \u2018amaca\u2019, \u2018ere\u011fe\u2019 g\u00f6nderme yapar ve kuramsal olarak en problematik sorundur; \u00e7\u00fcnk\u00fc insana, topluma ve do\u011faya nas\u0131l yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, nas\u0131l bir insan ve toplum istenildi\u011fine i\u015faret eder. Di\u011fer bir deyi\u015fle, \u2018e\u011fitim etkinli\u011fini ger\u00e7ekle\u015ftirirken neyin\/nelerin ama\u00e7 olarak benimsenece\u011fini g\u00f6sterir\u2019 (\u00c7otuks\u00f6ken, 2010: 274). Bu anlamda, e\u011fitim programlar\u0131nda ni\u00e7in \u00f6\u011fretiyoruz sorusuna yan\u0131t verilirken felsefi pozisyonlar\u0131n, yani varl\u0131k, bilgi ve de\u011fere nas\u0131l yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n, onlar\u0131n nas\u0131l gerek\u00e7elendirildiklerinin g\u00fc\u00e7l\u00fc bir pay\u0131n\u0131n oldu\u011funu belirtmek gerekir.<\/p>\n

Ne \u00f6\u011fretece\u011fiz sorusu, bizi e\u011fitimin i\u00e7eri\u011fine g\u00f6t\u00fcr\u00fcr ve bu i\u00e7erik, birtak\u0131m bilgi, beceri, tutum ve de\u011ferleri i\u00e7ermektedir. Bu bilgi, beceri, tutum ve de\u011ferlerin nas\u0131l insan istenildi\u011fine g\u00f6nderme yapan ni\u00e7in \u00f6\u011fretiyoruz soruyla mant\u0131ksal tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z konusudur. E\u011fitim program\u0131nda hangi t\u00fcr bilgilerin, hangi t\u00fcr becerilerin ve hangi de\u011ferlerin yer alaca\u011f\u0131 ve bunlar\u0131n ne t\u00fcrden bir felsefi temele dayand\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 sorunsal\u0131, \u00e7a\u011fc\u0131l bilimsel, teknolojik, ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fmelerle ilgili oldu\u011fu kadar, t\u00fcm bunlara y\u00f6nelik felsefi bak\u0131\u015flarla da ilgilidir. Bu anlamda, e\u011fitimin felsefi tart\u0131\u015fmalara en a\u00e7\u0131k taraf\u0131, nas\u0131l bir insan istedi\u011fimize i\u015faret eden ama\u00e7lar, hedefler ve kazan\u0131mlar ile hangi t\u00fcr bilgi, beceri ve de\u011ferlerin \u00f6\u011fretim program\u0131nda yer alaca\u011f\u0131 sorunsal\u0131d\u0131r. Bu nedensiz de\u011fildir; e\u011fitim program\u0131nda yer alan bilgi, beceri ve de\u011ferler, nas\u0131l bir insan istenildi\u011finin bir yans\u0131mas\u0131 konumundad\u0131r. Ayn\u0131 durum, nas\u0131l \u00f6\u011fretece\u011fiz, e\u011fitim-\u00f6\u011fretim ortam\u0131n\u0131 nas\u0131l d\u00fczenleyece\u011fiz ve s\u00fcreci ve sonucu nas\u0131l \u00f6l\u00e7\u00fcp de\u011ferlendirece\u011fiz sorular\u0131 i\u00e7in s\u00f6z konusu de\u011fildir. En az\u0131ndan bunlara daha nesnel yakla\u015fmak olas\u0131d\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar felsefi tart\u0131\u015fmalara daha az a\u00e7\u0131kt\u0131r. T\u00fcrk e\u011fitim tarihi, \u2018nas\u0131l bir insan istiyoruz\u2019 sorusu ile \u2018bu insanda bulunmas\u0131 istenen \u00f6zellikler ve bu \u00f6zelliklerin hangi \u00f6\u011fretim i\u00e7erikleri ile kazand\u0131r\u0131laca\u011f\u0131\u2019 konusunda g\u00fc\u00e7l\u00fc tart\u0131\u015fmalarla doludur (Aky\u00fcz, 2012: 1-409; G\u00fcven, 2003: 1-132) ve bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n kimileri h\u00e2l\u00e2 devam etmektedir. Bunlar\u0131n en \u00f6nemlisi, hi\u00e7 ku\u015fkusuz, son \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131ld\u0131r tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cdin\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikilemi\u201ddir. Bu tart\u0131\u015fma ya\u015famsald\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc her iki e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n varl\u0131k, bilgi ve de\u011fere bak\u0131\u015f\u0131, in\u015fa etmeyi ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 insan tipi ile amaca ula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 e\u011fitim i\u00e7eri\u011fi k\u00f6kten farkl\u0131la\u015fmaktad\u0131r. \u00c7otuks\u00f6ken\u2019in yerinde kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131yla, ilki, \u00f6zc\u00fc ve dura\u011fan bir yakla\u015f\u0131m\u0131 temel al\u0131rken, ikincisi, de\u011fi\u015fimi, evrimi temele alan nominalist bir yakla\u015f\u0131ma dayan\u0131r (\u00c7otuks\u00f6ken, 1998: 147-148).<\/p>\n

Ancak tart\u0131\u015fmay\u0131, daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir zemine dayand\u0131rmak i\u00e7in, din \u00f6\u011fretimi ile din\u00ee e\u011fitimi birbirinden ay\u0131rmak gerekir; din\u00ee e\u011fitim, e\u011fitimi din\u00ee temellere dayand\u0131rmaya, varl\u0131k, bilgi ve de\u011fere dinsel\/tanr\u0131sal paradigmadan, deyi\u015f yerindeyse, teo-epistemolojik ve teo-ontolojik temelde bakan insanlar yeti\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, din \u00f6\u011fretimi din ve dinler hakk\u0131nda yans\u0131z bir bi\u00e7imde bilgilendirmeyi temel al\u0131r. Bu haliyle, varl\u0131k, bilgi ve de\u011ferlere antropo-epistemoloji ve antropo-ontolojik temellerle yakla\u015fan laik e\u011fitim (\u00c7otuks\u00f6ken, 2010: 23-23-32), dinler ve mezhepler hakk\u0131nda nesnel bilgiler veren din \u00f6\u011fretiminin de\u011fil, e\u011fitimi dinsel temellere dayand\u0131ran din\u00ee e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n alma\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Burada, T\u00fcrk e\u011fitim yaz\u0131n\u0131nda ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde, din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikileminde y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmalar\u0131n alt tart\u0131\u015fmalar da bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek gerekir; \u00e7\u00fcnk\u00fc din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikileminde \u00f6beklenenlerin bu e\u011fitimlerden beklentileri aras\u0131nda da g\u00fc\u00e7l\u00fc ayr\u0131\u015fmalarla kar\u015f\u0131la\u015fmak olas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc din\u00ee e\u011fitimi savunsa da, birisi s\u00fcnni, di\u011feri alevi ya da \u015fii ya da modernist dinsel yakla\u015f\u0131m\u0131; laik olmas\u0131na kar\u015f\u0131n birisi toplumcu-sosyalist, di\u011feri bireyci-liberal e\u011fitimi, bir ba\u015fkas\u0131 ise salt bilimsel ve evrensel bir e\u011fitimi savunabilir.<\/p>\n

Ben bu yaz\u0131mda, alt anlay\u0131\u015flara ve alt tart\u0131\u015fmalara de\u011finmeksizin s\u00f6z konusu etti\u011fim ikilemi, yani din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikilemini, tarihsel bir \u00e7er\u00e7eveye yerle\u015ftirerek, sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ve ideolojik ba\u011flamlar\u0131yla ku\u015fbak\u0131\u015f\u0131 ortaya koymaya; ard\u0131ndan geldi\u011fimiz a\u015famadaki durumu belirlemeye ve felsef\u00ee bir yakla\u015f\u0131mla ikilemden kurtulmak i\u00e7in ne yapmam\u0131z gerekti\u011fine ili\u015fkin kimi belirlenimlerde bulunmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Tanzimat\u2019tan Atat\u00fcrk d\u00f6nemine<\/strong><\/p>\n

\u00d6ncelikle belirtmem gerekir ki, T\u00fcrk e\u011fitim tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikileminin k\u00f6keni tarihsel a\u00e7\u0131dan Tanzimat d\u00f6nemine de\u011fin geriye g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilir. Daha \u00f6nceye ait e\u011fitim sisteminin, medrese k\u00f6kenli \u0130slam\u00ee e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n etkisiyle t\u00fcm\u00fcyle dinsel temelli oldu\u011funu biliyoruz. Din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikileminin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda, Tanzimat ve sonras\u0131 s\u00fcre\u00e7te, tanr\u0131 odakl\u0131 e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fanan par\u00e7alanmalar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc bir rol\u00fc olmu\u015ftur. Nitekim bu ikilemin sosyolojik temeline bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Bat\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011fa duyulan pragmatist reflekslerin etkisinin oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r (G\u00fcven, 2003: 13 vd). Bat\u0131\u2019n\u0131n R\u00f6nesans, reform, ayd\u0131nlanma, end\u00fcstri devrimi gibi \u00f6nemli s\u00fcre\u00e7lerle, orta\u00e7a\u011f\u0131n tanr\u0131 odakl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 saf d\u0131\u015f edip, insan odakl\u0131 laik bir bak\u0131\u015fa y\u00f6nelmesiyle bilgi ve de\u011ferler alan\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc hamleler yapmas\u0131 (Russ, 2011: 100 vd.) kar\u015f\u0131s\u0131nda, askeri ve teknik bak\u0131m\u0131ndan geri kalan Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, bir dizi yenile\u015fme hareketi ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r (\u0130nalc\u0131k; 2011). Bu yenile\u015fme hareketlerinden e\u011fitim de nasibini alm\u0131\u015f ve Cumhuriyete de\u011fin devam eden geleneksel medrese-Bat\u0131l\u0131 bilimleri okutan laik okul kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131l\u0131 laik okullar\u0131n ilk \u00f6rne\u011fini askeri okullarda g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr; ancak geli\u015fen s\u00fcre\u00e7te, sivil nitelikli s\u0131byan mektepleri reforme edilerek ibtida\u00ee mekteplere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, r\u00fc\u015ftiye ve idad\u00eeler a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f (Ba\u015far, 2004: 27-52), y\u00fcksek \u00f6\u011fretim yapan medrese kar\u015f\u0131s\u0131na ise y\u00fcksek\u00f6\u011fretim kurumu olan Dar\u00fclf\u00fcnun kurulmu\u015ftur (Ayni, 2007). Ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7te, Osmanl\u0131n\u0131n milliyet\u00e7ilik ak\u0131mlar\u0131ndan etkilenmesi sonucu, da\u011f\u0131lmaya y\u00fcz tutan toplumsal dokusunu bir arada tutmak i\u00e7in Osmanl\u0131 yurtta\u015fl\u0131\u011f\u0131 kavram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, Malumat-\u0131 Medeniyye ve Malumat-\u0131 Ahlakiyye dersleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla peki\u015ftirildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (\u00dcstel, 2009: 33 vd). Sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ko\u015fullar\u0131n tetiklemesiyle, daha spesifik konu\u015fursak, Bat\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda askeri a\u00e7\u0131dan yenilmelere bir refleks olarak kurulan laik-bilimsel askeri teknik okullar, ard\u0131ndan sivil okullarda ya\u015fanan reformlar Osmanl\u0131 ayd\u0131n\u0131n\u0131 din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikilemine sokmu\u015f, bu anlamda ideolojik tart\u0131\u015fmalara zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Turanc\u0131lar yer yer tart\u0131\u015fmaya kat\u0131lsalar da, tart\u0131\u015fmalar\u0131n daha \u00e7ok Bat\u0131c\u0131larla-\u0130slamc\u0131lar aras\u0131nda yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek gerekir. Bu tart\u0131\u015fmalarda, \u0130slamc\u0131lar\u0131n medreselerin reforme edilmesini savundu\u011fu, Bat\u0131c\u0131lar\u0131n ise, din\u00ee e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n kapat\u0131larak t\u00fcm\u00fcyle laik ve bilimsel e\u011fitime y\u00f6nelmeyi savunduklar\u0131 g\u00f6zlenir (Aky\u00fcz, 2012, 300 vd.).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 s\u00fcrecinde temelleri at\u0131lan modern T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, Osmanl\u0131\u2019dan pek \u00e7ok \u015feyi miras ald\u0131\u011f\u0131 gibi e\u011fitime y\u00f6nelik tart\u0131\u015fmalar\u0131 da miras al\u0131r. Zira 19. y\u00fczy\u0131lda Osmanl\u0131\u2019da \u00fc\u00e7 farkl\u0131 tip e\u011fitim \u00f6\u011fretim kurumu g\u00f6zlenir:<\/p>\n

1) Eski tarz e\u011fitim, din\u00ee e\u011fitim yapan kurumlar.<\/p>\n

2) Bat\u0131 tarz\u0131 laik e\u011fitim \u00f6\u011fretim yapan kurumlar.<\/p>\n

3) Az\u0131nl\u0131klar ve misyonerler taraf\u0131ndan kurulan yabanc\u0131 e\u011fitim kurumlar\u0131 (D\u00f6nmez, 2006: 92; Ba\u015far, 2004, 55).<\/p>\n

Osmanl\u0131 modernle\u015fmesi, din\u00ee e\u011fitim yapan eski e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131, medreselerin halk \u00fczerindeki n\u00fcfuzu y\u00fcz\u00fcnden ortadan kald\u0131rmaya, Tanzimat\u2019la gelen az\u0131nl\u0131k haklar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden de az\u0131nl\u0131k ve misyoner okullar\u0131n\u0131 kontrol etmeye cesaret edememi\u015ftir. Bu nedenle, e\u011fitimde \u00e7ok ba\u015fl\u0131l\u0131k ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f; yeni e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n yan\u0131nda eski e\u011fitim kurumlar\u0131 da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. B\u00f6ylece e\u011fitimde eski ve yeninin yan yana bulundu\u011fu, mektep-medrese kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131nda billurla\u015fan \u201cikili\/d\u00fcalist” bir yap\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu anlamda, Cumhuriyetin ilk y\u0131llar\u0131nda, asl\u0131nda Tanzimat\u2019tan beri devam eden ve Osmanl\u0131\u2019dan miras al\u0131nan \u00e7ok ba\u015fl\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n yan\u0131nda din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikilemini a\u015fmaya d\u00f6n\u00fck g\u00fc\u00e7l\u00fc manevralarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r ve ilk g\u00fc\u00e7l\u00fc hamle olarak Tevhid-\u00ee Tedris\u00e2t kanunu kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bu hamle e\u011fitimdeki ikileme son vermeye ve laik e\u011fitime do\u011fru evrilmeye d\u00f6n\u00fckt\u00fcr (B\u00fcy\u00fckd\u00fcvenci, 1984: 463- 472; D\u00f6nmez, 2006:91-109) . Bu evrilmeyi g\u00f6rmek kan\u0131mca \u00e7ok \u00f6nemlidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc Atat\u00fcrk sonras\u0131 e\u011fitim tarihimiz, onun d\u00f6neminde yani Cumhuriyetin ilk y\u0131llar\u0131nda yap\u0131lanlara bir tepki olarak da okunabilir. Hatta g\u00fcn\u00fcm\u00fczde e\u011fitim alan\u0131ndaki muhafazak\u00e2r siyasal geli\u015fmelerde bile o d\u00f6neme duyulan tepkinin ipu\u00e7lar\u0131 yakalanabilir. Bu nedenle Atat\u00fcrk d\u00f6neminde e\u011fitimle ilgili yap\u0131lan kimi d\u00fczenlemeleri tarihsel s\u0131ras\u0131yla ortaya koymak ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 olacakt\u0131r:<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u201c2 Ocak 1924; \u015eer\u2019iye ve Evkaf Vek\u00e2leti kald\u0131r\u0131ld\u0131. Diyanet \u0130\u015fleri Reisli\u011fi kurularak Ba\u015fvekalete ba\u011fland\u0131. 3 Mart 1924; Tevh\u00eed-i Tedris\u00e2t Kanunu TBMM taraf\u0131ndan kabul edildi. Bu kanunun amir h\u00fckm\u00fc gere\u011fi, T\u00fcrkiye\u2019deki b\u00fct\u00fcn e\u011fitim-\u00f6\u011fretim kurumlar\u0131 Maarif Vek\u00e2let\u2019ine ba\u011fland\u0131; \u015eer\u2019iye ve Evkaf Vek\u00e2leti veyahut hususi vak\u0131flar taraf\u0131ndan idare olunan b\u00fct\u00fcn medrese ve mektepler Maarif Vek\u00e2leti\u2019ne devredildi; din\u00ee hizmetlerin ifas\u0131yla g\u00f6revli memurlar\u0131 yeti\u015ftirmek \u00fczere ayr\u0131 mektepler (\u0130mam ve Hatip Mektepleri) ve Dar\u00fclf\u00fcnun\u2019da bir \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi a\u00e7\u0131lmas\u0131 kabul edildi. 8 Mart 1924; Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Esasiyye kabul edildi. Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Esasiyye\u2019nin 75. maddesine g\u00f6re, \u2018hi\u00e7bir kimse mensup oldu\u011fu felsefi i\u00e7tihat, din ve mezhepten dolay\u0131 muaheze edilemez; asayi\u015f ve umumi mua\u015feret adab\u0131na ve kanunlar h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 bulunmamak \u00fczere her t\u00fcrl\u00fc dini ayinler yap\u0131lmas\u0131 serbesttir\u2019 denilerek din h\u00fcrriyeti anayasan\u0131n teminat\u0131 alt\u0131na al\u0131nd\u0131. 80. madde ise, e\u011fitim h\u00fcrriyeti ve dolay\u0131s\u0131yla din e\u011fitimi h\u00fcrriyeti ile ilgilidir. Buna g\u00f6re \u2018h\u00fck\u00fcmetin nezaret ve murakabesi alt\u0131nda ve kanun dairesinde her t\u00fcrl\u00fc tedrisat serbesttir.\u2019 20 Nisan 1924; Daru\u2019l-Hilafeti\u2019l-\u00c2liye ve Medreset\u00fc\u2019l-M\u00fctehassisin kapat\u0131ld\u0131. \u0130stanbul\u2019da Dar\u00fclf\u00fcnun\u2019a ba\u011fl\u0131 bir \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi a\u00e7\u0131ld\u0131. Ayn\u0131 y\u0131l di\u011fer medreseler de kapat\u0131ld\u0131 ve 29 yerde ilk \u0130mam ve Hatip Mektepleri a\u00e7\u0131ld\u0131. Liselerdeki din dersleri programlardan kald\u0131r\u0131ld\u0131. 2 Eyl\u00fcl 1925; Tekke ve zaviyelerin kapat\u0131lmas\u0131, dini k\u0131yafetler ve memurlar\u0131n \u015fapka giyeceklerine dair Bakanlar Kurulu karar\u0131 yay\u0131nland\u0131. 21 \u015eubat 1925; TBMM\u2019nde verilen bir \u00f6nerge \u00fczerine, Kuran-\u0131 Kerim ve Hadis Terc\u00fcmesi yapt\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in Diyanet b\u00fct\u00e7esine ek bir \u00f6denek konmas\u0131 kabul edildi ve \u201cHak Dini Kur\u2019an Dili\u201d adl\u0131 tefsir ile \u201cMuhtasar-\u0131 Tecrid-i Sarih Terc\u00fcmesi ve \u015eerhi\u201d bu karar sonucu ger\u00e7ekle\u015fti. 2 Nisan 1925; Haf\u0131z-\u0131 Kur\u2019an yeti\u015ftirilmek \u00fczere Diyanet b\u00fct\u00e7esine Haf\u0131z Muallimleri \u00dccurat\u0131 adl\u0131 \u00f6zel \u00f6denek konmas\u0131 do\u011frultusunda verilen bir \u00f6nerge TBMM\u2019nde kabul edildi. 1926; orta mektep ve lise m\u00fcfredat programlar\u0131na ek yap\u0131larak ortaokul program\u0131ndan din bilgisi dersleri \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. 1927\u2019de \u015euray-\u0131 Devlet\u2019in ald\u0131\u011f\u0131 846 say\u0131l\u0131 karar ile \u201cDin g\u00f6revlili\u011fi\u201d \u201cmemur\u00een\u201d s\u0131n\u0131f\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131 ve g\u00f6revlilerin ihrac\u0131na karar verildi. 15 Mart 1926; T\u00fcrkiye\u2019de ilk defa T\u00fcrk\u00e7e hutbe okundu; \u00e2yet ve dualar\u0131n T\u00fcrk\u00e7e me\u00e2liyle namaz k\u0131ld\u0131r\u0131ld\u0131. 1927; K\u0131z Muallim Mektepleri a\u00e7\u0131ld\u0131; programlar\u0131na, birinci s\u0131n\u0131fta yaln\u0131z bir saatlik Din Dersi konuldu. 1 Ocak 1928; devlet memurlu\u011fu s\u0131n\u0131f\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan Din Hizmetlileri o g\u00fcnk\u00fc tabiriyle \u201cHademe-i Hayrat\u201d (Hay\u0131r Hizmet\u00e7isi) olarak vas\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131. 10 Nisan 1928; T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk anayasas\u0131 olan Te\u015fkilat-\u0131 Esasiye\u2019nin ikinci maddesinde yer alan \u2018T\u00fcrkiye devletinin dini, din-i \u0130sl\u00e2m\u2019d\u0131r\u2019 ifadesi \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. 20 Haziran 1928; \u0130stanbul Dar\u00fclf\u00fcnun \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi\u2019nden bir grup hoca taraf\u0131ndan, \u2018\u0130sl\u00e2miyeti Islah\u2019 veya \u2018\u0130badet Reformu\u2019 olarak bilinen dinde reform teklifleri i\u00e7eren bir proje haz\u0131rlanarak ne\u015fredildi. 1 Kas\u0131m 1928; 1353 say\u0131l\u0131 yasa ile Arap alfabesi kullan\u0131mdan kald\u0131r\u0131larak Latin harfleri kabul edildi. 1929; Kur\u2019an Kurslar\u0131 resmen kapat\u0131ld\u0131. \u0130lkokullar\u0131n programlar\u0131ndaki Din Bilgisi dersleri kald\u0131r\u0131ld\u0131. 30 Kas\u0131m 1929; Maarif Vek\u00e2leti, \u2018ilkokul m\u00fcfredat program\u0131ndaki Din Derslerinin okutulaca\u011f\u0131, ancak \u00f6\u011frencilerin imtihana tabi tutulmayacaklar\u0131\u2019 \u015feklinde bir karar ald\u0131. 28 Ekim 1930; Bakanl\u0131k\u00e7a, Per\u015fembe g\u00fcnleri \u00f6\u011fleden sonra isteyen 5. s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerine Din Bilgisi derslerinin okutulabilece\u011fi bildirildi. 10 Aral\u0131k 1930; Diyanet \u0130\u015fleri Reisli\u011fi bilgisi dahilinde, \u0130stanbul M\u00fcft\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc\u2019n\u00fcn 10.12.1930 tarihli tamimi ile, \u0130stanbul\u2019da \u201812 ya\u015f\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fcklere hi\u00e7bir \u015fey \u00f6\u011fretmemek, b\u00fcy\u00fcklere ise sadece Kur\u2019an-\u0131 Kerim ve namaz sure ve dualar\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretebilmek\u2019 i\u00e7in baz\u0131 hocalara izin verildi. 1931; \u0130btida-i Daru\u2019l-Muallim\u00een ve \u0130btida-i Daru\u2019l-Muallimatlar\u2019\u0131n programlar\u0131ndaki Din Bilgisi dersleri programdan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. 19 \u015eubat 1932; halkevleri a\u00e7\u0131ld\u0131. 1932; K\u00fctahya ve \u0130stanbul \u0130mam ve Hatip Mektepleri son mezunlar\u0131n\u0131 vererek fiilen kapanm\u0131\u015f oldu. 31 May\u0131s 1933; 2252 say\u0131l\u0131 kanunla \u2018Darulf\u00fcnun\u2019 kald\u0131r\u0131ld\u0131 ve yerine \u0130stanbul \u00dcniversitesi\u2019nin kurulmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Darulf\u00fcnun\u2019daki kimi \u00f6\u011fretim \u00fcyelerinin ili\u015fi\u011fi kesildi. 1924\u2019de a\u00e7\u0131lan Darulf\u00fcnun \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi kapat\u0131ld\u0131. Yerine \u0130sl\u00e2m\u00ee Tetkikler Enstit\u00fcs\u00fc kuruldu. Fakat k\u0131sa s\u00fcrede bu kurum da kapat\u0131ld\u0131. Bunun yerine Edebiyat Fak\u00fcltesi program\u0131na \u0130sl\u00e2m Dini ve Felsefesi adl\u0131 okunmas\u0131 mecburi olmayan bir ders konuldu. 1936; \u0130sl\u00e2m Tetkikleri Enstit\u00fcs\u00fc \u00f6\u011frenci yoklu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclerek kapat\u0131ld\u0131. 5 \u015eubat 1937; Anayasaya \u2018T\u00fcrk devletinin laik oldu\u011fu\u2019 c\u00fcmlesi eklendi. 1939; k\u00f6y ilkokullar\u0131n\u0131n programlar\u0131ndan da Din Bilgisi dersleri \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131.\u201d (G\u00fcnd\u00fcz, 1998: 543-557)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

G\u00fcnd\u00fcz\u2019\u00fcn kronolojik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak ortaya koydu\u011fumuz bu d\u00fczenlemelerde ilk bak\u0131\u015fta \u00fc\u00e7 husus olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekicidir. \u0130lki, Cumhuriyetin Osmanl\u0131\u2019dan devrald\u0131\u011f\u0131 din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikileminin, laik e\u011fitim lehinde bir \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi, e\u011fitimin oda\u011f\u0131na T\u00fcrk ulusuna yurtta\u015f yeti\u015ftirme anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n oturtulmas\u0131d\u0131r; bu anlay\u0131\u015f\u0131n ipu\u00e7lar\u0131n\u0131, Medeniyeti Ahlakiye derslerinin, Medeniyeti Vataniye ve daha sonra Yurt Bilgisi olarak de\u011fi\u015ftirilmesinde de g\u00f6rmek olas\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise bir b\u00fct\u00fcn olarak anayasal sistemin ve e\u011fitimin laik bir \u00e7er\u00e7eveye do\u011fru ad\u0131m ad\u0131m ta\u015f\u0131nmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Cumhuriyetin kurucu kadrosunun e\u011fitimden bekledi\u011fi insan tipi, ulusalc\u0131, halk\u00e7\u0131, demokrat ve laik bir insan tipidir; bu insan tipinde din, vicdani bir i\u015f olarak g\u00f6r\u00fclmektedir (D\u00f6nmez, 2006: 91-109; \u00dcstel, 2009: 127 vd.). Varl\u0131k, bilgi ve de\u011fer, insani, h\u00fcmanist bir bak\u0131\u015fla ele al\u0131nmaktad\u0131r. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn deyi\u015fiyle e\u011fitimin temel hedefi, milletin b\u00fct\u00fcn fertlerini, ait oldu\u011fu toplumun mill\u00ee, ahlak\u00ee, insan\u00ee, manev\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerini benimseyen, koruyan ve geli\u015ftiren yurtta\u015flar olarak yeti\u015ftirmektir (Karal, 1986: 80-85). Ancak Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn s\u00f6zlerinden ve kanuni d\u00fczenlemelerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla, toplumun din hizmetlerini g\u00f6recek din adam\u0131 yeti\u015ftirme sorunsal\u0131 ile okullarda din \u00f6\u011fretimi sorunsal\u0131n\u0131n gen\u00e7 Cumhuriyetin laik e\u011fitimi i\u00e7erisinde \u00f6nemli bir sorunu oldu\u011fu, bu konuda \u00e7e\u015fitli gelgitler ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenmektedir. Nitekim ba\u015flang\u0131\u00e7ta okullara din dersi okutulurken ve Atat\u00fcrk 26 Ocak 1923\u2019de \u201cher ferd dinini, diyanetini, iman\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in bir yere muhta\u00e7t\u0131r; oras\u0131 da mekteptir\u201d (F\u0131\u011flal\u0131, 1998: 462) derken, ard\u0131ndan bundan vazge\u00e7ilmesi, yine \u0130mam Hatip liseleri ve Dar\u00fclf\u00fcnun\u2019da \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi a\u00e7\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131n \u00f6\u011frenci yoklu\u011fu gerek\u00e7esiyle daha sonra kapat\u0131lmas\u0131, cumhuriyetin laik e\u011fitim i\u00e7inde din \u00f6\u011fretimi konusundaki deneyimlerinin birer yans\u0131mas\u0131 konumundad\u0131r ve deneme yan\u0131lma y\u00f6ntemiyle bir aray\u0131\u015f i\u00e7ermektedir. \u00d6te yandan Cumhuriyet\u2019in dinde reform yapmaya y\u00f6neldi\u011fi, Diyanet arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, \u015feriat tehlikesi nedeniyle, din \u00fczerinde denetim kurmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 da anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ancak Atat\u00fcrk d\u00f6neminde, \u00f6yle anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r ki, nihai olarak din\u00ee e\u011fitimin ve din \u00f6\u011fretiminin \u00f6rg\u00fcn e\u011fitimin d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmakta ve laik e\u011fitimde din e\u011fitiminin yap\u0131lamayaca\u011f\u0131 sonucuna var\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. 1926 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kart\u0131lan T\u00fcrk Medeni Kanununun 266. maddesinde, \u00e7ocu\u011fun dini e\u011fitiminin anne-babaya b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve re\u015fit olunca herkesin dini se\u00e7mekte \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fu h\u00fckme ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r (Mumcu, 2013: 193). Bu ba\u011flamda Atat\u00fcrk 23 Nisan 1927\u2019de \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\u201cTerbiye ya mill\u00ee olur ya din\u00ee olur. Biz din\u00ee terbiyeyi aileye b\u0131rakt\u0131k. Mill\u00ee terbiyeyi de devlete ald\u0131k. Mekteplerimizde ve b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcr m\u00fcesseselerimizde mill\u00ee terbiye esas kabul edilmi\u015ftir. Tuttu\u011fumuz yol budur, \u00e7ocuk dini terbiyesini ailesinden alacakt\u0131r.\u201d (Borak; 1962: 74-75)<\/p>\n

Bu d\u00f6nemde tutucu reflekslere kar\u015f\u0131n, e\u011fitimin laikle\u015fmesi ad\u0131na at\u0131lan ad\u0131mlar ger\u00e7ekten devrimci bir karakter ta\u015f\u0131r. Bu devrimci karakterin, bir b\u00fct\u00fcn olarak milleti e\u011fitmeye d\u00f6n\u00fck millet mektepleri, halkevleri ve K\u00f6y Enstit\u00fclerinde de devam ettirildi\u011fi ve halk\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak ayd\u0131nlanmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenir (Geray, 2013: 113-132).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019ten 12 Eyl\u00fcl\u2019e <\/strong><\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn e\u011fitimde ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 devrimci laikle\u015fme hareketi daha sonraki s\u00fcre\u00e7te geli\u015ftirilebilmi\u015f, derinle\u015ftirilebilmi\u015f midir? Buna t\u00fcm\u00fcyle evet demek olas\u0131 de\u011fildir. Her \u015feyden \u00f6nce o d\u00f6nemde, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn yapt\u0131\u011f\u0131 devrimleri halka ta\u015f\u0131yacak donan\u0131ml\u0131 kadro olduk\u00e7a eksiktir. \u00d6te yandan halk\u0131n devrimlerin \u00f6nemini kavrayacak bilin\u00e7 d\u00fczeyinde oldu\u011funu s\u00f6ylemek de olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u0130kincisi ise Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn erken \u00f6l\u00fcm\u00fc, devrimler yerle\u015fmeden kar\u015f\u0131 hareketlerin g\u00fc\u00e7lenmesine yol a\u00e7m\u0131\u015f, siyasal kayg\u0131lar kar\u015f\u0131 devrim hareketini g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. Daha Atat\u00fcrk sa\u011f iken ortaya \u00e7\u0131kan ve \u015feriat \u00f6zleminden beslenen kimi ayaklanmalar ve suikast giri\u015fimleri bast\u0131r\u0131lsa da, toplumda \u00f6nemli tortular b\u0131rakm\u0131\u015f ve kar\u015f\u0131 devrimin ideologlar\u0131 olan \u0130slamc\u0131lar\u0131 etkin \u00f6zne konumuna y\u00fckseltmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slamc\u0131lar her defas\u0131nda laikli\u011fi dinsizlik olarak g\u00f6stermeye y\u00f6nelmi\u015fler, laiklik ad\u0131na yap\u0131lan yeniliklere kar\u015f\u0131 koymu\u015flar; Cumhuriyetin dinsiz insan yeti\u015ftirme pe\u015finde oldu\u011funu iddia etmi\u015fler, e\u011fitimsiz kitleler \u00fczerinde laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc propagandalar y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n

\u0130slamc\u0131lar\u0131n, Atat\u00fcrk devrimlerine kar\u015f\u0131 y\u00f6nelen kar\u015f\u0131t hareketleri, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 daha da yo\u011funla\u015f\u0131r. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 olu\u015fan iki bloklu d\u00fcnyadaki So\u011fuk Sava\u015f, T\u00fcrkiye\u2019nin kom\u00fcnist Rusya kar\u015f\u0131s\u0131nda kapitalist ABD\u2019ye y\u00f6nelimine neden olmu\u015f; bu y\u00f6nelimin getirdi\u011fi Ye\u015fil Ku\u015fak Projesi, T\u00fcrk sosyal ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131, dinci-muhafazak\u00e2r bir zemine do\u011fru kayd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7, Bat\u0131\u2019n\u0131n ve ABD\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019de bir b\u00fct\u00fcn olarak kom\u00fcnizme kar\u015f\u0131 -din, kom\u00fcnizmin panzehiri olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in- \u0130slamc\u0131lar\u0131n desteklenmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te e\u011fitimde \u0130slamc\u0131 arg\u00fcmanlar\u0131n rol\u00fcn\u00fcn artmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, laik e\u011fitimden \u00f6d\u00fcnler verildi\u011fi, laik e\u011fitim-din\u00ee e\u011fitim ikileminin yeniden g\u00fcndeme getirildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu d\u00f6nem 1945 ile 1960 aras\u0131n\u0131 kapsar ve bu d\u00f6nemde, T\u00fcrkiye \u00e7ok partili ya\u015fama y\u00f6nelmi\u015f durumdad\u0131r. Bu d\u00f6nemde din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikileminde ya\u015fanan geli\u015fmeleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralamak olas\u0131d\u0131r:<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u201c15-21 \u015eubat 1943; \u0130kinci Maarif \u015euras\u0131 topland\u0131. Bu toplant\u0131da \u2018okullarda ahl\u00e2k e\u011fitiminin geli\u015ftirilmesi\u2019 ve \u2018ilkokullarda bu ilkelerin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini sa\u011flayacak tedbirlerin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek programa al\u0131nmas\u0131\u2019 konusuna yer verildi. 19 \u015eubat 1948; TBMM\u2019de, ilkokullar\u0131n 4. ve 5. s\u0131n\u0131flar\u0131na program d\u0131\u015f\u0131 ve iste\u011fe ba\u011fl\u0131 okutulmak \u00fczere Din Bilgisi dersleri konulmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. 30 Aral\u0131k 1948; Maarif Vekilli\u011fi Milli Talim ve Terbiye Heyeti\u2019nin 247 say\u0131l\u0131 karar\u0131 ile 10 haftal\u0131k \u0130mam ve Hatip Yeti\u015ftirme Kurslar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. 15 \u015eubat 1949; \u00f6\u011frenci velilerinin veya anne babalar\u0131n yaz\u0131l\u0131 m\u00fcracaat\u0131 \u015fart\u0131yla ders saatleri d\u0131\u015f\u0131nda ve s\u0131n\u0131f ge\u00e7meyi etkilemeyecek \u015fekilde ilkokullar\u0131n 4. ve 5. s\u0131n\u0131flar\u0131na konulan haftada 2 saatlik iste\u011fe ba\u011fl\u0131 Din Bilgisi dersleri okutulmaya ba\u015fland\u0131. Bu Din Bilgisi derslerini \u00f6\u011fretmenlerin okutmas\u0131n\u0131n da iste\u011fe ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu bildirildi. 9 May\u0131s 1949; Ankara \u00dcniversitesi \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi\u2019nin a\u00e7\u0131lmas\u0131 TBMM\u2019nce kabul edildi ve 21 Kas\u0131m 1949\u2019da e\u011fitime ba\u015flad\u0131. 1949; 10 ilde 10 ay s\u00fcreli \u0130mam-Hatip kurslar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. 23 Mart 1950; 5634 say\u0131l\u0131 \u2018Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Te\u015fkilat ve Vazifeleri Hakk\u0131ndaki 2800 Say\u0131l\u0131 Kanunda Baz\u0131 De\u011fi\u015fiklikler Yap\u0131lmas\u0131na Dair 3665 Say\u0131l\u0131 Kanuna Ek Kanun\u2019 kabul edildi. Bu kanunla birlikte; te\u015fkilat\u0131n ad\u0131 \u2018Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u2019 \u015feklinde de\u011fi\u015ftirildi. Camilerin ve cami g\u00f6revlilerinin idaresi Diyanet\u2019e iade edildi. B\u00fct\u00fcn imamlar ve vaizler maa\u015fl\u0131 kadrolara ge\u00e7irildi ve gezici vaizlik kadrolar\u0131 ihdas edildi. 14 Haziran 1950; T\u00fcrk Ceza Kanunu\u2019nun Arap\u00e7a ezan, kamet, tekbir ve salavat-\u0131 \u015ferife okuma yasa\u011f\u0131 getiren ve okuyanlar\u0131 cezaland\u0131ran 526. maddesi kabul\u00fcnden dokuz y\u0131l sonra vicdan h\u00fcrriyetine ve laikli\u011fe ayk\u0131r\u0131 bulunarak de\u011fi\u015ftirildi. 16 Haziran 1950; Arap\u00e7a ezan okuma yasa\u011f\u0131n\u0131 kald\u0131ran 5665 say\u0131l\u0131 kanun TBMM\u2019nde kabul edildi. 5 Temmuz 1950; Devlet radyolar\u0131nda ilk kez Kur\u2019an-\u0131 Kerim yay\u0131n\u0131 yap\u0131ld\u0131. 7 Ekim 1950; ilkokul \u00f6\u011fretmenlerine Din Bilgisi derslerini verme mecburiyeti getirildi. 4 Kas\u0131m 1950; ilkokullar\u0131n 4. ve 5. s\u0131n\u0131flar\u0131nda program d\u0131\u015f\u0131 okutulan Din Bilgisi derslerinin programa d\u00e2hil edilmesi Bakanlar Kurulunca kabul edildi. 7 Kas\u0131m 1950; 4 Kas\u0131m 1940 tarihli Bakanlar Kurulu karar\u0131 valiliklere g\u00f6nderilen bir genelge ile uygulamaya kondu. B\u00f6ylece, Din Bilgisi derslerini almak istemeyenler, velilerinin veya anne babalar\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131 m\u00fcracaat\u0131 ile durumu okula bildirmeleri gerekti\u011fi ve bunlar\u0131n imtihanlardan muaf tutulaca\u011f\u0131 bildirildi. 18 Aral\u0131k 1950; Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkan\u0131 Ahmet Hamdi Akseki, \u0130mam-Hatip Okullar\u0131\u2019n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli rol\u00fc olan ve dinsel hayatta o d\u00f6nemde ya\u015fanan s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 ve \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerilerini i\u00e7eren, \u2018Din Tedrisat\u0131 ve Dini M\u00fcesseseler Hakk\u0131nda Bir Rapor\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yay\u0131nlad\u0131. 13 Ekim 1951; M\u00fcd\u00fcrler Komisyonu, \u2018\u0130mam-Hatip Okullar\u0131\u2019 a\u00e7\u0131lmas\u0131 karar\u0131 ald\u0131. 17 Ekim 1951; ilk \u0130mam-Hatip Okullar\u0131 (ilkokul sonras\u0131 4 y\u0131ll\u0131k olarak) yedi ilde (Ankara, Adana, Isparta, \u0130stanbul, Kayseri, Konya ve Mara\u015f\u2019ta) a\u00e7\u0131ld\u0131. 25 Kas\u0131m 1951; 173 say\u0131l\u0131 Talim ve Terbiye Kurulu Karar\u0131 ile k\u00f6ylere \u00f6\u011fretmen yeti\u015ftiren K\u00f6y Enstit\u00fcleri\u2019nin 3. ve 4. s\u0131n\u0131flar\u0131na haftada birer saat Din Bilgisi dersi konuldu. 4-14 \u015eubat 1953; 5. Milli E\u011fitim \u015euras\u0131 topland\u0131. Bu \u015furada Din Bilgisi dersi i\u00e7in not takdiri l\u00fczumlu g\u00f6r\u00fcld\u00fc ve bu dersin ehil \u00f6\u011fretmenler taraf\u0131ndan verilmesi gerekti\u011fi ifade edildi. 16 Mart 1953; ilk kez Ankara Radyosunda \u2018Din ve Ahl\u00e2k Saati\u2019 program\u0131 yap\u0131ld\u0131. 1953; \u00f6\u011fretmen okullar\u0131n\u0131n 9. ve 10. (Lise 1. ve 2.) s\u0131n\u0131flar\u0131na haftada 1 saat mecburi Din Bilgisi dersleri konuldu. 1954; 4 y\u0131l olarak tasarlanan \u0130mam-Hatip Okullar\u0131na 3 y\u0131ll\u0131k lise k\u0131s\u0131mlar\u0131 ilave edilerek \u00f6\u011fretim s\u00fcresi 7 y\u0131la \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. 4 \u015eubat 1954; 6234 say\u0131l\u0131 kanunla K\u00f6y Enstit\u00fcleri ile \u00d6\u011fretmen okullar\u0131 \u0130lk \u00f6\u011fretmen okullar\u0131 ad\u0131yla birle\u015ftirildi. 7 Ocak 1956; ortaokullar\u0131n 1. ve 2. s\u0131n\u0131flar\u0131na haftada bir saat iste\u011fe ba\u011fl\u0131 Din Bilgisi dersleri konuldu. 1958; \u0130mam-Hatip Okullar\u0131 ilk mezunlar\u0131n\u0131 verdiler. 10 Haziran 1959; Y\u00fcksek \u0130sl\u00e2m Enstit\u00fcs\u00fc ad\u0131yla yeni bir din\u00ee y\u00fcksek\u00f6\u011fretim kurumu a\u00e7\u0131lmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. \u0130stanbul Y\u00fcksek \u0130sl\u00e2m Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn a\u00e7\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin 7344 say\u0131l\u0131 kanun kabul edildi. 19 Kas\u0131m 1959, \u0130stanbul Y\u00fcksek \u0130sl\u00e2m Enstit\u00fcs\u00fc a\u00e7\u0131ld\u0131. 14 Temmuz 1960; T\u00fcrk Dil Kongresi ezan\u0131n tekrar T\u00fcrk\u00e7e okunmas\u0131 i\u00e7in karar ald\u0131. Fakat bu karar, 27 May\u0131s 1960 ihtilali ile birlikte kurulan Milli Birlik Komitesince onaylanmad\u0131.\u201d (G\u00fcnd\u00fcz, 1998: 543-557)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

1940\u2019dan 1960\u2019a gelene de\u011fin ya\u015fanan s\u00fcre\u00e7te, \u00f6zellikle CHP y\u00f6netiminin son y\u0131llar\u0131nda pop\u00fclist bir tutumla Cumhuriyetin laik e\u011fitiminden \u00f6d\u00fcnler verilmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131, \u00e7ok partili ya\u015fama ge\u00e7i\u015fle birlikte, Atat\u00fcrk d\u00f6neminde e\u011fitimde laiklik ad\u0131na yap\u0131lan pek \u00e7ok uygulaman\u0131n tersine \u00e7evrilmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. 1960 askeri darbesi, bu s\u00fcrece m\u00fcdahale etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fckse de, t\u00fcmel bir ba\u015far\u0131s\u0131ndan s\u00f6z etmek imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Mumcu\u2019nun deyi\u015fiyle s\u00f6ylersek, \u201caskeri g\u00fc\u00e7 dahil, hi\u00e7bir \u015fey din derslerini denetim alt\u0131na almay\u0131, Kur\u2019an kurslar\u0131n\u0131 amaca uygun hale getirmeyi ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131r\u201d (Mumcu, 2013: 196). 1961 Anayasas\u0131, 2. maddesinde laikli\u011fi devletin, cumhuriyetin ana dayana\u011f\u0131 yapsa, 19. maddesinde din ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tan\u0131mlay\u0131p 4. f\u0131kras\u0131nda, \u201cdin e\u011fitim ve \u00f6\u011frenimi, ancak ki\u015filerin kendi iste\u011fine ve k\u00fc\u00e7\u00fcklerin de kanuni temsilcilerinin iste\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r\u201d ifadesi ile din e\u011fitim ve \u00f6\u011fretiminin genel \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015fsa da, Milli Nizam Partisi\u2019nin propagandalar\u0131yla halkta zorunlu din dersi iste\u011fi yo\u011funla\u015farak artm\u0131\u015ft\u0131r (Mumcu, 2013: 197-198). S\u00f6z konusu partinin \u201celli y\u0131ll\u0131k dalalet d\u00f6nemi\u201d olarak niteledi\u011fi, Cumhuriyet d\u00f6neminin kazan\u0131mlar\u0131 bir bir tersine \u00e7evrilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te1961\u2019de Din E\u011fitimi M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kuruldu\u011fu, 5-15 \u015eubat 1962 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan 7. Milli E\u011fitim \u015e\u00fbras\u0131na din e\u011fitiminin damgas\u0131n\u0131 vurdu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u015e\u00fbrada, din e\u011fitimine ait m\u00fcfredat\u0131n ilk ve ortaokul i\u00e7in ayr\u0131 ayr\u0131 belirlenmesi, din \u00f6\u011fretiminde ailenin, okul ile i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131, \u0130mam-Hatip Okullar\u0131 ile Y\u00fcksek \u0130slam Enstit\u00fclerinde din\u00ee hayat\u0131n ya\u015fanmas\u0131 ve ciddi surette tatbik edilmesi gerekti\u011fi \u00fczerinde durulmu\u015f, 1965-1966 y\u0131llar\u0131nda Konya, \u0130zmir ve Kayseri\u2019de Y\u00fcksek \u0130slam Enstit\u00fcleri a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine bu d\u00f6nemde, d\u0131\u015far\u0131dan \u00f6\u011fretmen okullar\u0131n\u0131 bitirme s\u0131navlar\u0131na gireceklerin sorumlu tutulduklar\u0131 ders konular\u0131na Din Bilgisi dersi de eklenmi\u015ftir. 1967\u2019de 343 say\u0131l\u0131 Talim ve Terbiye Kurulu karar\u0131yla lise ve dengi okullar\u0131n 1. ve 2. s\u0131n\u0131flar\u0131na haftada birer saat iste\u011fe ba\u011fl\u0131 Din Bilgisi dersleri konulmu\u015ftur. 1968\u2019de ODT\u00dc M\u00fctevelli Heyetince al\u0131nan bir kararla genel lise mezunlar\u0131 ile birlikte b\u00fct\u00fcn orta dereceli meslek ve teknik okul mezunlar\u0131n\u0131n da bu \u00fcniversiteye girmelerine imk\u00e2n tan\u0131n\u0131rken sadece \u0130mam-Hatip Okullar\u0131 d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (G\u00fcnd\u00fcz, 1998: 543-557)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

1970 askeri darbesinin ard\u0131ndan geli\u015fen s\u00fcrece bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, din ve dini e\u011fitimine y\u00f6nelik tart\u0131\u015fmalar\u0131n devam etti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. S\u00f6zgelimi 1970 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan, 8. Milli E\u011fitim \u015euras\u0131nda, \u201ctek tip ortaokul\u201d ilkesiyle \u0130mam-Hatip okullar\u0131n\u0131n orta k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131 g\u00fcndemi belirlemi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen sorun \u00e7\u00f6z\u00fclememi\u015ftir. 1971 y\u0131l\u0131nda, Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi Senatosu, \u00fcniversiteye ba\u011fl\u0131 olarak \u201c\u0130sl\u00e2m\u00ee \u0130limler Fak\u00fcltesi\u201d ad\u0131yla Erzurum\u2019da bir fak\u00fclte a\u00e7\u0131lmas\u0131na karar vermi\u015f, Fak\u00fclte 1971-1972 \u00f6\u011fretim y\u0131l\u0131nda e\u011fitim \u00f6\u011fretime ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Talim ve Terbiye Dairesi Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 225 say\u0131l\u0131 karar\u0131 ile 4+3=7 y\u0131ll\u0131k olan \u0130mam-Hatip Okullar\u0131 3+4=7 y\u0131ll\u0131k hale d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve orta k\u0131s\u0131mdan meslek\u00ee (din\u00ee) dersler \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1972\u2019de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konulan \u201c\u0130mam-Hatip Okulu \u0130dare Y\u00f6netmeli\u011finin 117. maddesi ile k\u0131z \u00f6\u011frencilerin \u0130mam-Hatip Okullar\u0131na kay\u0131t yapt\u0131r\u0131p okumalar\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. 1973\u2019te y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren 1739 say\u0131l\u0131 Milli E\u011fitim Temel Kanununun 32. maddesiyle, \u201c\u0130mam-Hatip Okulu\u201d ismi \u201c\u0130mam-Hatip Lisesi\u201d olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f, yine 1739 say\u0131l\u0131 bu kanunla \u0130mam-Hatip Okulu programlar\u0131 yeniden lise programlar\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015f ve \u0130mam-Hatip Lisesi mezunlar\u0131 \u00fcniversitelerin baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri ile Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn y\u00fcksekokullara girme hakk\u0131na kavu\u015fturulmu\u015ftur. 1973 y\u0131l\u0131nda mecburi temel e\u011fitimin 8 y\u0131la \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 benimsenmi\u015f ama ya\u015fama ge\u00e7irilememi\u015ftir. 1974\u2019de yap\u0131lan 9. Milli E\u011fitim \u015e\u00fbras\u0131nda \u201cDin Bilgisi dersi, iste\u011fe ba\u011fl\u0131 olarak ve 6. ve 7. s\u0131n\u0131flarda haftada birer saat yer al\u0131r\u201d ifadesi yer alm\u0131\u015ft\u0131r. 1974\u2019de \u0130lkokul 4. ve 5. s\u0131n\u0131f, ortaokul ve liselerin b\u00fct\u00fcn s\u0131n\u0131flar\u0131na haftada birer saatlik mecburi Ahl\u00e2k dersi konulmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u0130mam-Hatip Liselerinin orta k\u0131sm\u0131na yeniden Kur\u2019an-\u0131 Kerim ve Arap\u00e7a dersleri ilave edilmi\u015ftir. 1976 y\u0131l\u0131nda, 1972\u2019de konulmu\u015f olan \u201ck\u0131z \u00f6\u011frencilerin \u0130mam-Hatip Okullar\u0131\u2019na kay\u0131t yapt\u0131rma yasa\u011f\u0131\u201d Dan\u0131\u015ftay\u2019\u0131n karar\u0131 ile bozularak kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan \u00dcniversite, Akademi ve Y\u00fcksek Okullara g\u00f6nderilen bir genelge ile \u0130mam-Hatip Lisesi mezunlar\u0131 1976-1977 \u00f6\u011fretim y\u0131l\u0131ndan itibaren baz\u0131 y\u00fcksek\u00f6\u011fretim kurumlar\u0131na fiilen girmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. 1976 y\u0131l\u0131nda, 345 say\u0131l\u0131 Talim ve Terbiye Kurulu karar\u0131yla ortaokul 3. ve lise 3. s\u0131n\u0131flara iste\u011fe ba\u011fl\u0131 birer saat Din Bilgisi dersi konulmu\u015ftur. 1976\u2019da MEB Din \u00d6\u011fretimi Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn valiliklere g\u00f6nderdi\u011fi genelgede, Din Bilgisi derslerinin uygulamal\u0131 yap\u0131labilece\u011fini bildirilmi\u015f, 1979\u2019da, 5 y\u0131ll\u0131k ilkokul s\u0131n\u0131f \u00f6\u011fretmenlerinin yeti\u015fmesi i\u00e7in a\u00e7\u0131lan E\u011fitim Enstit\u00fcleri\u2019ne Din Bilgisi \u00d6\u011fretimi adl\u0131 2 saatlik bir ders eklenmi\u015ftir. (G\u00fcnd\u00fcz, 1998: 543-557)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

12 Eyl\u00fcl\u2019den g\u00fcn\u00fcm\u00fcze<\/strong><\/p>\n

12 Eyl\u00fcl 1980 askeri darbesinin hemen ard\u0131ndan, Ankara \u00dcniversitesi \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi taraf\u0131ndan 1. Din E\u011fitimi Semineri tertip edilmi\u015f, seminerde \u00e7e\u015fitli \u00e7evrelerden bilimadamlar\u0131 anar\u015finin \u00f6nlenmesi ve daha sa\u011fduyulu bir gen\u00e7lik amac\u0131yla din \u00f6\u011fretiminin gere\u011fini g\u00fcndeme getirmi\u015flerdir. Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi dersi kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131, bu s\u00fcrecin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu kavramsalla\u015ft\u0131rma, zorunlu din dersi i\u00e7in maske yap\u0131lm\u0131\u015f; din dersi de\u011fil, bir k\u00fclt\u00fcr dersi olarak tarafs\u0131z bir bi\u00e7imde Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi malumat\u0131 verildi\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1982\u2019de, 41 say\u0131l\u0131 \u201cY\u00fcksek \u00d6\u011fretim Kurumlar\u0131 Te\u015fkilat\u0131 Hakk\u0131nda Kanun H\u00fckm\u00fcnde Kararname\u201dnin kabul\u00fc ile \u0130stanbul, Konya, Kayseri, \u0130zmir, Bursa, Samsun Y\u00fcksek \u0130sl\u00e2m Enstit\u00fcleri \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve \u00fcniversitelere ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece dini e\u011fitim \u00fcniversitelerin de i\u00e7ine girmi\u015ftir. Ankara \u00dcniversitesi \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi ayn\u0131 \u00fcniversitede ayn\u0131 adla kalm\u0131\u015ft\u0131r. Erzurum Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi \u0130sl\u00e2m\u00ee \u0130limler Fak\u00fcltesi ve Erzurum Y\u00fcksek \u0130sl\u00e2m Enstit\u00fcs\u00fc bir \u00e7at\u0131 alt\u0131nda \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fcltesi ad\u0131yla birle\u015ftirilmi\u015f ve Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi\u2019ne ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde, 2 y\u0131ll\u0131k E\u011fitim Enstit\u00fcleri kapat\u0131larak onlar\u0131n yerine E\u011fitim Y\u00fcksek Okullar\u0131 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, programlar\u0131nda 1 saat Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahl\u00e2k \u00d6\u011fretimi dersine yer verilmi\u015ftir. (G\u00fcnd\u00fcz, 1998: 543-557) Anayasa\u2019n\u0131n 24. maddesi ile Din Bilgisi ve Ahlak dersi \u201cDin K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi\u201d ad\u0131yla birle\u015ftirilerek tek ders halinde, b\u00fct\u00fcn ilk ve orta \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131nda okutulmas\u0131 mecburi ders haline getirilmi\u015ftir. Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi dersinin 1982 Anayasas\u0131 ile anayasal bir zorunluluk haline getirilmesi konusunda Ahmet Mumcu\u2019nun de\u011ferlendirmesi olduk\u00e7a ilgi \u00e7ekicidir. \u0130lgi \u00e7ekicidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc pek \u00e7ok fiili ve hukuksal soruna parmak basmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u201cDevlet temel dayana\u011f\u0131 olan anayasas\u0131nda ilk ve orta\u00f6\u011fretimde hangi derslerin okutulaca\u011f\u0131n\u0131 ve onlar\u0131n m\u00fcfredat\u0131n\u0131 saptayabilir mi? Anayasan\u0131n ba\u015fka hi\u00e7bir yerinde okutulmas\u0131 gerekli dersler say\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki h\u00fck\u00fcmde ise (24. madde) Anayasam\u0131z devlete ilk ve orta \u00f6\u011fretimde \u00f6\u011frencilere \u2018din k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u2019 ve \u2019ahlak \u00f6\u011fretimi\u2019 verme zorunlulu\u011fu getiriyor. T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitimin en b\u00fcy\u00fck bir sorun oldu\u011fu hepimizce biliniyor. E\u011fer Anayasam\u0131zda e\u011fitim politikas\u0131 saptan\u0131rken sadece \u2018din\u2019 ve \u2018ahlak\u2019 \u00fczerinde durulmu\u015fsa bunun iki anlam\u0131 olabilir: Birincisi, T\u00fcrk gen\u00e7leri hemen her konuda yeterince bir \u00f6\u011fretimden ge\u00e7ebiliyorlar ve devlet bu i\u015fin \u00fcstesinden geliyor. Ama gen\u00e7lerimize \u2018din k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u2019 ve \u2018ahlak\u2019 \u00f6\u011fretilmemektedir. Demek ki gen\u00e7lerimiz sosyoloji, fen bilimleri, tarih, matematik hatta demokrasi k\u00fclt\u00fcr konusunda \u00f6zel bir anayasal korunmaya muhta\u00e7 de\u011fillerdir. T\u00fcrk Milli E\u011fitimi\u2019nin en \u00f6nemli sorunu gen\u00e7lere \u2018din k\u00fclt\u00fcr\u00fc verilmemesi\u2019 ve \u2018ahlak\u0131n\u2019 \u00f6\u011fretilmemesidir. \u0130kincisi, T\u00fcrk toplumunda \u2018\u00f6\u011fretilmesi\u2019 gerekli en \u00f6nemli iki konu vard\u0131r: Din k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve ahlak. Di\u011fer konular o kadar \u00f6nemli de\u011fildir. \u2018Din ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn\u2019 d\u00fczenlendi\u011fi maddede, \u2018ahlak \u00f6\u011fretiminin yeri var m\u0131d\u0131r? \u2018Ahlak \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019 ad\u0131 alt\u0131nda yeni bir kamusal hak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 da, onu \u00f6\u011frencilere tan\u0131tmak m\u0131 gerekiyor? O zaman ahlak\u0131 24. madde h\u00fckm\u00fcnden ay\u0131rmak ve ayr\u0131 bir yerde d\u00fczenlemek gerekir. B\u00f6yle bir d\u00fczenlemeye gidildi\u011fi zaman da, ahlak\u0131n bir ders olarak nas\u0131l \u00f6\u011fretilece\u011fi konusunun do\u011furdu\u011fu \u00e7\u00f6z\u00fclemez bir sorun da ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r (ayn\u0131 sorun, ahlak \u00f6\u011fretimi 24. madde i\u00e7inde bulundu\u011fu s\u00fcrece, bu maddenin uygulanmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan da s\u00f6z konusudur). Ahlak \u00f6\u011fretilemez. Ancak genel felsefe i\u00e7inde incelenebilir. Bilindi\u011fi gibi felsefenin en \u00f6nemli u\u011fra\u015f konular\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir ahlak. \u00dczerinde bilimsel bir g\u00f6r\u00fc\u015f belirmemi\u015f, \u00e7e\u015fitli felsefi ak\u0131mlar\u0131n konusu olan ahlak\u0131n pedagojik a\u00e7\u0131dan \u00f6\u011fretilmesi olanaks\u0131zd\u0131r. \u00d6\u011frenciye sadece toplumun benimsedi\u011fi ahlak kal\u0131plar\u0131 ezberletilebilir. Bu durumda kimi b\u00f6lgelerimizde ahlak\u0131 korumak i\u00e7in i\u015flenen t\u00f6re cinayetleri nas\u0131l a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r? Eski deyimle \u2019zevahir kurtarmak\u2019 i\u00e7in 24. maddede \u2018din dersleri\u2019 yerine \u2018din k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u2019 deyimi kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun bir perdeleme oldu\u011fu \u00f6ylesine bellidir ki, a\u00e7\u0131klamas\u0131 bile gereksizdir. S\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn ger\u00e7ek anlam\u0131yla \u2018din k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u2019 dersi \u00f6\u011frenciye verilirse, yukar\u0131daki itiraz\u0131m\u0131z yani devletin milli e\u011fitim programlar\u0131n\u0131 anayasada d\u00fczenlemesi sak\u0131ncas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bir ele\u015ftiride bulunulamaz. Ger\u00e7ek din k\u00fclt\u00fcr dersine \u2018din\u2019 kavram\u0131n\u0131n bilimsel ve objektif tan\u0131m\u0131yla ba\u015flan\u0131r. Dinlere gerek olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusu tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Ard\u0131ndan, hi\u00e7bir de\u011fer yarg\u0131s\u0131na var\u0131lmadan belli ba\u015fl\u0131 dinler \u00fczerinde sadece objektif bilgiler verilir. Madem ki herkesin din anlay\u0131\u015f\u0131 di\u011ferlerinin anlay\u0131\u015f\u0131 derecesinde hakl\u0131d\u0131r ve dinsizlik de yurtta\u015f\u0131n a\u00e7\u0131k bir anayasal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr, o zaman bu derste b\u00fct\u00fcn dinlere kar\u015f\u0131 e\u015fit mesafede bulunulmas\u0131 gerekir. Halbuki gene hepimiz biliyoruz ki zorunlu din derslerinde dinler hakk\u0131nda \u00e7ok k\u0131sa bilgi verildikten sonra S\u00fcnni \u0130slam\u2019\u0131n kurallar\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik bi\u00e7imde \u00f6\u011frenciye \u00f6\u011fretiliyor. Aksi takdirde bir Alevi yurtta\u015f\u0131m\u0131z Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesine gidip bu derslerin i\u00e7eri\u011finden dolay\u0131 dava a\u00e7ar m\u0131yd\u0131? E\u011fer Alevili\u011fin de S\u00fcnnilik kadar bir ger\u00e7ek oldu\u011fu; her iki anlay\u0131\u015f\u0131n da inananlar i\u00e7in do\u011fru oldu\u011fu din k\u00fclt\u00fcr\u00fc derslerinde vurgulansayd\u0131, bu Alevi yurtta\u015f\u0131m\u0131z son \u00e7are olarak devletimize kar\u015f\u0131 dava a\u00e7ma yoluna gidebilir miydi? Din k\u00fclt\u00fcr\u00fc ger\u00e7ek anlam\u0131yla verilseydi, H\u0131ristiyan ve Musevi yurtta\u015flar\u0131m\u0131z uygulaman\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir huzursuzluk i\u00e7ine girer miydi? Onlar\u0131n tepkisi, din k\u00fclt\u00fcr\u00fc dersinde mensup olmad\u0131klar\u0131 bir dinin kurallar\u0131n\u0131n \u00f6\u011fretilmesi olmu\u015ftur. Bu m\u00fcthi\u015f anayasal aksakl\u0131\u011f\u0131n giderilmesi i\u00e7in, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 anayasay\u0131 \u00e7i\u011fnemi\u015ftir. Yani idari bir kararla bu yurtta\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 din k\u00fclt\u00fcr\u00fc dersinden muaf tutmu\u015ftur. Bir bakanl\u0131k, anayasan\u0131n a\u00e7\u0131k bir h\u00fckm\u00fcn\u00fc nas\u0131l \u00e7i\u011fneyebilir? Bu son derece a\u00e7\u0131k hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k, din k\u00fclt\u00fcr\u00fc derslerinde asl\u0131nda din k\u00fclt\u00fcr\u00fc verilmedi\u011finin yetkili merciler taraf\u0131ndan ikrar\u0131d\u0131r. Ad\u0131 din k\u00fclt\u00fcr\u00fc de olsa ve i\u00e7erik bak\u0131m\u0131ndan tamamen dinsel k\u00fclt\u00fcr verilse bile bu dersin zorunlu olmas\u0131 kabul edilemez. Din, modern demokratik devletlerde ve hele Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u2019ni imzalayan \u00fclkelerde yaln\u0131z ve tamamen insan\u0131n i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 ilgilendiren bir inan\u00e7t\u0131r.\u201d (Mumcu, 2013: 199-201)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Pek \u00e7ok \u00e7eli\u015fkisine ra\u011fmen anayasal bir zorunluluk olarak okutulan Din K\u00fclt\u00fcr ve Ahlak Bilgisi dersinin, yine anayasal olarak ka\u00e7 saat okutulaca\u011f\u0131 da planlanm\u0131\u015ft\u0131r: Nitekim ilkokul 4. ve 5., ortaokul 1. 2. ve 3. s\u0131n\u0131flarda haftada 2\u2019\u015fer saat, lise 1. 2. ve 3. s\u0131n\u0131flar\u0131nda ise 1\u2019er saat okutulmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. 1983\u2019te, 1982 Anayasas\u0131n\u0131n kabul\u00fcnden sonra 1739 say\u0131l\u0131 Milli E\u011fitim Temel Kanunu\u2019nun 31. maddesi \u201clise ve dengi okullar\u0131 bitirenler, y\u00fcksek\u00f6\u011fretim kurumlar\u0131na girmek i\u00e7in aday olma\u011fa hak kazan\u0131r\u201d \u015feklinde yeniden d\u00fczenlenerek b\u00fct\u00fcn meslek\u00ee ve teknik lise mezunlar\u0131 ile birlikte \u0130mam-Hatip Lisesi mezunlar\u0131 da 1983 y\u0131l\u0131ndan itibaren istisnas\u0131z b\u00fct\u00fcn \u00fcniversitelere ve onlara ba\u011fl\u0131 y\u00fcksekokullara girebilme hakk\u0131na sahip olmu\u015flard\u0131r (Mumcu, 2013: 202-204). 1985\u2019te \u0130lk Anadolu \u0130mam-Hatip Lisesi \u0130stanbul\/Kartal\u2019da Almanca e\u011fitim yapt\u0131rmak \u00fczere a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1988\u2019de, 12. Milli E\u011fitim \u015euras\u0131 yap\u0131larak \u0130mam Hatip Liseleri, imaml\u0131k, hatiplik ve Kuran Kursu \u00f6\u011freticili\u011fi gibi dini hizmetlerin yerine getirilmesi ile ilgili elemanlar\u0131 yeti\u015ftirmek \u00fczere orta \u00f6\u011fretim sistemi i\u00e7inde, hem mesle\u011fe hem de y\u00fcksek\u00f6\u011fretime haz\u0131rlay\u0131c\u0131 programlar\u0131 uygulayan \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131 olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Yine \u015furada, Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi ders programlar\u0131n\u0131n yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi ve Anayasan\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde din e\u011fitimi ve \u00f6\u011fretimine a\u011f\u0131rl\u0131k verilmesi maddesine yer verilmi\u015ftir. 1989\u2019da, Y\u00fcksek \u00d6\u011fretim Kurulu Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n 1395 say\u0131l\u0131 karar\u0131 ile Marmara \u00dcniversitesi (\u0130stanbul), Dokuz Eyl\u00fcl \u00dcniversitesi (\u0130zmir), Ankara \u00dcniversitesi (Ankara), Uluda\u011f \u00dcniversitesi (Bursa) \u0130l\u00e2hiyat Fak\u00fclteleri Dekanl\u0131klar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak 2 y\u0131ll\u0131k \u0130l\u00e2hiyat Meslek Y\u00fcksek Okullar\u0131 a\u00e7\u0131lmas\u0131 kabul edilmi\u015f, yine 1989\u2019da T\u00fcrkiye Diyanet Vakf\u0131 taraf\u0131ndan organize edilen ve Hz Peygamber\u2019in do\u011fum y\u0131l d\u00f6n\u00fcmlerini kutlama amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan \u201cKutlu Do\u011fum Haftas\u0131\u201dn\u0131n ilki ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir (G\u00fcnd\u00fcz, 1998: 543-557). Bu s\u00fcre\u00e7te \u0130mam Hatip liseleri ve \u0130lahiyat fak\u00fcltelerinde k\u00f6kl\u00fc bir art\u0131\u015fla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r ve her t\u00fcrden y\u00fcksek\u00f6\u011frenim kurumuna girme hakk\u0131 tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in imam hatipler di\u011fer ortaokul ve lisenin alternatifine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr (Mumcu, 2013: 202-204). 1993-1994 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 14 tane ilahiyat fak\u00fcltesinin kuruldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

So\u011fuk Sava\u015f s\u00fcrecinin sona erdi\u011fi tek kutuplu bir yeni kapitalist d\u00fcnya d\u00fczenin olu\u015ftu\u011fu 1990\u2019l\u0131 y\u0131llardan itibaren, \u00f6zellikle 28 \u015eubat s\u00fcreciyle, sekiz y\u0131ll\u0131k kesintisiz zorunlu e\u011fitim olarak bilinen 4306 say\u0131l\u0131 \u201c\u0130lk\u00f6\u011fretim ve E\u011fitim Kanunu, Milli E\u011fitim Temel Kanunu, \u00c7\u0131rakl\u0131k ve Meslek\u00ee E\u011fitim Kanunu, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Te\u015fkilat ve G\u00f6revleri Hakk\u0131nda Kanun ile 24.03.1988 tarihli ve 3418 Say\u0131l\u0131 Kanunda De\u011fi\u015fiklik Yap\u0131lmas\u0131 ve Baz\u0131 Ka\u011f\u0131t ve \u0130\u015flemlerden E\u011fitime Katk\u0131 Pay\u0131 Al\u0131nmas\u0131 Hakk\u0131nda Kanun\u201dun kabul edildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu kanunun kabul\u00fcnden sonra; \u0130mam-Hatip Liselerinin orta k\u0131s\u0131mlar\u0131 resmen kapat\u0131l\u0131r. Bu yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle \u0130mam-Hatip Liselerinin \u00f6\u011frenci say\u0131s\u0131nda ciddi bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ya\u015fan\u0131r. Bu ya\u015fanan d\u00fc\u015f\u00fc\u015fte, \u00fcniversiteye giri\u015fte uygulanan katsay\u0131 uygulamas\u0131n\u0131n da \u00f6nemli bir rol\u00fc olmu\u015ftur. Yine Kur\u2019an Kurslar\u0131na kay\u0131t yapt\u0131rabilmek i\u00e7in \u201c8 y\u0131ll\u0131k ilk\u00f6\u011fretim okulu mezunu olmak\u201d \u015fart\u0131 getirilir. Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Talim ve Terbiye Kurulunun 174 say\u0131l\u0131 karar\u0131 ile \u0130mam-Hatip Lisesi, Haz\u0131rl\u0131k s\u0131n\u0131f\u0131 (1) + 3 = 4 y\u0131ll\u0131k bir lise olarak yeniden d\u00fczenlenir (G\u00fcnd\u00fcz, 1998: 543-557). Ancak 28 \u015eubat, laik e\u011fitim-dini e\u011fitim ikilemine son verememi\u015f, okullarda okutulan zorunlu din derslerine de dokunamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2000\u2019li y\u0131llardan itibaren T\u00fcrkiye\u2019nin yeni bir s\u00fcrece girdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu s\u00fcre\u00e7, 1980 askeri darbesinin bir uzant\u0131s\u0131 olarak \u0130slamc\u0131 gelenekten gelen pek \u00e7ok kimsenin T\u00fcrk siyasal ya\u015fam\u0131nda daha etkin oldu\u011fu bir s\u00fcre\u00e7tir. Bu s\u00fcre\u00e7te, 28 \u015eubat\u2019ta yap\u0131lanlar\u0131n tersine \u00e7evrilmesi ad\u0131 alt\u0131nda e\u011fitimde bir dizi de\u011fi\u015fikli\u011fe gidilir. Bu de\u011fi\u015fikliklerin en \u00f6nemlisi, 2005 y\u0131l\u0131nda ilk, 2006 y\u0131l\u0131nda da orta \u00f6\u011fretim programlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi ve yap\u0131land\u0131rmac\u0131l\u0131k ve \u00e7oklu zek\u00e2 temeline oturtulan e\u011fim programlar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131d\u0131r (Ayd\u0131n, 2007; 1 vd). Ard\u0131ndan 4+4+4 olarak bilinen kanun h\u00fckm\u00fcnde kararname ile e\u011fitim kesintili 12 y\u0131la \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te \u0130mam Hatip Liselerinin orta k\u0131sm\u0131n\u0131 yeniden canland\u0131rma projesinin temel bir fakt\u00f6r oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7te, zorunlu Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi derslerine ek olarak Hz. Muhammed\u2019in Hayat\u0131, Kur\u2019an-\u0131 Kerim ve Temel Dini Bilgiler gibi se\u00e7meli derslerin de m\u00fcfredata eklendi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. 28 \u015eubat s\u00fcrecinde \u0130lahiyat Fak\u00fcltelerinde a\u00e7\u0131lan Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi \u00f6\u011fretmenli\u011fi \u00f6nce 2006 y\u0131l\u0131nda E\u011fitim Fak\u00fcltesine ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f, ard\u0131ndan 2012\u2019de yeniden \u0130lahiyat Fak\u00fcltesine aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Aktar\u0131lma gerek\u00e7esi, s\u00f6ylentiye bak\u0131l\u0131rsa, e\u011fitim fak\u00fcltesinde, din k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve ahlak bilgisi okuyan \u00f6\u011frencilerin ahlak\u0131n\u0131n bozuldu\u011fu, dinsel duyarl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131d\u0131r. \u0130lahiyata ba\u011flanan din k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve ahlak bilgisi \u00f6\u011fretmenli\u011fine, Y\u00d6K 2014-2015 e\u011fitim-\u00f6\u011fretim y\u0131l\u0131nda \u00f6\u011frenci al\u0131m\u0131n\u0131 durdurmu\u015f, dini bilgilerinin daha fazla oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen ilahiyat\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6\u011fretmen olmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde yine okullar\u0131n y\u00f6netsel yap\u0131s\u0131 t\u00fcm\u00fcyle de\u011fi\u015ftirilmi\u015f; idareciler ve okul m\u00fcd\u00fcrleri, dinci-muhafazak\u00e2r kesimlerden atanma yoluna gidilmi\u015ftir. Yine Milli E\u011fitimin \u00f6nerdi\u011fi 100 temel eserlerde de\u011fi\u015fikli\u011fe gidildi\u011fi, yap\u0131tlar\u0131n i\u00e7erisine dinsel ifadeler serpi\u015ftirildi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7te, kutlu do\u011fum haftas\u0131 etkinlikleri ilk ve orta \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131nda canland\u0131r\u0131larak kutlanmaya ba\u015flanm\u0131\u015f; Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, bu \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131nda umreye gitmeyi \u00f6zendiren faaliyetler ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. 9 Ekim 2007 Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi T\u00fcrkiye\u2019de Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi dersinin insan haklar\u0131 s\u00f6zle\u015fmesinin \u201ce\u011fitimde ailenin dini ve felsefi inanc\u0131na sayg\u0131 g\u00f6sterir\u201d ilkesine uygun olmad\u0131\u011f\u0131na karar vermi\u015f olsa da, e\u011fitimde dinselle\u015ftirme h\u0131z kesmeden devam etmi\u015ftir (\u00c7izmeli, 2013: 149-188). Yasal bir de\u011fi\u015fiklikle, \u00f6\u011fretmenlerin t\u00fcrbanla derse girmelerine ek olarak, t\u00fcrban\u0131n ilkokula de\u011fin girmesine izin verili\u015ftir. Bu arada son on y\u0131lda T\u00fcrkiye\u2019de cemaat okullar\u0131nda \u00f6nemli bir at\u0131l\u0131m g\u00f6zlendi\u011fini; vak\u0131f \u00fcniversitesi ad\u0131 alt\u0131nda \u00e7e\u015fitli cemaat \u00fcniversitelerin kuruldu\u011funu belirtmek gerekir. Devlet \u00fcniversitelerinin, her ile bir \u00fcniversite projesi ile say\u0131lar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, neredeyse t\u00fcm rekt\u00f6rlerin yanda\u015f ideolojiye mensup dini e\u011filimli ki\u015filerden se\u00e7ildi\u011fini, \u00fcniversitelerde yeni kurulan sosyal bilimlerle ilgili b\u00f6l\u00fcmlere, \u00f6rne\u011fin psikoloji, sosyoloji, felsefe vb. ilahiyat doktoral\u0131lara \u00f6ncelik verilmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaydetmek anlaml\u0131 olacakt\u0131r. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, bu s\u00fcre\u00e7te, \u00fcniversitelerin sosyal bilimler b\u00f6l\u00fcm\u00fc kullan\u0131larak bilginin, de\u011ferlerin ve e\u011fitimin \u0130slamile\u015ftirilmesi projesine bilimsel bir alt yap\u0131 haz\u0131rlanmak istenmektedir. Bu ara yeni a\u00e7\u0131lan her \u00fcniversiteye bir ilahiyat fak\u00fcltesi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, ilahiyat fak\u00fcltelerinin say\u0131s\u0131 tavan yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde Recep Tayyip Erdo\u011fan asl\u0131nda e\u011fitimdeki dinselle\u015ftirmeleri ve \u0130slamile\u015ftirmeleri kendisi de itiraf etmi\u015ftir. Nitekim bir konu\u015fmas\u0131nda kendisinin \u201cdindar nesil yeti\u015ftirece\u011fiz\u201d ifadesini ele\u015ftiren CHP genel ba\u015fkan\u0131na kar\u015f\u0131 \u015f\u00f6yle demi\u015ftir:<\/p>\n

\u201cT\u00fcrkiye\u2019yi dindarlar-dinsizler diye ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. \u00d6nce \u015fu kulaklar\u0131n duymaya al\u0131\u015fs\u0131n. Benim ifademde dindarlar-dinsizler diye bir ifade yok. Dindar bir gen\u00e7lik yeti\u015ftirme var. Bunun arkas\u0131nday\u0131m. Muhafazak\u00e2r demokrat partisi kimli\u011fine sahip bir partiden ateist bir gen\u00e7lik yeti\u015ftirmemizi mi bekliyorsun? Senin \u00f6yle bir amac\u0131n olabilir ama bizim b\u00f6yle bir amac\u0131m\u0131z yok. Biz muhafazak\u00e2r, demokrat, tarihten gelen ilkelerine sahip \u00e7\u0131kan bir nesil yeti\u015ftirece\u011fiz. Bunun i\u00e7in var\u0131z.\u201d (H\u00fcrriyet<\/em> gazetesi, 2 \u015eubat 2012)<\/p>\n

Yine ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde Recep Tayyip Erdo\u011fan\u2019\u0131n, kimi s\u00f6zleriyle din\u00ee e\u011fitim yapan \u0130mam-Hatip okullar\u0131n\u0131 \u00f6vd\u00fc\u011f\u00fc, oradan yeti\u015fenlerin daha ahlakl\u0131 ve daha duyarl\u0131 oldu\u011funu vurgulad\u0131\u011f\u0131, laik okullarda yeti\u015fenleri bu s\u00f6ylemiyle bir bi\u00e7imde \u00f6tekile\u015ftirdi\u011fi, hatta fark\u0131na varmadan dinsiz sayd\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zellikle laik e\u011fitimin \u00f6rne\u011fi olan ODT\u00dc\u2019y\u00fc kat\u0131 bir bi\u00e7imde ele\u015ftirdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu s\u00f6ylem asl\u0131nda muhafazak\u00e2r yaz\u0131nda s\u0131k s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir s\u00f6ylemdir ve laik okullarda yeti\u015fenlerin daha anar\u015fist ruhlu oldu\u011funu ve ahlaki kayg\u0131lar\u0131n\u0131n daha az oldu\u011funu ima etmektedir. Bu yarg\u0131n\u0131n hi\u00e7bir bilimsel temele ya da bilimsel ara\u015ft\u0131rmaya dayanmayan ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 ideolojik bir s\u00f6ylem oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Son d\u00f6nemde yap\u0131lan 19. E\u011fitim \u015euras\u0131\u2019nda g\u00fcndeme gelen tart\u0131\u015fmalara da de\u011finmek gerekir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u015fura, laik e\u011fitimin i\u00e7eri\u011fini din e\u011fitimi lehine bo\u015faltma niyetlerinin iyiden iyiye dillendirildi\u011fi bir \u015fura olmu\u015f; bu konuda kamuoyunun nabz\u0131 yoklanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f gibidir. Bu \u015furada, okul \u00f6ncesi e\u011fitime, de\u011ferler e\u011fitimi ad\u0131 alt\u0131nda din e\u011fitiminin sokulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131; ilkokul 1, 2, ve 3. s\u0131n\u0131fa zorunlu din dersinin konulmak istendi\u011fi; liselerdeki din derslerinin ders saatlerinin art\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlara, \u015fu s\u0131ralarda g\u00fcndeme gelen, Osmanl\u0131ca T\u00fcrk\u00e7esi tart\u0131\u015fmalar\u0131 ile karma e\u011fitime son verme tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 da eklemek gerekir. \u015euralar tavsiye niteli\u011finde olsa da, tart\u0131\u015f\u0131lan konularda iktidar\u0131n isteminin \u00f6n plana \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r; bu nedenle laik e\u011fitimden uzakla\u015fma ad\u0131mlar\u0131n\u0131n AKP iktidarda kald\u0131k\u00e7a devam edece\u011fini kestirebiliriz.<\/p>\n

Ana hatlar\u0131yla ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z tarihsel s\u00fcre\u00e7, T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitime bak\u0131\u015fta k\u00f6kl\u00fc bir ayr\u0131\u015fman\u0131n oldu\u011funu, bu ayr\u0131\u015fman\u0131n g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e derinle\u015fti\u011fini, bu ayr\u0131\u015fman\u0131n temelinde ise, ba\u015flang\u0131\u00e7ta belirtti\u011fimiz e\u011fitimin en temel sorunsal\u0131 olan \u2018ni\u00e7in e\u011fitim\u2019 ya da \u2018nas\u0131l insan istiyoruz\u2019 sorusuna verilen yan\u0131t\u0131n k\u00f6kl\u00fc bir rol\u00fcn\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ba\u015fbakan\u0131n deyi\u015fiyle s\u00f6ylersek, ona g\u00f6re iki insan tipi vard\u0131r; birisi dinli, di\u011feri dinsiz; yine onun ifadesiyle, muhafazak\u00e2r siyasetin temel amac\u0131, dindar nesiller yeti\u015ftirmektir. Bu durumda, siyaset muhafazak\u00e2r dindar insan tipi hedefledi\u011fine g\u00f6re, e\u011fitimin i\u00e7eri\u011finin de artarak dinselle\u015ftirilece\u011fini s\u00f6ylemek gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc e\u011fitimde hedef davran\u0131\u015flara ula\u015fmak i\u00e7in \u00f6\u011frenme i\u00e7eriklerini ona g\u00f6re d\u00fczenlemek bir zorunluluktur. Buradan \u00e7\u0131kan sonu\u00e7, di\u011fer okullar\u0131n da s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erinde \u0130mam Hatip okullar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclece\u011fi ve laik e\u011fitimin t\u00fcm\u00fcyle i\u00e7i bo\u015falt\u0131larak saf d\u0131\u015f\u0131 edilece\u011fidir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Tam bu ba\u011flamda, T\u00fcrkiye\u2019de muhafazak\u00e2r kanatta siyaset yapanlar\u0131n e\u011fitime bak\u0131\u015flar\u0131nda k\u00f6kl\u00fc bir ikilemin oldu\u011funu belirtmemiz gerekir; bu ikilem asl\u0131nda bir yandan Avrupa Birli\u011fi s\u00fcreci ile gelen Avrupa Birli\u011fi normlar\u0131na uygun insan yeti\u015ftirme ile dindar ve muhafazak\u00e2r insan yeti\u015ftirme ikilemidir. Birincisi asl\u0131nda do\u011fas\u0131 gere\u011fi laik ve bilimsel e\u011fitimi, di\u011feri ise zorunlu olarak dinsel e\u011fitimi gerekli k\u0131lmaktad\u0131r. Bu ikilem a\u015f\u0131lmak i\u00e7in, yer yer bir din olarak \u0130slam\u2019\u0131n laik ve bilimsel e\u011fitime -ancak laiklik dine sayg\u0131 ile bilimsellik ise Tanr\u0131 odakl\u0131 bir temele dayand\u0131r\u0131larak tan\u0131mlanmaktad\u0131r- ters d\u00fc\u015fmedi\u011fi ifade edilerek sorun a\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ancak bu s\u00f6ylemle ikilemi a\u015fmak olanaks\u0131zd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc din\u00ee e\u011fitim zorunlu olarak dinsel perspektiften bakmay\u0131, laik e\u011fitim ise d\u00fcnyevi ve insani perspektiften bakmay\u0131 gerektirir.<\/p>\n

Burada bir noktan\u0131n daha alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekiyor: Kimi eksiklikleri olsa da Atat\u00fcrk d\u00f6nemi hari\u00e7, T\u00fcrkiye\u2019de hi\u00e7bir d\u00f6nemde ger\u00e7ek laik e\u011fitime do\u011fru g\u00fc\u00e7l\u00fc bir at\u0131l\u0131mla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Daha da \u00f6nemlisi, genelde irticay\u0131 bahane g\u00f6stererek darbe yapan askeri otoritelerin laik e\u011fitimi korumak ve geli\u015ftirmek i\u00e7in g\u00f6stermelik olarak yap\u0131lan basit d\u00fczenlemeler d\u0131\u015f\u0131nda, hi\u00e7bir ciddi eylem i\u00e7erisine girmemi\u015f olmalar\u0131, hatta her askeri darbeden sonra e\u011fitimdeki dinselle\u015fmenin gittik\u00e7e art\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Bu tarihsel bir saptamad\u0131r; bu saptamay\u0131 nas\u0131l yorumlamak gerekti\u011fi ayr\u0131 bir sorundur.<\/p>\n

SONU\u00c7 YER\u0130NE B\u0130R SORU: \u0130K\u0130LEM\u0130 NASIL A\u015eACA\u011eIZ?<\/strong><\/h4>\n

Tarihsel s\u00fcrecin i\u015faret etti\u011fi kronikle\u015fmi\u015f kadim din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikilemini T\u00fcrkiye nas\u0131l a\u015facakt\u0131r? \u015eu anki siyasal gidi\u015f, bu ikilemi dindar insan yeti\u015ftirme iddias\u0131yla dinsel e\u011fitim lehine \u00e7\u00f6zme \u00e7abas\u0131ndad\u0131r; ancak bu \u00e7aba, akademik bak\u0131\u015fla s\u00f6ylersek, T\u00fcrkiye\u2019nin gelece\u011fi, bilim, k\u00fclt\u00fcr, sanat ve felsefe ya\u015fam\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131m demektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu, birilerinin din\u00ee anlay\u0131\u015f\u0131ndan ve teolojik yorumlar\u0131ndan cevaz alamayan hi\u00e7bir insani etkinlik me\u015fru olmayacak anlam\u0131na gelir. Bu saptamam\u0131 temellendirmek i\u00e7in, sonu\u00e7 yerine, ilahiyat e\u011fitimimden ve kendi felsef\u00ee deneyimlerimden yola \u00e7\u0131karak din\u00ee e\u011fitimin ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 insan tipiyle laik e\u011fitimin ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 insan tipini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak istiyorum. Ku\u015fkusuz kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmam bir tiplemeyi varsaymaktad\u0131r ve din\u00ee ve laik sistemlerin geneline odakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Din\u00ee e\u011fitimin ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 insan tipi<\/strong><\/p>\n

Genelde din\u00ee e\u011fitimin ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 ideal insan tipi, -bu ister H\u0131ristiyan, ister M\u00fcsl\u00fcman isterse Yahudi olsun fark etmez- asl\u0131nda insana, topluma, evrene ve bunlara y\u00f6nelik varl\u0131k, bilgi ve de\u011fere tanr\u0131 odakl\u0131, bir ba\u015fka deyi\u015fle teosentrik bakan bir insan tipidir. Bu tipin bir di\u011fer \u00f6nemli unsuru, bu d\u00fcnyay\u0131 gelip ge\u00e7ici saymas\u0131, ahrete y\u00f6nelmesi, de\u011fi\u015f yerindeyse bir t\u00fcr \u201chomo ahireticus\u201d olmas\u0131d\u0131r. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, Tanr\u0131 etkin varl\u0131kt\u0131r; o yarat\u0131c\u0131d\u0131r; her \u015feyin k\u00f6kenidir. Hakiki varl\u0131k O\u2019dur; di\u011fer varl\u0131klar, yarat\u0131lm\u0131\u015f varl\u0131klard\u0131r; deyi\u015f yerindeyse, onlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 mecazidir; onlar etkin de\u011fil, Tanr\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda edilgindirler. Bu varl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131 felsefeden tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z Platoncu varl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n basit bir tekrar\u0131 gibidir. Bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re, bilgi ve de\u011fer de Tanr\u0131 taraf\u0131ndan verilmi\u015ftir, yani esinlenmi\u015ftir, vahyedilmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla insan d\u00fc\u015fen, verilmi\u015f olan \u00f6z bilgi ve de\u011feri yorumlayarak a\u00e7\u0131mlamak ve ya\u015fam\u0131na uygulamakt\u0131r. Burada insan\u0131n bilgi ve de\u011fer konusundaki tek \u00fcretken katk\u0131s\u0131, verilmi\u015f \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnerek, kutsal metinlerde gizil olan hakikati ortaya \u00e7\u0131karmak, onu a\u00e7\u0131mlamaktan ibarettir. Bu, deyi\u015f yerindeyse tam da tipik bir orta\u00e7a\u011f anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r ve bu anlay\u0131\u015f\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 bir insan tiplemesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bilgi ve de\u011fer \u00fcretmede g\u00fcd\u00fck kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 tarihsel deneyimler g\u00f6stermi\u015ftir. Bat\u0131 bu insan tipini terk edince at\u0131l\u0131ma ge\u00e7mi\u015f, Osmanl\u0131 da an\u0131lan tipten Bat\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda geri kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in vazge\u00e7mek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu insan tipi skolastik bir tiptir; her t\u00fcrden bilgi ve de\u011ferin me\u015fruiyetini kutsal metinlerle ili\u015fkilendirme gereksinimi duyar. Dinsel metinlerle ili\u015fkilendiremedi\u011fi her t\u00fcrden bilgi ve de\u011fere mesafeli durur; sek\u00fcler olan\u0131 a\u015fa\u011f\u0131lar ve k\u00fc\u00e7\u00fcmser. Bu nedenle ona bir bilgi ve de\u011feri sunarken daima dini referanslarla sunmak gerekir; aksi takdirde onu kabullenmez. Onun i\u00e7in dini ambalaj \u015fartt\u0131r. Aksi takdirde sek\u00fcler olan\u0131 sek\u00fclerli\u011fi i\u00e7inde kabullendi\u011finde dinden \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Asl\u0131nda bu insan tiplemesi, modern sek\u00fcler toplumda ya\u015f\u0131yorsa, daima travmatik bir bili\u015fsel durum i\u00e7erisindedir; \u00e7\u00fcnk\u00fc kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 her \u015fey sek\u00fclerdir ve bili\u015fini alt\u00fcst etmektedir. Bu tipin bir di\u011fer \u00f6nemli niteli\u011fi, kendisini hakikate, daha do\u011fru bir deyi\u015fle tanr\u0131sal hakikate sahip olarak nitelemesi, kendisi gibi bakmayanlar\u0131, laik ve sek\u00fcler bakanlar\u0131 dinsiz ve hatta ahlaks\u0131z olarak g\u00f6rmesi, bili\u015finde onlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131lamas\u0131d\u0131r. Bu asl\u0131nda tolerans ve demokratik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00f6n\u00fcndeki en g\u00fc\u00e7l\u00fc engel olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Zihni dogmalarla ko\u015fulland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan insan tipinin, ele\u015ftiriye, yeniye, farkl\u0131 bak\u0131\u015flara, alternatiflere, nedensel a\u00e7\u0131klamalara kar\u015f\u0131 mesafeli oldu\u011funu, varl\u0131\u011f\u0131 ve evreni Tanr\u0131\u2019y\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rmaks\u0131z\u0131n kendi i\u00e7inde nedensel s\u00fcre\u00e7lerle a\u00e7\u0131klamay\u0131 erekleyen etkinliklere yakla\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek gerekir. Onun i\u00e7in her \u015feyin yan\u0131t\u0131 bir \u015fekilde Tanr\u0131 ve tanr\u0131sal yarat\u0131yla ili\u015fkilidir. Her s\u00f6ylemine Tanr\u0131 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc mutlaka bula\u015f\u0131r. Bu nedenle, onun evreninde her an harikulade \u015feyler olabilir; do\u011fan\u0131n ola\u011fan i\u015fleyi\u015fi sadece faili muhtar (\u00f6zg\u00fcr se\u00e7ici) olan Tanr\u0131\u2019n\u0131n dile\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Her \u015fey Tanr\u0131\u2019ya ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, her \u015feyde bir tanr\u0131sal hikmet arar, \u015fans, tesad\u00fcf, rastlant\u0131 gibi kavramlar\u0131n yerini Tanr\u0131\u2019n\u0131n anl\u0131k yarat\u0131m\u0131na dayanan kader al\u0131r. \u0130\u015fte bu insan tipi, evrim kuram\u0131na dine uymad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar; laik ya\u015fam\u0131, dini referans almad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ele\u015ftirir; bilimi Tanr\u0131\u2019dan s\u00f6z etmiyor diyerek materyalist sayar, her t\u00fcrden yenili\u011fe kar\u015f\u0131 durur. Bu nedenle olsa gerek, kimi modern dinciler -Yahudi, H\u0131ristiyan, M\u00fcsl\u00fcman olsun fark etmez-, dini metinleri bir par\u00e7a tahrif ederek, \u00e7e\u015fitli te\u2019villerle dini metinlerde evrimden s\u00f6z edildi\u011fini, dinin laikli\u011fi \u00f6nerdi\u011fini, demokrasinin dinde de yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7e\u015fitli dinsel rit\u00fcellerin t\u0131bben sa\u011fl\u0131k getirdi\u011fini vb. g\u00fcndeme getirirler; bu tutumlar\u0131yla modern bilgi ve de\u011ferleri dini bir ambalaja sokarak sunarlar; de\u011fi\u015fimi b\u00f6yle ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Her \u015feyi kutsal kitapta arayan bu insan tipi i\u00e7in, hakikat verilmi\u015ftir; oradad\u0131r ve verilmi\u015f hakikati ezberlemek ve bili\u015fe yerle\u015ftirmek yeterlidir. Bu nedenle bu tip insan daha \u00e7ok haf\u0131zas\u0131n\u0131 kullan\u0131r, zek\u00e2s\u0131n\u0131 i\u015flevsel olarak kullanmada s\u0131k\u0131nt\u0131lar ya\u015far. Bu insan ahrete odakl\u0131 oldu\u011fu ve d\u00fcnyay\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi\u011fi i\u00e7in, uygarl\u0131\u011fa katk\u0131s\u0131 olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Hemencecik inan\u0131verme niteli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden s\u00f6m\u00fcr\u00fcye ve itaate haz\u0131rd\u0131r. Daha da \u00f6nemlisi bu insan tipi, varolu\u015fu, ya\u015fam\u0131 ve ya\u015fam\u0131n t\u00fcm zenginli\u011fini bir kitaba, bir metne indirger; hayat\u0131 ona s\u0131\u011fd\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ona s\u0131\u011fd\u0131ramad\u0131\u011f\u0131nda i\u00e7 \u00e7eli\u015fkiler ya\u015far ve g\u00fcnahk\u00e2rl\u0131k bilinciyle ondan ka\u00e7\u0131n\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Laik e\u011fitimin insan tipi<\/strong><\/p>\n

Buna kar\u015f\u0131n, laik e\u011fitim, varl\u0131\u011fa, insana ve topluma insani olanaklarla bakan, onlar\u0131 bilimsel y\u00f6ntemlerle anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan h\u00fcmanist bir insan tipi varsayar. Bu tip, ontolojik anlamda bir Tanr\u0131\u2019ya inansa da -inanmama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de bilincindedir-, bunu \u00f6znel kabul eder ve inan\u00e7lar\u0131n\u0131 di\u011ferine empoze etmez. \u0130nanc\u0131n\u0131 Tanr\u0131 ile kendi aras\u0131nda bir ba\u011f olarak g\u00f6r\u00fcr ve bunu \u00e7o\u011fu kez konu\u015fmaz. Nesnel bir d\u00fcnyada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131ndad\u0131r ve bu d\u00fcnyan\u0131n nedensel a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015fer. Onun i\u00e7in bir olguyu, bir olay\u0131, bir durumu a\u00e7\u0131klamak, bir \u00fcst yasaya ve daha \u00fcst teorilere gitmekle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Do\u011fan\u0131n ve insan\u0131n bilgisini yine do\u011fada ve insanda arar; onu kutsal metinlerle ili\u015fkilendirme gere\u011fi duymaz; ona g\u00f6re din ba\u015fka bilim ba\u015fka bir \u015feydir; her ikisi insan\u0131n farkl\u0131 taraflar\u0131na seslenir. Bu a\u00e7\u0131dan onun i\u00e7in bilgi ve de\u011fer \u00fcretmek \u00e7ok \u00f6nemlidir; bilgi ve de\u011fer verilmi\u015f de\u011fil, ya\u015famsal ko\u015fullarla diyalektik i\u00e7erisinde \u00fcretilmi\u015f ve \u00fcretilen bir \u015feydir. Bu anlamda bilgi ve de\u011fer alan\u0131nda mutlak hakikat diye bir \u015feye inanamaz; hakikatin pe\u015findedir; ama ona kesin anlamda sahip oldu\u011funu ileri s\u00fcrmez; hi\u00e7bir \u015feyi ezberlemez, anlamaya, kavramaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00d6n\u00fcne s\u00fcr\u00fclen her bilgi ve de\u011fere ele\u015ftirel yakla\u015f\u0131r; farkl\u0131 alternatiflere bakar, mutlak do\u011fru saplant\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in alternatiflere sayg\u0131 g\u00f6sterir, diyalog kurar ve demokratik yakla\u015f\u0131m\u0131 ilkele\u015ftirir. Ahlak\u0131 toplumsal ve insansal ya\u015fam\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcr; onu insan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda aramaz, insana e\u011filir, i\u00e7ine ve vicdan\u0131na y\u00f6nelir, i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 korkularla de\u011fil sevgilerle zenginle\u015ftirir. K\u00f6le ahlak\u0131, korku ahlak\u0131, d\u0131\u015fsal bask\u0131 ahlak\u0131n\u0131 ger\u00e7ek ahlak olarak g\u00f6rmez; ahlak\u0131 insani ve evrensel de\u011ferlerde arar. \u0130nanan, inanmayan ayr\u0131m\u0131 yapmaz ve hi\u00e7 kimseyi \u00f6tekile\u015ftirmez; herkesin birey oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve se\u00e7imlerine toplumu ve kendini rahats\u0131z etmedi\u011fi s\u00fcrece sayg\u0131 duyar. Dinsel metinleri anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda da sosyal bilimlerin metin anlama ve yorumlama y\u00f6ntemlerini kullan\u0131r; dini metinler dahil hi\u00e7bir \u015feyin, dili, k\u00fclt\u00fcr ve insan bili\u015fini a\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131ndad\u0131r. Bir anlamda onun i\u00e7in her \u015fey ilintili ve ko\u015fulludur; belli bir ba\u011flamda var olur. Evrensel kavram\u0131n\u0131 kullan\u0131rken bile bu ilintililik ve ko\u015fullulu\u011fun bilincindedir. O belli bir zaman ve mek\u00e2nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilir, nesneler d\u00fcnyas\u0131 ile varl\u0131k nesne ve olaylarla doyurucu ili\u015fkiler kurmaya y\u00f6nelir. Hi\u00e7bir \u015feyi kutsalla\u015ft\u0131rmaz; hi\u00e7bir \u015feyin kendinde anlam\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilir ve kendi anlam d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kendisi \u00f6rer.<\/p>\n

Hangisi daha insani?<\/strong><\/p>\n

\u015eimdi, din\u00ee e\u011fitim mi, laik e\u011fitim mi ikilemine yan\u0131t bulmak i\u00e7in hangi insan tipinin felsefi a\u00e7\u0131dan daha doyurucu, daha ikna edici ve daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu ve olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek san\u0131r\u0131m yeterli olsa gerekir. Ayr\u0131ca \u015funu da d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir: Acaba hangi tip insan modeli T\u00fcrkiye\u2019nin bilim, sanat, felsefe, siyaset vb. alanlarda at\u0131l\u0131ma ge\u00e7mesine daha \u00e7ok katk\u0131 sa\u011flar? E\u011fitimin g\u00f6revi \u00fcretken, d\u00fc\u015f\u00fcnen, ele\u015ftiren, sorgulayan, bilgi ve de\u011fer \u00fcreten insan yeti\u015ftirmek mi; yoksa itaat eden, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi ve ku\u015fku duymay\u0131 g\u00fcnah sayan, her \u015feyi kutsalla\u015ft\u0131ran, insanlar\u0131 m\u00fc\u2019min-k\u00e2fir, Alevi-S\u00fcnni, H\u0131ristiyan-M\u00fcsl\u00fcman vb bi\u00e7iminde ay\u0131ran, dinsel inanc\u0131n\u0131 hakikat diyerek herkese dayatan insan yeti\u015ftirmek midir?<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Burada \u015fu soruya da yan\u0131t aranmal\u0131d\u0131r: Laik ve demokratik bir \u00fclkede herkese zorunlu din e\u011fitimi vermek, hatta T\u00fcrkiye\u2019de oldu\u011fu gibi tek tip bir din e\u011fitimi dayatmak ne \u00f6l\u00e7\u00fcde insanidir? Ve ger\u00e7ekten laik ve demokratik bir \u00fclkede, devlet \u0130mam Hatip okullar\u0131 gibi dinsel e\u011fitim a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 okullar a\u00e7\u0131p onlar\u0131 laik ve bilimsel e\u011fitim yapan okullar\u0131n alternatifi yapma hakk\u0131na sahip olabilir mi? Hatta \u00e7o\u011funluk b\u00f6yle istiyor diye bunu hakl\u0131la\u015ft\u0131rabilir mi? Bu sorulara evet demek hi\u00e7 de kolay de\u011fildir. Zira laik ve demokratik bir toplumsal d\u00fczende, devlet ve siyasal erkin t\u00fcm inan\u00e7 sistemlerine e\u015fit uzakl\u0131kta durmas\u0131 gerekir. Bu laik devletin temel karakteridir; aksi t\u00fcrde etkinlikte bulunan devlet laik bir devlet olmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunun aksi, devletin bir inanc\u0131 ya da bir mezhebi, di\u011ferlerine kar\u015f\u0131 korumas\u0131 ve savunmas\u0131d\u0131r ki, bu ayr\u0131mc\u0131 bir anlay\u0131\u015fa do\u011fru ad\u0131m atmak demektir. E\u011fer T\u00fcrkiye Cumhuriyeti laik bir devlet ise, devlet okullar\u0131nda dini e\u011fitim yapamayaca\u011f\u0131 gibi, zorunlu din e\u011fitimi de vermemelidir; hatta bu t\u00fcr devletlerde, devletin din adam\u0131 yeti\u015ftirme, din adam\u0131 atama gibi y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri de olmamal\u0131d\u0131r. Devlet bu alanlardan tamam\u0131yla elini \u00e7ekmeli, halk\u0131n \u00f6zg\u00fcr inisiyatifine b\u0131rakmal\u0131d\u0131r. E\u011fer vatanda\u015flar illa din e\u011fitimi almak istiyorlarsa, pedagojik esaslar \u00e7er\u00e7evesinde kim hangi dini, hangi mezhebi ya da hangi inanc\u0131 \u00f6\u011frenmeyi talep ediyor ise, onlar\u0131n taleplerini kar\u015f\u0131layacak se\u00e7meli ba\u015fka \u00e7\u00f6z\u00fcmler aranmal\u0131d\u0131r; ancak bu \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015f\u0131nda, okulun laik ve her inanca e\u015fit mesafede yakla\u015fan yap\u0131s\u0131n\u0131 korumak esas olmal\u0131d\u0131r. Hi\u00e7bir devletin yurtta\u015flar\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131 vergileri, yurtta\u015flar\u0131 aras\u0131nda ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmak i\u00e7in kullanmas\u0131 s\u00f6z konusu olmaz. T\u00fcrkiye\u2019de din e\u011fitimi, tek tip S\u00fcnni-Hanefi inan\u00e7 sistemini temel almaktad\u0131r ve bu nedenle \u00f6zellikle Alev\u00ee yurtta\u015flar\u0131n buna y\u00f6nelik tepkileri bilinmektedir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye\u2019de verilen din e\u011fitimi, \u00e7ocuklar\u0131n bili\u015fsel, duyu\u015fsal ve psikomotor geli\u015fimlerini hi\u00e7e sayd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bir t\u00fcr inan\u00e7 a\u015f\u0131lmaya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f durumdad\u0131r. 8-9 ya\u015f\u0131ndaki \u00e7ocuklara anlayamayacaklar\u0131 metafizik ve mistik \u015feyleri anlatmaya ve ezberletmeye \u00e7al\u0131\u015fmak, ancak bir beyin y\u0131kama ve telkin faaliyeti olabilir ve hi\u00e7bir pedagojik temeli ve de\u011feri yoktur. \u00d6te yandan din ve ahlak e\u011fitiminin ayn\u0131 ders i\u00e7erisinde verilmesi, ahlak\u0131n dinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir fenomen oldu\u011funun g\u00f6r\u00fclmesine de engel olu\u015fturu\u0131r; bu a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, dinsiz insanlar\u0131n ahlaks\u0131z oldu\u011fu gibi bir inanc\u0131n yay\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. Oysa dinle ahlak aras\u0131nda hi\u00e7bir mant\u0131ksal, tecr\u00fcbi zorunlu ba\u011f yoktur; pekala dindar oldu\u011funu s\u00f6yleyen ama ahlaks\u0131z, ahlakl\u0131 ama dinsiz oldu\u011funu ileri s\u00fcren insanla kar\u015f\u0131la\u015fmak olanakl\u0131d\u0131r. Fiili e\u011fitim sistemimiz, sosyal bilgilerde laik de\u011ferleri, din derslerinde dini de\u011ferleri; yine fen bilimleri derslerinde bilimsel do\u011fa anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131, din derslerinde ise dinsel do\u011fa anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kazand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ki\u015filik b\u00f6l\u00fcnmesi ya\u015fayan, \u00e7eli\u015fkilerle bo\u011fu\u015fan insan tiplerine yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu anlamda bir e\u011fitim dizgesi, pedagojik de\u011feri olacaksa, tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmak zorundad\u0131r. Devletin yurtta\u015flardan ald\u0131\u011f\u0131 vergilerle dindar insan yeti\u015ftirmek gibi bir amac\u0131 da olmaz; bu laik devlete ters d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc gibi e\u015fitli\u011fe ve insan haklar\u0131na da ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Devletin temel g\u00f6revi, e\u011fitim kurumlar\u0131nda bilimsel bilgileri ve evrensel insani de\u011ferlerin \u00f6\u011fretilmesine olanak sa\u011flamakt\u0131r; ba\u011fnazl\u0131\u011f\u0131, \u00f6tekile\u015ftirmeleri, ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc, anti demokratik yakla\u015f\u0131mlar\u0131, ayr\u0131mc\u0131 anlay\u0131\u015flar\u0131 peki\u015ftirmek de\u011fil. Bu ilkeler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 yap\u0131s\u0131n\u0131n da devlet i\u00e7erisinden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n laik devlet yap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir zorunluluk olaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yine say\u0131lar\u0131 yetmi\u015fi a\u015fan ilahiyat fak\u00fcltelerinin de, g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi, \u00e7o\u011fulcu bir bak\u0131\u015fla t\u00fcm dinlere ve mezheplere e\u015fit uzakl\u0131kta duran bir yap\u0131ya kavu\u015fturulmas\u0131, say\u0131lar\u0131n\u0131n minimize edilmesi bir zorunluluktur. \u0130lahiyat fak\u00fcltelerinin g\u00f6revinin, \u0130slamc\u0131 militanlar yeti\u015ftirmek de\u011fil, t\u00fcm inan\u00e7 sistemlerini, bilimsel, sosyolojik, psikolojik, tarihsel ve felsefi a\u00e7\u0131dan ara\u015ft\u0131ran ve tart\u0131\u015fan bilim ve d\u00fc\u015f\u00fcn insanlar\u0131 yeti\u015ftirmek oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a deklere edilmelidir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak belirtmek gerekirse, devletin, kimin neye, nas\u0131l inanaca\u011f\u0131na kar\u0131\u015fma hakk\u0131 olamaz; \u00e7o\u011funluk onun kar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 talep etse de, bu do\u011fru de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu anti-demokratik bir tutumdur. Bu anlamda laik anayasal sistemi ve laik e\u011fitimi benimsemi\u015f bir devlet, dinsel, mezhepsel ayr\u0131m yapmayaca\u011f\u0131 gibi, zorunlu olarak belli bir dini ve mezhebi dayatamaz; etnik ve cinsel ayr\u0131m da yapamaz. Daha a\u00e7\u0131k deyi\u015fle devletin makbul vatanda\u015f\u0131 yoktur; her vatanda\u015f hukuk \u00f6n\u00fcnde e\u015fittir ve ayn\u0131 haklara sahiptir. Yine siyasal partilerin, kendi siyasal ideolojileri do\u011frultusunda, muhafazak\u00e2r, dindar vb. insan yeti\u015ftirmeye y\u00f6nelerek e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131 kendi siyasal ikballerinin arka bah\u00e7esi olarak g\u00f6rmeye de haklar\u0131 olmamal\u0131d\u0131r; bu da siyasal e\u015fitli\u011fe ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Devlet dinli-dinsiz herkese e\u015fit uzakl\u0131ktad\u0131r; ne dinin ne de dinsizli\u011fin propagandas\u0131n\u0131 yapar. Bunlar vicdani, bireysel inan\u00e7lard\u0131r; kimseyi ilgilendirmez. E\u011fitimin tek dayana\u011f\u0131, evrensel olan bilim ve insani de\u011ferlerdir; demokratik, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc, \u00e7ok sesli bir toplum i\u00e7in laik ve bilimsel e\u011fitim olmazsa olmazd\u0131r. E\u011fer T\u00fcrkiye \u00e7a\u011fda\u015f uluslar aras\u0131nda yerini almak, bilim, sanat, felsefe vb. alanlarda at\u0131l\u0131m yapmak istiyorsa, din\u00ee e\u011fitim-laik e\u011fitim ikilemini bir an \u00f6nce laik e\u011fitim lehine \u00e7\u00f6zmek zorundad\u0131r. Bu anlamda, bilim insanlar\u0131na, felsefecilere, sanat\u00e7\u0131lara, siyasilere ve her \u015feyden \u00f6nemlisi, sa\u011fduyulu, felsefi derinli\u011fi olan hakkaniyetli ilahiyat\u00e7\u0131lara b\u00fcy\u00fck g\u00f6revler d\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Aky\u00fcz, Y. (2012), T\u00fcrk E\u011fitim Tarihi (M\u00d6 1000-MS 2012), Ankara: PegemA Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

2) Ayd\u0131n, H. (2012), Felsefi Temelleri I\u015f\u0131\u011f\u0131nda Yap\u0131land\u0131rmac\u0131l\u0131k, Ankara: Nobel Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

3) Ayka\u00e7. N. (2005), \u00d6\u011frenme ve \u00d6\u011fretme S\u00fcrecinde Aktif \u00d6\u011fretim Y\u00f6ntemleri, Ankara: Naturel Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

4) Ayni, M. A. (2007), Darulf\u00fcnun Tarihi, \u0130stanbul: Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

5) Ba\u015far, E. (2004), Milli E\u011fitim Bakanlar\u0131n\u0131n E\u011fitim Faaliyetleri (1920-1960), \u0130stanbul: MEB Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

6) Borak, S. (1962), Atat\u00fcrk ve Din, \u0130stanbul: An\u0131l Yay\u0131nevi.<\/p>\n

7) B\u00fcy\u00fckd\u00fcvenci, S. (1984), \u201cAtat\u00fcrk\u2019\u00fcn E\u011fitim Felsefesi\u201d,\u00a0Ankara \u00dcniversitesi E\u011fitim Bilimleri Fak\u00fcltesi Dergisi, cilt: 17 say\u0131:1-2 (463- 472).<\/p>\n

8) \u00c7izmeli, \u015e. (2013), \u201cDin E\u011fitimi ve Birle\u015fmi\u015f Milletler \u00c7ocuk Haklar\u0131\u201d, Neden Geri Kald\u0131k? (Bitmeyen Kavga: \u00c7a\u011fda\u015fla\u015fma), ed.: Sad\u0131k Usta, \u0130stanbul: Kaynak Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

9) \u00c7otuks\u00f6ken, B. (1998), \u201cModernli\u011fin Vazge\u00e7ilmez Ko\u015fulu Olarak Laiklik\u201d, Kavramlara Felsefe \u0130le Bakmak, \u0130stanbul: \u0130nsanc\u0131l Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

10) \u00c7otuks\u00f6ken, B. (2010), \u201cE\u011fitimin D\u00fcn\u00fc, Bug\u00fcn\u00fc, Yar\u0131n\u0131\u201d, Felsefe: \u00d6zne-S\u00f6ylem, \u0130stanbul: Notus Kitap Yay\u0131nevi.<\/p>\n

11) \u00c7otuks\u00f6ken, B. (2010), \u201cH\u00fcmanist Metafizik ve Antropolojik Ontoloji\u201d, Felsefe: \u00d6zne-S\u00f6ylem, \u0130stanbul: Notus Kitap Yay\u0131nevi.<\/p>\n

12) D\u00f6nmez, C. (2006), \u201cAtat\u00fcrk\u2019\u00fcn E\u011fitim \u0130le \u0130lgili G\u00f6r\u00fc\u015f ve Uygulamalar\u0131na Toplu Bir Bak\u0131\u015f\u201d, G\u00dcKEF Dergisi, cilt: 7, say\u0131: 1 (91-109).<\/p>\n

13) F\u0131\u011flal\u0131, E. R. (1988), \u201cAtat\u00fcrk ve Din\u201d, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc Dergisi, Say\u0131: 304.<\/p>\n

14) Geray, C. (3013), \u201cErken Cumhuriyet D\u00f6neminde Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 Ayd\u0131nlanma Hareketi ve Kazan\u0131mlar\u0131\u201d, Neden Geri Kald\u0131k? (Bitmeyen Kavga: \u00c7a\u011fda\u015fla\u015fma), ed.: Sad\u0131k Usta, \u0130stanbul: Kaynak Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

15) G\u00fcnd\u00fcz, T. (1998), \u201cT\u00fcrkiye\u2019de Cumhuriyet D\u00f6nemi Din E\u011fitimi ve \u00d6\u011fretimi Kronolojisi (1923\u2019den G\u00fcn\u00fcm\u00fcze)\u201d, U\u00dc\u0130F Dergisi, 7 \/7 ( 543-557).<\/p>\n

16) G\u00fcven, \u0130. (2004), Osmanl\u0131 E\u011fitiminin Bat\u0131l\u0131la\u015fma Evreleri, Ankara: Naturel Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

17) \u0130nalc\u0131k, H. (2011), R\u00f6nesans Avrupas\u0131: T\u00fcrkiye\u2019nin Bat\u0131 Medeniyetiyle \u00d6zde\u015fle\u015fme S\u00fcreci, \u0130stanbul: \u0130BK Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

18) Karal, E. Z. (1986), Atat\u00fcrk\u2019ten D\u00fc\u015f\u00fcnceler, \u0130stanbul: MEB Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

19) Moore, T. W. (1982), Philosophy of Education, London: Routledge&Kegan Paul.<\/p>\n

20) Mumcu, A. (2013), \u201cDin \u00d6\u011fretiminin Hukuksal Boyutu\u201d, Neden Geri Kald\u0131k? (Bitmeyen Kavga: \u00c7a\u011fda\u015fla\u015fma), ed.: Sad\u0131k Usta, \u0130stanbul: Kaynak Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

21) Russ, J. (2011), Avrupa D\u00fc\u015f\u00fcncesinin Ser\u00fcveni (Antik \u00c7a\u011flardan G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Bat\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcncesi), \u00e7ev.: \u00d6zcan Do\u011fan, \u0130stanbul: Do\u011fu-Bat\u0131 Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

22) \u00dcstel, F. (2009), Makbul Vatanda\u015f\u0131n Pe\u015finde: II. Me\u015frutiyetten Bug\u00fcne Vatanda\u015fl\u0131k E\u011fitimi, \u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Din\u00ee e\u011fitim mi, laik e\u011fitim mi ikilemine yan\u0131t bulmak i\u00e7in hangi insan tipinin felsefi a\u00e7\u0131dan daha doyurucu, daha ikna edici ve daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu ve olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. Acaba hangi tip insan modeli T\u00fcrkiye\u2019nin bilim, sanat, felsefe, siyaset vb. alanlarda at\u0131l\u0131ma ge\u00e7mesine daha \u00e7ok katk\u0131 sa\u011flar? E\u011fitimin g\u00f6revi \u00fcretken, d\u00fc\u015f\u00fcnen, ele\u015ftiren, sorgulayan, bilgi ve de\u011fer […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":25358,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[169,38,224,215,221],"tags":[229,276,942,1179],"class_list":["post-24515","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-132-sayi","category-dergi-sayilari","category-din-ve-dinler-tarihi","category-egitim-bilimleri","category-felsefe","tag-din","tag-egitim","tag-hasan-aydin","tag-laiklik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t