{"id":24536,"date":"2015-02-02T13:06:41","date_gmt":"2015-02-02T11:06:41","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24536"},"modified":"2018-05-14T14:59:00","modified_gmt":"2018-05-14T11:59:00","slug":"beynin-ve-aklin-evrimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/02\/02\/beynin-ve-aklin-evrimi","title":{"rendered":"Beynin ve akl\u0131n evrimi"},"content":{"rendered":"

En ilkelden en geli\u015fmi\u015fe omurgal\u0131lar\u0131 y\u00f6neten beynin de\u011fi\u015fiminin 600 milyon y\u0131ll\u0131k \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde, yerin tarihi boyunca de\u011fi\u015fen, zaman zaman durma noktas\u0131na gelen, zaman zaman da s\u00fcratlenen ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmek i\u00e7in t\u00fcm canl\u0131lar yo\u011fun bir m\u00fccadele i\u00e7indedir. Bu 600 milyon y\u0131ld\u0131r b\u00f6yledir. Y\u00f6netici beyin de\u011fi\u015fken ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmek i\u00e7in canl\u0131y\u0131 buna haz\u0131rlar. Olu\u015fturdu\u011fu yeni merkezler onun gelecekteki ya\u015fam\u0131n\u0131 ya da sonunu belirleyecektir.<\/em><\/p>\n

\u00c7o\u011fu kaynak ve bilgilerimiz akl\u0131n evrimini insan evrimi ile paralel tutarsa da bunun pek de do\u011fru oldu\u011funu s\u00f6ylenemez. Onu iyice \u00f6z\u00fcmseyebilmek i\u00e7in canl\u0131lardaki sinir sisteminin evrimini anlamam\u0131z gerekir ki bu da omurgal\u0131 hayvanlar\u0131n evrimi ile yak\u0131ndan ilgilidir. Gezegenin tarihinde bu kapsaml\u0131 yolculu\u011fa \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce, tek h\u00fccrelilerde, omurgas\u0131z hayvanlarda ve hatta b\u00f6ceklerde sinir sistemleri ve buna ba\u011fl\u0131 olarak basit de olsa beyin geli\u015fimi var m\u0131 diye bir bakal\u0131m.<\/p>\n

\"\"
Paramecium. Dokunmaya duyarl\u0131 olan h\u00fccre, bir nevi sinir h\u00fccresi gibi davran\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu konudaki bilgiler \u00e7ok genel olacakt\u0131r. Tekh\u00fccrelilerde \u00f6rne\u011fin Paramecium ya da Euglena\u2019da veya Ameobea\u2019da dokunmaya duyarl\u0131 olan h\u00fccreler bir nevi sinir h\u00fccresi gibi davran\u0131r. Tekh\u00fccrelilerde b\u00f6yledir de sinir sistemi \u00e7ok h\u00fccrelilerde yani metazoa\u2019da acaba nas\u0131ld\u0131r? Fosil kay\u0131tlar\u0131na g\u00f6re \u00e7ok h\u00fccreli canl\u0131lar\u0131n ya\u015fam\u0131 gezegende 560 milyon y\u0131l \u00f6nce ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ya\u015fam sularda geli\u015fti\u011fine g\u00f6re bunlar artarak ve \u00e7o\u011falarak t\u00fcm okyanuslara yay\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7e\u015fitlenme o kadar fazlad\u0131r ki bunlar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak son derece g\u00fc\u00e7 olmu\u015ftur. Neyse ki Linne yard\u0131ma ko\u015fmu\u015f ve icat etti\u011fi binominal nomeklatur (iki adland\u0131rma) ile onlar\u0131 sistematize edip, isimlendirerek kolayl\u0131kla anlayabilmemizi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Metazoanlar\u0131 protozoanlardan ay\u0131ran en \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131k, \u00e7o\u011funda bir d\u0131\u015f kabu\u011fun ya da ekzoiskelet denilen bir yap\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131, bir sindirim bo\u015flu\u011funun bulunmas\u0131, farkl\u0131 organlar\u0131 olu\u015fturan farkl\u0131 h\u00fccrelerin meydana gelmesidir. Metazoanlar\u0131 kabaca s\u0131n\u0131flarsak, ikiye ay\u0131rabiliriz. Omurgas\u0131zlar yani invertebrata ve omurgal\u0131lar, di\u011fer ismiyle vertebrata. \u0130\u015fte bu iki b\u00fcy\u00fck grubu olu\u015fturduktan sonra, sinir sistemleri hakk\u0131nda, ya da omurgal\u0131lar\u0131 inceledi\u011fimizde beyin olu\u015fumundan ve hatta \u00e7ok daha ileri organizasyonlu olan, metaforik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla \u201cmuhte\u015fem memeli\u201d insanda ak\u0131ldan s\u00f6z edebiliriz.<\/p>\n

Omurgas\u0131zlar<\/strong><\/p>\n

Sinir sistemi bulunmaz, ama basit sinir h\u00fccreleri, genelde dokunma ve \u0131\u015f\u0131k gibi etkilere duyarl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir ve canl\u0131da buna kar\u015f\u0131 bir tepki olu\u015fur. \u00d6rne\u011fin bildi\u011fimiz midyelerin i\u00e7inde bulundu\u011fu bivalvia di\u011fer ad\u0131yla iki kabuklular s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00fcyelerinde bu tepkiyi rahatl\u0131kla g\u00f6rebiliriz. E\u011fer denize dalma gibi bir hobiniz varsa, kayalara yap\u0131\u015fm\u0131\u015f bivalvlerin kabuklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131p, sudaki planktonlar\u0131 beslenmek i\u00e7in beklerken, herhangi bir \u015feyle kabu\u011fa dokundu\u011funuzda bu ani etkiye s\u00fcratle tepki vererek kabu\u011funu kapatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Ayr\u0131ca, okyanuslarda dev kabuklu bivalvlerin s\u00fcnger avc\u0131lar\u0131n\u0131n ayaklar\u0131n\u0131 hatta sa\u00e7lar\u0131n\u0131 dahi bu d\u00fc\u015fmanca uyar\u0131lma sonucunda kapt\u0131klar\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n

Ba\u015fka bir \u00f6rnek de verebiliriz. Posinonia (deniz \u00e7ay\u0131rlar\u0131) aras\u0131nda k\u00f6k k\u0131s\u0131mlar\u0131 kuma g\u00f6m\u00fcl\u00fc ya\u015fayan, beslenmek i\u00e7in iki kabu\u011funu devaml\u0131 a\u00e7\u0131k tutan Pinna\u2019ya (bivalve) paletinizle dokundu\u011funuzda bu etkiye h\u0131zla yan\u0131t verdi\u011fini g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. \u00c7ok b\u00fcy\u00fck olanlara bunu yaparsan\u0131z paletinizi kapt\u0131rman\u0131n\u0131z i\u015ften bile de\u011fildir. Bu uyar\u0131lma basit sinir h\u00fccrelerinin etkiye kar\u015f\u0131l\u0131k vererek kas sistemlerini harekete ge\u00e7irmesi ve sonras\u0131nda a\u00e7\u0131k olan kabuklar\u0131n h\u0131zla kapanmas\u0131d\u0131r. Denizde ya\u015fayan crinoid yani denizlalelerinin, kayalara g\u00f6m\u00fclerek ya\u015fayan deniz vermeslerinin (kurtlar\u0131) basit sinir h\u00fccrelerinin uyar\u0131lmas\u0131 ile etkiye aniden kar\u015f\u0131l\u0131k verip, tentak\u00fcllerini kapat\u0131p, v\u00fccut bo\u015fluklar\u0131n\u0131 i\u00e7ine \u00e7ektiklerini denizalt\u0131 g\u00f6zlemlerinde g\u00f6rebilirsiniz. Gastropodlar da etkilere kar\u015f\u0131l\u0131k veren omurgas\u0131z canl\u0131lard\u0131r. Deniz zemininde \u00fcst\u00fcnde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 konik \u015fekilli kabu\u011fu ile dola\u015fan halk aras\u0131nda \u015feytan ya da deniz minaresi gibi ismi olan bu kar\u0131ndan bacakl\u0131ya dokunursan\u0131z, an\u0131nda canl\u0131 k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u00e7eri \u00e7ekip bir kapakla da kapatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Bu tepkimeler basit sinir h\u00fccrelerinin harekete ge\u00e7mesiyle salg\u0131lad\u0131klar\u0131 neurotransmitter olarak bilinen kimyasal sinyallerin yay\u0131lmas\u0131 ve kaslar\u0131n harekete ge\u00e7mesi sonucunda ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n

\"\"
Bilateral canl\u0131larda sinir sistemi geli\u015fimi (Planaria).<\/figcaption><\/figure>\n

S\u00fcngerlerde, Cnidaria\u2019da, Coelenterata\u2019da, simetrisiz invertebratlarda tepkiye duyarl\u0131 a\u011f bi\u00e7iminde bir n\u00f6ron toplulu\u011fu bulunur. Bilateral simetrili olanlarda ise v\u00fccudun her iki yan\u0131ndaki sinir d\u00fc\u011f\u00fcmleri birbirlerine ba\u011flanarak (neural cord) merdiven \u015fekli olu\u015fturur ve canl\u0131n\u0131n ba\u015f k\u0131sm\u0131nda ganglion ad\u0131 verilen bir sinir d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc bi\u00e7iminde sonlan\u0131r. Bu olu\u015fumu Planaria ve toprak solucanlar\u0131nda da g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n

K\u00e2hin ahtapot Paul<\/strong><\/p>\n

Bilimsel ismiyle Octopus vulgaris<\/em> yani bildi\u011fimiz ahtapot. Onun davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lm\u0131\u015f, sonu\u00e7lar\u0131 bilimsel kaynaklara ge\u00e7en makaleler yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Paul, k\u00e2hin hayvanlar (animals oracle) s\u0131n\u0131f\u0131nda bir omurgas\u0131z canl\u0131d\u0131r. Nedir \u00f6zelli\u011fi k\u00e2hin Paul\u2019un? Ahtapotlar\u0131n hemen her t\u00fcr\u00fc son derece zeki omurgas\u0131z hayvanlard\u0131r. \u00d6\u011frenme ve haf\u0131za yetileri ile sinir sitemleri iyi geli\u015fmi\u015ftir. Acaba akl\u0131 da var m\u0131 diye \u015f\u00fcpheye bile d\u00fc\u015febiliriz? Akl\u0131n memelilere ait oldu\u011fu kan\u0131s\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr, ama ahtapotlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 incelendi\u011finde onun da kendisine g\u00f6re, kendi ya\u015fam ortam\u0131na g\u00f6re bir akl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

\"\"
Ahtapot grubunda (m\u00fcrekkep bal\u0131\u011f\u0131) sinir sistemi.<\/figcaption><\/figure>\n

2010 D\u00fcnya Kupas\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u201cAhtapot Paul\u201d\u00fcn hayvanlar \u00e2leminin k\u00e2hini ilan edilmesi o y\u0131llarda \u00e7ok konu\u015fuldu. Paul nas\u0131l k\u00e2hin oldu? Ma\u00e7lar s\u0131ras\u0131nda i\u00e7inde yiyecek olan pleksiglastan yap\u0131lm\u0131\u015f iki kutu bir akvaryumun i\u00e7ine yerle\u015ftirildi. Kutular\u0131n \u00fczerinde ma\u00e7\u0131 olan tak\u0131mlar\u0131n farkl\u0131 bayraklar\u0131 bulunuyordu. Paul kazanan tak\u0131m\u0131n bayra\u011f\u0131 bulunan kutuya giderek yeme\u011fini yedi ve \u00f6nceden bir tahminde bulunmu\u015f oldu. Paul\u2019un kehaneti hemen hemen her ma\u00e7ta tutmu\u015ftu. Burada Almanya bayra\u011f\u0131n\u0131n geni\u015f bantl\u0131 siyah, k\u0131rm\u0131z\u0131 ve sar\u0131 renklerden olu\u015fmas\u0131, Paul\u2019\u00fcn her seferinde bu bayra\u011f\u0131n bulundu\u011fu kutuya gitmesini sa\u011flad\u0131. \u0130spanya\u2019n\u0131n ma\u00e7lar\u0131n\u0131 da bildi Paul. \u00dclke bayra\u011f\u0131n\u0131n sar\u0131 ve k\u0131rm\u0131z\u0131 kal\u0131n \u015feritler \u015feklinde olmas\u0131 olas\u0131l\u0131kla Paul\u2019\u00fc cezbetmi\u015f olmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\"\"
Ahtapot Paul<\/figcaption><\/figure>\n

Bir ahtapot an\u0131s\u0131 <\/strong><\/p>\n

Omurgas\u0131z hayvanlarda pek fazla beyin olu\u015fumundan s\u00f6z edilemez ama \u00f6zellikle kafadanbacakl\u0131larda (cephalopoda) geli\u015fmi\u015f ve birtak\u0131m loblara ayr\u0131lm\u0131\u015f, g\u00f6rme, alg\u0131lama, dokunma ve beslenme i\u015flevlerini olu\u015fturan sinir sistemini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bunun en tipik \u00f6rne\u011fi sekiz kollu Octopus vulgaris<\/em>\u2019tir.<\/p>\n

Ahtapotlarla ilgili birebir g\u00f6zlemledi\u011fim birka\u00e7 olay\u0131 anlatmak isterim. 80\u2019li y\u0131llarda yaz tatilini Marmaris Bozburun K\u00f6y\u00fc\u2019nde ge\u00e7irirken o mavi-lacivert denize dalmak tutkusu beni olduk\u00e7a etkilemi\u015fti. Arkada\u015flar\u0131n teknesine binip, akvaryum denilen birka\u00e7 k\u00fc\u00e7\u00fck adan\u0131n aras\u0131ndaki ye\u015fil ile mavi tonlar\u0131n\u0131n karmakar\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fu o muhte\u015fem d\u00fcnyaya dald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda kendinizi ger\u00e7ekten bir hayal \u00e2leminde hissediyordunuz. Burada ahtapot n\u00fcfusu o kadar \u00e7oktu ki hemen hemen her kayan\u0131n alt\u0131nda onlara rastl\u0131yordunuz. Beraber dald\u0131\u011f\u0131m\u0131z arkada\u015flar onlar\u0131 avlamak i\u00e7in farkl\u0131 y\u00f6ntemler geli\u015ftirmi\u015fti. Kimisi mayosuna ast\u0131\u011f\u0131 \u015fi\u015fenin i\u00e7indeki bak\u0131r s\u00fclfat eriyi\u011fini yuvan\u0131n i\u00e7ine s\u0131k\u0131p hayvan\u0131n d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 bekliyordu. Bu y\u00f6ntem t\u00fcm\u00fcyle ba\u015far\u0131l\u0131yd\u0131. Bu kimyasala direnemeyen ahtapot yuvadan d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor ve yakalan\u0131yordu. Baz\u0131 arkada\u015flar da onlar\u0131 z\u0131pk\u0131nla avlamak yolunu se\u00e7iyordu. Ben de birka\u00e7 kez bu yolu denedim ama daha sonra vazge\u00e7tim. Nedeni ilgin\u00e7ti ve bir o kadar da duygusald\u0131. Biliyoruz ki ahtapotlarda devaml\u0131 gizlenme duygusu h\u00e2kimdir. Onlar\u0131 hemen hemen hi\u00e7 d\u0131\u015far\u0131da hareket ederken g\u00f6remezsiniz. \u00c7o\u011funlukla vaktini bir kaya i\u00e7inde ya da bir ta\u015f\u0131n alt\u0131nda s\u0131\u011fabilece\u011fi bir kovukta ge\u00e7irir. Bazen beslenmek i\u00e7in d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 da olur ama yine de onu g\u00f6rmek zordur. Bir g\u00fcn ahtapot av\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131k. Kayalar\u0131n alt\u0131n\u0131 g\u00f6zleyip g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorduk. Onu ancak kollar\u0131n\u0131 ve vantuzlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde fark etmek m\u00fcmk\u00fcn oluyordu. \u0130rice bir kayan\u0131n alt\u0131ndaki bo\u015flu\u011fa gizlenmi\u015f ahtapotun vantuzlar\u0131 dikkatimi \u00e7ekti. Heyecanland\u0131m. En sonunda bir tane bulmu\u015ftum. Yakla\u015f\u0131k 5 metre derinlikteki yuvaya derin bir nefes al\u0131p dald\u0131m. O da ne? Yuvan\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir s\u00fcr\u00fc ta\u015f vard\u0131. Ancak onlar\u0131 temizledikten sonra ahtapota ula\u015fabilecektim. Soluklan\u0131p, ta\u015flar\u0131 temizlemek i\u00e7in tekrar dald\u0131m. Yukar\u0131 \u00e7\u0131k\u0131p yuvaya tekrar bakt\u0131\u011f\u0131mda ta\u015flar\u0131n yuvan\u0131n \u00f6n\u00fcne dizildi\u011fini hayretle g\u00f6rd\u00fcm. Ahtapot her dal\u0131\u015f\u0131mda ta\u015flar\u0131 temizleyip yukar\u0131 \u00e7\u0131karken etrafta bulunan ta\u015flar\u0131 kollar\u0131yla al\u0131p yuvas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc kapatarak yuvas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fman\u0131ndan koruyordu. Bu g\u00f6rme, hissetme ve alg\u0131lamadan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Bunu yapan da sinir sistemi ve ona uyar\u0131lar\u0131 g\u00f6nderen beyindi. Ahtapot sald\u0131r\u0131ya kar\u015f\u0131 i\u00e7g\u00fcd\u00fcleri ile mi hareket ediyordu yoksa akl\u0131n\u0131 m\u0131 kullan\u0131yordu?<\/p>\n

Omurgal\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131nda sinir sisteminden akl\u0131n evrimine<\/strong><\/p>\n

Bu gruptaki hayvanlar yedi b\u00fcy\u00fck s\u0131n\u0131fla temsil edilir. Bunlar evrim s\u0131ras\u0131na g\u00f6re \u00c7enesiz Bal\u0131klar (Agnatha), K\u0131k\u0131rdakl\u0131 Bal\u0131klar (Chondrichthyes), Kemikli Bal\u0131klar (Osteichthyes), Amphibia (iki ya\u015faml\u0131lar), Reptilia (s\u00fcr\u00fcngenler), Aves (ku\u015flar) ve Mammalia (memeliler) olarak s\u0131ralan\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u00c7enesi olmayan bal\u0131klar beslenmeleriyle dikkat \u00e7eker. Bunlar t\u00fcm ya\u015famlar\u0131 boyunca korunaks\u0131z omurilik ta\u015f\u0131yan en ilkel omurgal\u0131lard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilinen grubu Cyclostomata\u2019d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00c7enesi olmayan bal\u0131klar beslenmeleriyle dikkat \u00e7eker. Bunlar t\u00fcm ya\u015famlar\u0131 boyunca dorsa cordalis (s\u0131rtipi=korunaks\u0131z omurilik) ta\u015f\u0131yan en ilkel omurgal\u0131lard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilinen grubu Cyclostomata\u2019d\u0131r. Omurgal\u0131 \u00f6zellikleri olarak farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f beyne, \u00e7ift sinir liflerine, kal\u0131nt\u0131 g\u00f6zlere, i\u00e7 kula\u011fa ve yeni segmentle\u015fmeye ba\u015flayan omurgaya sahiptir. Bu grubun k\u00f6keni Siluriyen (443-416 milyon y\u0131l \u00f6nce) d\u00f6neminde tatl\u0131 sularda ya\u015fayan Ostracodermlerdir. Devon sonlar\u0131nda (359 milyon y\u0131l \u00f6nce) yok olmu\u015flard\u0131r. Evrimsel farkl\u0131la\u015fmalar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bunun nedeni \u00e7enelerinin olmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Besinlerini yaln\u0131z emme yolu ile alabilirler. Beyinleri, omurgal\u0131 beyninin farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f be\u015f ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc (\u00d6n beyin \/ Telensefelon; Ara beyin \/ Diensefelon; Orta beyin \/ Mesensefelon; K\u00fc\u00e7\u00fck beyin \/ Metansefelon ve boyuna uzam\u0131\u015f omurilik k\u00f6k\u00fc \/ Myelensefelon) ve d\u00f6rt beyin kar\u0131nc\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Basit sempatik sinir sistemleri bulunur.<\/p>\n

\"\"
K\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131klara \u00f6rnek<\/figcaption><\/figure>\n

Omurgal\u0131 hayvanlar\u0131n evrimle\u015fmesinde beslenmenin ne denli \u00f6nemli oldu\u011fu, \u00e7enenin olu\u015fumu ile kendini g\u00f6sterir. Bunlar Gnathostomata, di\u011fer anlam\u0131yla \u00e7eneli omurgal\u0131 gruplar\u0131d\u0131r. Placodermi (z\u0131rhl\u0131 bal\u0131klar) ve k\u00f6pek bal\u0131klar\u0131ndan memeli hayvanlara kadar t\u00fcm omurgal\u0131lar\u0131 i\u00e7erir. Grubun en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi de\u011fi\u015fimin a\u011f\u0131zda meydana gelmesidir. A\u011f\u0131z, platoquadratum (\u00fcst \u00e7ene) ve Mandibulare (alt \u00e7ene)den olu\u015fmu\u015f \u00e7ene yaylar\u0131na sahiptir. \u00c7ene yay\u0131 ilk ya da iki solunga\u00e7 yay\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi sonucunda geli\u015fmi\u015ftir. Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi \u00e7ene kemi\u011fi olu\u015fumu omurgal\u0131lara beslenmede inan\u0131lmaz bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu de\u011fi\u015fim sulardan karaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f kadar \u00f6nemlidir. Ayr\u0131ca \u00e7ene \u00fczerinde geli\u015fen di\u015fler, beslenmeye ayr\u0131 bir g\u00fc\u00e7 katmas\u0131 ile dikkati \u00e7eker. \u00c7eneli hayvanlar, bal\u0131klar (Pisces) ve d\u00f6rt \u00fcyeliler Tetrapoda kara omurgal\u0131lar\u0131 olarak iki b\u00fcy\u00fck k\u00fcmeye ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n

K\u0131k\u0131rdakl\u0131 ve kemikli bal\u0131klar\u0131n beyin geli\u015fimleri temelde birbirinden farkl\u0131d\u0131r. Bu nedenle \u00f6zellikle \u00f6n beyin yap\u0131s\u0131nda belirgin farkl\u0131la\u015fmalar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6n \u00a0\u00a0k\u00f6pek bal\u0131klar\u0131nda uzam\u0131\u015f, ara beyin bir\u00e7ok \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131larla b\u00f6l\u00fcmlere ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buras\u0131 g\u00f6rme sinirlerinin belirginle\u015fti\u011fi yerdir. Sadece optik sinirler de\u011fil yanal organlardan gelen sinirler de orta beyinde sonlan\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck beyin denge merkezidir. Denge organlar\u0131 ve yanal organ sinirleri burada yer al\u0131r. Beyin sinirlerinin dizili\u015fi solunga\u00e7 yaylar\u0131n\u0131n ya da duyu organlar\u0131n\u0131n durumuna g\u00f6re de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterir. Bu dizilim \u015fekli y\u00fcksek organizasyonlu omurgal\u0131 hayvanlar\u0131n beyin sinirlerinin t\u00fcrevlenmesinde temel \u015femay\u0131 olu\u015fturur. Memelilerde yaln\u0131z embriyonik evrede bulunan, ku\u015flarda ise tamamen kaybolmu\u015f burun bo\u015flu\u011funun yan duvarlar\u0131n\u0131 donatan nervus terminalis en rostraldeki beyin siniri olarak \u00e7ok geli\u015fmi\u015ftir. Bu bir koku siniri de\u011fil, koku epitelindeki h\u00fccrelerin beyne ula\u015fan lif uzant\u0131lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kemikli bal\u0131klarda v\u00fccut yanlardan bas\u0131k mekik \u015fekillidir. \u00c7i\u011fneme ayg\u0131t\u0131n\u0131n olu\u015fumuna bir\u00e7ok \u00f6rt\u00fc kemi\u011fi kat\u0131lm\u0131\u015f, solunga\u00e7 yar\u0131klar\u0131 kemikle\u015fmi\u015f solunga\u00e7 kapa\u011f\u0131 ile \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. V\u00fccut kemik pullarla \u00f6rt\u00fcl\u00fcd\u00fcr. Eldeki kan\u0131tlar ilk kemikli bal\u0131klar\u0131n k\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131klardan \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131n\u0131 belirtmektedir. Bunlar\u0131n k\u00f6kenini erken Paleozoyik denizlerinde aramak gerekir. Dar anlamda Teleostei olarak isimlendirilen kemikli bal\u0131klar Mesozoyik ba\u015flar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve daha sonra omurgal\u0131 grubunda rastlan\u0131lmayacak derecede \u00e7e\u015fitlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Sinir sistemi ve beynin geli\u015fmesi y\u00fcksek organizasyonlu kemikli bal\u0131klarda kendine \u00f6zg\u00fc bir yola sahiptir. Beyin, k\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131klar\u0131n beyninden daha b\u00fcy\u00fck ve daha yo\u011fundur. En \u00f6nemli fonksiyonu \u00e7ok iyi koku alabilmeyi sa\u011flamakt\u0131r. Ara beyin, b\u00fcy\u00fck beyin ile orta beyin aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Buradaki yap\u0131la\u015fma \u00f6zellikle beyin s\u0131v\u0131s\u0131n\u0131n bas\u0131nc\u0131n\u0131n ayarlanmas\u0131yla ilgilidir. Genelde derin deniz bal\u0131klar\u0131nda \u00e7ok daha fazla geli\u015fmi\u015ftir. S\u0131\u011f su bal\u0131klar\u0131nda ise daha basit yap\u0131la\u015fma g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Orta beyin g\u00f6rme sinirlerinin topland\u0131\u011f\u0131 yerdir. K\u00fc\u00e7\u00fck beyin en fazla daha \u00e7evik bal\u0131klarda geli\u015fen bir b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Bal\u0131klarda omurilikten gelen \u00e7ok az say\u0131da duyusal lif omurilik so\u011fan\u0131 ve beyne ula\u015f\u0131r. Bunlarda uyar\u0131lara yan\u0131t\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 g\u00f6vde ve kuyruk b\u00f6lgesinden refleks olarak verilir.<\/p>\n

\u0130ki ya\u015faml\u0131lar \u00e7o\u011funlu\u011fu d\u00f6rt \u00fcyeli, de\u011fi\u015fken s\u0131cakl\u0131kl\u0131, yass\u0131la\u015fm\u0131\u015f ve kemikli bal\u0131klara g\u00f6re \u00e7ok daha basit hale gelmi\u015f kafatas\u0131na sahiptir. Derileri \u00e7\u0131plak ve her zaman nemlidir. Kafatas\u0131 ilk omurla ba\u011fl\u0131d\u0131r ve bir ya da iki eklem \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131r. G\u00f6\u011f\u00fcs kemi\u011fi kaburgalara ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. Evrimsel olarak su d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fayabilen ilk omurgal\u0131 hayvan grubudur. \u00dcyelerinin bulunmas\u0131, akci\u011ferlerinin olmas\u0131, hem suda hem de karada i\u015flev g\u00f6ren duyu organlar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 ve burun deliklerinin a\u011f\u0131z bo\u015flu\u011fu ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olmas\u0131 ile bal\u0131klardan farkl\u0131la\u015f\u0131r. \u0130ki ya\u015faml\u0131lara benzer ilk canl\u0131, ge\u00e7 Devon\u2019da her iki ortam\u0131 da kullanabilen ve Crossopterygii benzeri \u00f6zellik ta\u015f\u0131yan ama bir taraftan da tetrapod \u00fcyesine sahip Ichtyhostega\u2019d\u0131r. Kafatas\u0131 ve omuz kemeri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kemikle\u015fmi\u015ftir. Ba\u015f\u0131n arkas\u0131nda bir eklem \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ve 12 \u00e7ift beyin sinirinin \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in 12 delik bulunur. \u0130ki ya\u015faml\u0131larda ana hatlar\u0131yla bal\u0131klar\u0131nkine benzer sinir sistemi bulunur. V\u00fccudun ana kontrol sistemi orta beynin tavan\u0131nda yer al\u0131r. \u00d6n beyin hen\u00fcz k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. Koklama lobu belirgindir. Koku alma sinirinin k\u0131sa olmas\u0131 belirgin \u00f6zelliktir. Yanal \u00e7izgi sistemi beyin sinirlerinin bir k\u0131sm\u0131 ile kaplanm\u0131\u015f, periferik ve otonom sinir sistemi geli\u015fmi\u015ftir. \u00dcye sinirlerinin yo\u011fun olmas\u0131, \u00fcyeler ile omurilik aras\u0131nda sinir \u00f6rg\u00fcs\u00fcn\u00fcn olu\u015fmas\u0131 nedeniyle bal\u0131klardan farkl\u0131 bir yap\u0131 kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Omurgal\u0131lar\u0131n ya\u015famlar\u0131 karaya \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra sudakinden \u00e7ok farkl\u0131 olmu\u015ftur. Bu a\u011f\u0131r ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmek i\u00e7in bir dizi \u00f6zellik geli\u015ftirmi\u015flerdir. Bunlardan en \u00f6nemlisi \u00fcremedir ve ayr\u0131ca ilk kez hava ile solunum yapmalar\u0131 evrimin en \u00f6nemli kazan\u0131mlar\u0131ndan biri olmu\u015ftur. Biz bunlara amniyotlar da diyoruz. \u0130ki ana gruba ayr\u0131l\u0131rlar. S\u00fcr\u00fcngen ve ku\u015flar\u0131 temsil eden Sauropsida (kertenkele y\u00fczl\u00fcler) ile memeli benzeri s\u00fcr\u00fcngenleri ve memelileri temsil eden Therapsidler. Boynuzumsu pullar, reptiller hari\u00e7 ku\u015flarda k\u0131smen, memelilerde t\u00fcm\u00fcyle k\u00f6relmi\u015ftir. \u0130lk olarak pleurosentrumun geni\u015flemesiyle omur g\u00f6vdesi olu\u015fumu izlenir. Permiyen\u2019de ya\u015fam\u0131\u015f Seymuriamorpha\u2019da bir\u00e7ok s\u00fcr\u00fcngen \u00f6zelli\u011fi daha o zamanlarda geli\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak d\u0131\u015f solunga\u00e7lar larvalarda halen g\u00f6r\u00fclmektedir. Genelde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda amniyotlar\u0131n ilk basama\u011f\u0131 Karbonifer d\u00f6nemine kadar gider.<\/p>\n

\"\"
\u0130ki Ya\u015faml\u0131lar (Amphibia), evrimsel olarak su d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fayabilen ilk omurgal\u0131 hayvan grubudur.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu grubun \u00f6nemli s\u0131n\u0131flar\u0131ndan biri s\u00fcr\u00fcngenlerdir. \u00dcreme \u015fekilleri ve yumu\u015fak doku yap\u0131lar\u0131yla amfibilerden ayr\u0131l\u0131rlar. Bir\u00e7ok osteolojik fark\u0131n yan\u0131nda \u00f6zellikle \u015fakak pencerelerin say\u0131s\u0131 ve birle\u015fmeleri (zygomatik yay) bu grubun s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli \u00f6zelliklerin ba\u015f\u0131nda gelir. Paleozoyik amfibilerine g\u00f6re daha kuvvetli kemikle\u015fmi\u015f iskelete ve ayr\u0131ca tek bir boyun condylusuna sahip olmalar\u0131yla amfibilerden ayr\u0131l\u0131rlar. Farkl\u0131 yap\u0131da \u00fcyelere ve de\u011fi\u015fik v\u00fccut b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerine sahip, de\u011fi\u015fken s\u0131cakl\u0131kl\u0131 omurgal\u0131lard\u0131r. Kafataslar\u0131 sa\u011flam kaps\u00fcl \u015feklindedir veya bir\u00e7ok k\u00f6pr\u00fcye ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Alt\u00e7ene \u00e7ok kemiklidir. Kuru yap\u0131l\u0131 derileri genellikle pullu ya da kemik plakal\u0131d\u0131r. Reptillere ait en eski tan\u0131nabilir fosil Orta-\u00dcst Karbonifer ya\u015fl\u0131d\u0131r. \u0130lk s\u00fcr\u00fcngenlerin karasal ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve embriyolar\u0131n bir amnion taraf\u0131ndan sar\u0131l\u0131 oldu\u011fu fosil kay\u0131tlar\u0131ndan bilinmektedir. S\u00fcr\u00fcngenlerin monofletik ve polifletik k\u00f6kenli olduklar\u0131 konusunda bir\u00e7ok varsay\u0131m vard\u0131r. En tutarl\u0131s\u0131 iki ya\u015faml\u0131lardan k\u00f6ken ald\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ancak bu monofletik de\u011fildir. \u0130ki ya da \u00fc\u00e7 amfibi grubunun ba\u011f\u0131ms\u0131z evrimle\u015ferek s\u00fcr\u00fcngen basama\u011f\u0131na yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131m\u0131 fosil kay\u0131tlar\u0131na g\u00f6re do\u011frulanmaktad\u0131r. Reptiller ilk b\u00fcy\u00fck dallanmalar\u0131n\u0131 Karbonifer ve Permiyen\u2019de yaparlar. Bu d\u00f6nemde \u015fakak pencereleri ile birbirinden kolayca ayr\u0131labilen b\u00fcy\u00fck s\u00fcr\u00fcngen gruplar\u0131 ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Synapsid s\u00fcr\u00fcngenler, s\u0131rt tara\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yan 3 m uzunlu\u011fundaki Dimetredon gibi formlar\u0131 i\u00e7ine alan Pelycosauria ile bundan k\u00f6ken alan Therapsida ve \u00e7e\u015fitli beslenme \u015fekilleri g\u00f6steren et\u00e7il Cynodontia ve Tritylodontoidea gibi ot\u00e7ulun yer ald\u0131\u011f\u0131 9 b\u00fcy\u00fck grup alt\u0131nda toplan\u0131r. Bunlardan birka\u00e7\u0131 Mesozoyik\u2019teki memeli hayvanlar\u0131n atasal gruplar\u0131na evrilecektir.<\/p>\n

Reptiller i\u00e7indeki evrimsel dallanman\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve filogenetik ili\u015fkinin a\u00e7\u0131klanabilmesi i\u00e7in \u015fakak b\u00f6lgelerindeki a\u00e7\u0131kl\u0131klar\u0131n bilinmesi gerekir. Reptillerin \u015fakak b\u00f6lgelerinde ya hi\u00e7 a\u00e7\u0131kl\u0131k bulunmaz (anapsid), ya bir a\u00e7\u0131kl\u0131k olabilir (synapsid, parapsid ve eurapsid) ya da iki a\u00e7\u0131kl\u0131k olabilir ve buna da diapsid ad\u0131 verilir. A\u00e7\u0131kl\u0131k i\u00e7ermeyen anapsid kafatas\u0131 kaplumba\u011falarda ve de ilkel reptillerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
A\u00e7\u0131kl\u0131k i\u00e7ermeyen anapsid (\u015fakak b\u00f6lgelerinde hi\u00e7 a\u00e7\u0131kl\u0131k bulunmamas\u0131) kafatas\u0131 kaplumba\u011falarda ve de ilkel reptillerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu kafataslar\u0131yla ilgili olarak beyin ve sinir sistemi nas\u0131l geli\u015fmi\u015ftir? \u0130lkel omurgal\u0131 hayvanlar\u0131nkine tam benzerlik g\u00f6sterir ve onlarda oldu\u011fu gibi \u00f6nden arkaya do\u011fru \u00f6n beyin, ara beyin, orta beyin ve arka beyin b\u00f6l\u00fcmlerine ayr\u0131l\u0131r. Amfibi beyinlerinden, b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck ve farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck beyinleri ile ayr\u0131l\u0131r. Her iki koku lobu da iyi geli\u015fmi\u015ftir. Neopalium (neocortex) olu\u015fumu dikkat \u00e7ekicidir. Ara beyin metabolik i\u015flevlerin y\u00f6netiminde rol oynar. Ayr\u0131ca s\u0131cakl\u0131k ile ilgili d\u00fczenlemelerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgedir. G\u00f6rme merkezlerinin olu\u015fumu memelilere benzer. S\u00fcr\u00fcngenlerin t\u00fcm\u00fcnde orta beynin tavan\u0131 en \u00f6nemli e\u015fg\u00fcd\u00fcm merkezidir. Bu merkez memeli beyninin korteksinin i\u015flevlerini y\u00fcklenmi\u015ftir. Ku\u015flar ve memeliler gibi s\u00fcr\u00fcngenlerde 12 \u00e7ift beyin siniri ta\u015f\u0131r. Otonom sinir sistemi ana hatlar\u0131yla v\u00fccut boyunca uzanan iki sinir kordonundan olu\u015fur.<\/p>\n

\"\"
Ku\u015flarda beynin i\u00e7 k\u00fctlesi artm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece k\u00fc\u00e7\u00fck beyin k\u00fcrelerinin hacmi en geli\u015fmi\u015f s\u00fcr\u00fcngen beynininkinin 5-20 kat b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Ku\u015flarda ise durum biraz daha farkl\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n t\u00fcylere sahip olmas\u0131, \u00f6n \u00fcyelerinin u\u00e7ma organ\u0131 (kanat) haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesi, sabit s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n ilk defa bu grupta ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve i\u00e7leri hava bo\u015fluklu kemiklerin bulunu\u015fu, bu s\u0131n\u0131f i\u00e7in son derece karakteristiktir. Ayr\u0131ca g\u00f6rme organ\u0131n\u0131n di\u011fer s\u0131n\u0131flardaki gruplara g\u00f6re \u00e7ok daha fazla geli\u015fmesi ku\u015flar\u0131 hayvanlar \u00e2leminde ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir yere yerle\u015ftirir. Koku alma duyular\u0131 azalm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00fcr\u00fcngenler ile yak\u0131n akrabad\u0131r ve her ikisi de sauropsida \u00fcst s\u0131n\u0131f\u0131 alt\u0131nda toplan\u0131r. Diapsid kafatasl\u0131 Archosauria\u2019dan 2. zaman\u0131n ba\u015flar\u0131nda farkl\u0131la\u015farak Thecodontia\u2019dan k\u00f6ken alm\u0131\u015flard\u0131r. Bu grubun i\u00e7indeki dinosauria ku\u015flara en yak\u0131n grup olarak bilinir. Periferik sinir sistemi reptillerden \u00e7ok az farkl\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, beyin \u00e7ok belirgin olarak geli\u015fmi\u015f bir yap\u0131 g\u00f6sterir. Beyincik u\u00e7man\u0131n kazan\u0131lmas\u0131 ile hareketler aras\u0131nda e\u015fg\u00fcd\u00fcm sa\u011flayan bir organizasyon kazan\u0131rken, b\u00fcy\u00fck beyin psi\u015fik i\u015flevlerin merkezi haline gelmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k bal\u0131klarda olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f koku alma loplar\u0131 ku\u015flarda hemen hemen k\u00f6relmi\u015ftir. Beyin yar\u0131 k\u00fcreleri \u00fczerindeki k\u0131vr\u0131mlar fazla de\u011fildir. Bu k\u0131sm\u0131n kaidesinde bulunan b\u00f6lge e\u015fg\u00fcd\u00fcm merkezi olarak bilinir. Orta beyinde yer alan g\u00f6rme loblar\u0131 ise \u00e7ok geli\u015fmi\u015ftir. Evrimsel \u00e7er\u00e7eveden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ku\u015flar\u0131n beyinleri memelilerden farkl\u0131 bir yol izlemi\u015ftir. Ku\u015flarda beynin i\u00e7 k\u00fctlesi artm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece k\u00fc\u00e7\u00fck beyin k\u00fcrelerinin hacmi en geli\u015fmi\u015f s\u00fcr\u00fcngen beynininkinin 5-20 kat b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Beynin geri kalan k\u0131s\u0131mlar\u0131 s\u00fcr\u00fcngenlerinki ile yak\u0131n benzerdir. Orta beyin g\u00f6rme, ara beyin vejetatif i\u015fler, \u00f6rne\u011fin v\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesi gibi i\u015flemleri yapar. Omurilik son kuyruk omurunun i\u00e7ine kadar uzan\u0131r.<\/p>\n

Memelilerde sinir sistemi ve beyin<\/strong><\/p>\n

Memeli s\u0131n\u0131f\u0131 \u015fu \u00f6zellikleri ile dikkati \u00e7eker. Synapsid kafatas\u0131na sahip olmalar\u0131, alt \u00e7enenin esas kemi\u011fi olan dentalenin belirginle\u015fmesi, \u00fc\u00e7 kemikten olu\u015fmu\u015f i\u015fitme kemik\u00e7ikleri, orta kulak ve kulak zar\u0131n\u0131n olu\u015fumu, a\u011f\u0131z bo\u015flu\u011funu burun bo\u015flu\u011fundan ay\u0131ran ikinci dama\u011f\u0131n geli\u015fimi, yuvarlak ve \u00e7ekirdeksiz alyuvarlar, kar\u0131n ve g\u00f6\u011f\u00fcs bo\u015flu\u011funun diyaframla ayr\u0131lmas\u0131, s\u00fct ve ter bezlerinin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, embriyonik olarak ortaya \u00e7\u0131kan k\u0131l \u00f6rt\u00fc ve testislerin d\u0131\u015far\u0131da bulunmas\u0131. En eski synapsid s\u00fcr\u00fcngenin k\u00f6keni Theromorpha, Karbonifer\u2019e kadar inmektedir. Bu grup, Perm\u2019de Pelycosauria ve v\u00fccutlar\u0131n k\u0131ll\u0131 oldu\u011fu varsay\u0131lan Therapsidler diye iki gruba ayr\u0131l\u0131r. Therapsida, memeli gruplar\u0131na benzer bir hat olarak kabul edilir. Perm\u2019de, Therapsida i\u00e7inde, memeli benzeri s\u00fcr\u00fcngenlerin bir\u00e7ok b\u00fcy\u00fck grubunu olu\u015fturacak \u015fekilde yeniden bir dallanma g\u00f6r\u00fclecektir. \u00d6rne\u011fin, Baunamorpha, Ictidosauria, Tritylodontia ve Cynodontia. Bunlar\u0131n hepsi farkl\u0131 bir memeli \u00f6zelli\u011fini geli\u015ftirmi\u015ftir. Buradan memelilerin k\u00f6keninin polifiletik oldu\u011fu yarg\u0131s\u0131na var\u0131lmal\u0131d\u0131r. Tipik memeliler ilk defa Triyas\u2019ta ortaya \u00e7\u0131kar. Jura\u2019da b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 ilk memeli dallanmas\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Molar di\u015fleri ile birbirinden ayr\u0131lan ve bir\u00e7ok formu i\u00e7eren b\u00fcy\u00fck gruplar meydana gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Mesozoyik ortalar\u0131nda memelilerin geli\u015fimi ve evrimle\u015fmesi sonucunda t\u00fcrlerde \u00e7e\u015fitlenmeler ve de\u011fi\u015fik ortama uyum sa\u011flamalar gittik\u00e7e artm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sonucunda sistemati\u011fi etkileyen yeni gruplar dikkati \u00e7eker. \u00d6rne\u011fin Jura-Tersiyer ba\u015flar\u0131na kadar ya\u015fam\u0131\u015f, \u00f6n di\u015fleri bug\u00fcnk\u00fc kemiricilerinkine benzeyen fare-kedi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde ve bitkilerle beslenen kemiriciler, multituberculata olarak tan\u0131mlan\u0131r. Jura-Kretase\u2019de ya\u015fam\u0131\u015f, kedi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde karnivorlar tricodonta, \u00dcst Triyas-Jura\u2019da ya\u015fam\u0131\u015f \u00e7ift \u00e7ene eklemli \u00f6zelle\u015fmi\u015f di\u015f dizisi i\u00e7eren docodonta, yine Jura-Kretase\u2019de ya\u015fam\u0131\u015f molarlar\u0131 \u00fc\u00e7 \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 symetrodonta ve Jura-Kretase\u2019de t\u00fcrce en zengin grup olan, b\u00f6ceklerle beslenen, keselilerin ve plesental\u0131lar\u0131n k\u00f6kenini olu\u015fturan prototheria, memeli evrimine Jura ve Kretase\u2019den beri di\u011fer anlam\u0131yla 150 milyondan beri \u0131\u015f\u0131k tutan gruplar olmu\u015ftur.<\/p>\n

Biraz Prototheria\u2019y\u0131 inceleyelim. Kretase\u2019de ikinci \u00f6nemli memeli dallanmas\u0131n\u0131 g\u00f6steren grup olmas\u0131 nedeniyle memeli evriminde \u00f6nemli bir yere sahiptir. Bu dallanmada olu\u015fan iki ana hattan biri Keseli Memelileri \/ Marsupialia, ikincisi ise Plesental\u0131 Memelileri \/ Placentalia\u2019y\u0131 meydana getirecektir. Her iki ana grup k\u0131sa bir s\u00fcre sonra \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc memeli dallanmas\u0131n\u0131 da ger\u00e7ekle\u015ftirecektir. Bu dallanmalardan sonra 3. zaman\u0131n ba\u015flar\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc memeli gruplar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 ya da benzerleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Memeli beyni: Frontal lob: konu\u015fma kontrol\u00fc buradad\u0131r. Parietal lob: his ve dokunma merkezidir. Ossipital lob: g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ile ilgili i\u015fler burada g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Temporal lob: i\u015fitmenin yeridir.<\/figcaption><\/figure>\n

Memelilerin sinir sistemi ve beyin geli\u015fimi akl\u0131n olu\u015fumu ile yak\u0131ndan ilgilidir. \u00d6nce bu sistemi incelemek gerekir ki akl\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu anlayabilelim. Sinir sistemi ku\u015flar\u0131nkine paralel olarak y\u00fcksek organizasyon d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak her iki s\u0131n\u0131fta da farkl\u0131 beyin b\u00f6lgelerinin geli\u015fimi dikkati \u00e7eker. Metatheria ile Eutheria\u2019n\u0131n beyin evrimi kendilerine \u00f6zg\u00fc farkl\u0131 iki yol izlemi\u015ftir. Bu nedenle marsupial ve plasenta beyinleri i\u00e7in tam bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapmak olanaks\u0131zd\u0131r. \u0130lkel plasental\u0131larda b\u00fcy\u00fck beyin yap\u0131s\u0131 halen s\u00fcr\u00fcngenlerinkine benzer \u00f6zellikler i\u00e7erir. S\u00fcr\u00fcngenlerin b\u00fcy\u00fck beyinlerinkinden farkl\u0131 olarak beyin mantosunda palliumda belirgin b\u00fcy\u00fcmeler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunun geli\u015fimi yeni bir beyin k\u0131sm\u0131n\u0131n olu\u015fumuna neden olur bu da neopallium=Neocortex\u2019dir. Beyincik ya da cerabellum veya metencephalon, ku\u015flardaki gibi iyi geli\u015fmi\u015ftir. Ku\u015flarda enine bir olukla ikiye ayr\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k memelilerde boyuna olukla iki yar\u0131k\u00fcreye ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Memeliler beyin s\u0131v\u0131s\u0131n\u0131n bas\u0131nc\u0131n\u0131 dengeleyen sisteme sahiptir. \u0130lkel organizasyonlu omurgal\u0131larda parasimpatik ve simpatik sinir sistemi aras\u0131nda b\u00f6lgesel i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc olmas\u0131na kar\u015f\u0131n her iki sistem etki s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 kuyru\u011fa (caudal) kadar geni\u015fletmi\u015ftir. Memelilerde bu \u00f6zellik iyice belirginle\u015fmi\u015ftir. Memeli beynini basit olarak tan\u0131yal\u0131m. Serebrum: haf\u0131zalar\u0131m\u0131z\u0131 tutar ve d\u0131\u015f d\u00fcnyadan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z farkl\u0131 sinyalleri kontrol eder. Serebellum: kaslar\u0131m\u0131zla ilgili \u00f6rne\u011fin y\u00fcr\u00fcme gibi hareketlerin yeridir. Frontal lob: konu\u015fma kontrol\u00fc buradad\u0131r. Parietal lob: his ve dokunma merkezidir. Ossipital lob: g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ile ilgili i\u015fler burada g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Temporal lob: i\u015fitmenin yeridir. Pons: solunum ve kalp fonksiyonlar\u0131n\u0131n yeri buras\u0131d\u0131r. Beyin k\u00f6k\u00fc: b\u00fct\u00fcn g\u00f6revlerin g\u00f6nderildi\u011fi yerdir.<\/p>\n

AKIL VE \u0130NSAN<\/strong><\/h4>\n

\u0130nsan\u0131n evrimine bir ad\u0131m daha yakla\u015ft\u0131k. K\u0131saca memeli karakterleri i\u00e7eren s\u00fcr\u00fcngenlerden memelilere oradan da primatlara yani maymunlara kadar geldik. \u015eimdi insana kadar giden yolda primat evrimine k\u0131saca g\u00f6z atal\u0131m. Primatlar sistemati\u011finde yar\u0131maymunlar, maymunlar ve insanlar yer al\u0131r. Bu grup Tupaliidae insectivora\u2019ya ait \u00f6zellikleri halen ta\u015f\u0131maktad\u0131r. G\u00f6zler \u00f6ne kayarak biok\u00fcler \u00f6zellik kazanm\u0131\u015f ve aras\u0131ndaki mesafe azalm\u0131\u015ft\u0131r. Koku lobu ve epitel y\u00fczeyi k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. En \u00f6nemlisi beyinleri \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fckten b\u00fcy\u00fc\u011fe kadar de\u011fi\u015fir. \u00c7o\u011funda beyin k\u0131vr\u0131mlar\u0131 yo\u011fundur. Maymunlara g\u00f6re daha az farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f koku loblar\u0131 iyi geli\u015fmi\u015ftir. Y\u00fcz iskeleti ileriye \u00e7\u0131k\u0131kt\u0131r. Kuyruklar\u0131 uzun ve tutucu de\u011fildir. Yakla\u015f\u0131k 50 milyon y\u0131ld\u0131r varlar. \u0130lkel maymunlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 Lemuridae ailesinde beyin az geli\u015fmi\u015f ve k\u0131vr\u0131mlar hen\u00fcz olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar yakla\u015f\u0131k Eosen\u2019den beri yani 50 milyon y\u0131ld\u0131r gezegende ya\u015fam\u0131\u015flar ve halen de ya\u015famaktad\u0131rlar. Maymunlar ve insans\u0131 maymunlar, Anthropoidea ailesinde g\u00f6zler biok\u00fcler \u00f6zellik kazanm\u0131\u015f, y\u00fczleri \u00e7o\u011funlukla \u00e7\u0131plak ve sakal benzeri k\u0131llar ile kapl\u0131d\u0131r. Y\u00fczdeki mimik kaslar\u0131 iyi geli\u015fmi\u015ftir. B\u00fcy\u00fck beyin son derece fazla geli\u015ferek k\u0131vr\u0131mlanm\u0131\u015f ve k\u00fc\u00e7\u00fck beyni \u00f6rter duruma gelmi\u015f, koku loblar\u0131 ve epiteli k\u00f6relmi\u015ftir. Evrimlerinde Tersiyer\u2019de bir ortak atadan ayr\u0131larak yollar\u0131na devam etmi\u015flerdir. Yenid\u00fcnya maymunlar\u0131 (Plathyrrina) a\u011fa\u00e7 \u00fczerinde ya\u015far. Kavray\u0131c\u0131-tutucu \u00f6zelli\u011fine sahip kuyruklar\u0131 olduk\u00e7a uzam\u0131\u015ft\u0131r. Burun delikleri aras\u0131ndaki mesafe geni\u015ftir. Bu nedenle bunlara geni\u015f burunlu maymunlar da denir. Eski d\u00fcnya maymunlar\u0131n\u0131n (Catarrhina), maymunlar ve insans\u0131 maymunlar olmak \u00fczere iki grubu vard\u0131r. Kuyruklar\u0131 uzun ve tutucu de\u011fildir. Burun delikleri de birbirine yak\u0131nd\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Pongidae (insans\u0131 maymunlar) ailesinde al\u0131n kemi\u011fi hava bo\u015fluklu, v\u00fccut dik y\u00fcr\u00fcmeye e\u011filimli ve kuyruk t\u00fcm\u00fcyle yok olmu\u015ftur. Y\u00fczler \u00e7\u0131plak ve insana benzemektedir. Morfolojik benzemenin d\u0131\u015f\u0131nda zek\u00e2 d\u00fczeyi bak\u0131m\u0131ndan insana en \u00e7ok benzeyen ailedir.
16) Ak\u0131l deyince akla gelen insan (Homo) ve t\u00fcrleridir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130nsans\u0131 maymunlar ve insanlar (Hominoidea) insan evrimi i\u00e7in son derece \u00f6nemli bir gruptur. \u015eimdi k\u0131saca \u00f6zelliklerine g\u00f6z atal\u0131m. Sternum geni\u015ftir. Kuyruk yok olmu\u015f onun yerini kuyruk gibi k\u0131vr\u0131lm\u0131\u015f, kuyruk sokumu dedi\u011fimiz son omur alm\u0131\u015ft\u0131r. Beyin geni\u015flemi\u015f, \u00f6n y\u00fcr\u00fcme organlar\u0131 kollar \u015feklinde omuza do\u011fru y\u00f6nelmi\u015ftir. Bu grup i\u00e7inde yer alan orangutan, goril ve insanlar belirgin dimorfizme sahiptir. Pongidae (insans\u0131 maymunlar) ailesinde al\u0131n kemi\u011fi hava bo\u015fluklu, v\u00fccut dik y\u00fcr\u00fcmeye e\u011filimli ve kuyruk t\u00fcm\u00fcyle yok olmu\u015ftur. Y\u00fczler \u00e7\u0131plak ve insana benzemektedir. Morfolojik benzemenin d\u0131\u015f\u0131nda zek\u00e2 d\u00fczeyi bak\u0131m\u0131ndan insana en \u00e7ok benzeyen ailedir. \u0130nsanlar gibi kan gruplar\u0131na sahiptir. Beyin hacmi gorillerde 685, ilk insanda 450-900 ve modern insanda 1350-1500 cm3<\/sup> t\u00fcr. \u0130nsanlarda (Hominidae), k\u00f6pek di\u015fleri geli\u015fmemi\u015ftir. Arka \u00fcyeler \u00f6n \u00fcyelerden daha uzundur. El parmaklar\u0131 ba\u015fparmakla halka olu\u015fturacak \u00f6zelliktedir. Kuyruklar\u0131 yoktur. Tamamen aya\u011fa kalkm\u0131\u015flar ve dik y\u00fcr\u00fcmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. T\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bir t\u00fcr\u00fc Homo sapiens<\/em>\u2019dir.<\/em> Bir de alt t\u00fcr\u00fc Homo sapiens sapiens<\/em> (yani bizler) bulunur. Co\u011frafik yal\u0131t\u0131ma ba\u011fl\u0131 olarak bir\u00e7ok \u0131rk\u0131 bulunur. En yak\u0131n akrabas\u0131 Pongidae\u2019dir. \u0130nsan\u0131 di\u011fer canl\u0131lardan farkl\u0131 k\u0131lan beyni ve ona paralel olarak akl\u0131n\u0131n geli\u015fmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bunu sa\u011flayan da son derece geli\u015fmi\u015f beyin b\u00f6lgeleridir.<\/p>\n

En ilkelden en geli\u015fmi\u015fe vertebralar\u0131 y\u00f6neten beynin de\u011fi\u015fiminin 600 milyon y\u0131ll\u0131k \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde; yerin tarihi boyunca de\u011fi\u015fen, zaman zaman durma noktas\u0131na gelen, zaman zaman da s\u00fcratlenen ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmek i\u00e7in t\u00fcm canl\u0131lar yo\u011fun bir m\u00fccadele i\u00e7indedir. Bu 600 milyon y\u0131ld\u0131r b\u00f6yledir. Y\u00f6netici beyin de\u011fi\u015fken ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmek i\u00e7in canl\u0131y\u0131 buna haz\u0131rlar. Olu\u015fturdu\u011fu yeni merkezler onun gelecekteki ya\u015fam\u0131n\u0131 ya da sonunu belirleyecektir.<\/p>\n

Ak\u0131l deyince kim akla gelir?<\/strong><\/p>\n

Bu soruya verilecek tek yan\u0131t vard\u0131r. O da insan (Homo) ve t\u00fcrleridir. Ancak biz bu genellemeye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kabiliriz. Bu kutsal varl\u0131\u011f\u0131n (!) yaln\u0131zca tek bir t\u00fcr\u00fcnde mi ak\u0131ldan s\u00f6z edebiliriz. Bu soruyu her sabah uyand\u0131\u011f\u0131n\u0131zda aynadaki aksinize sorun. Ne yan\u0131t verecektir? Bu t\u00fcr\u00fcn mutlaka bir akl\u0131 olmak zorunda m\u0131d\u0131r? \u201cEvet, bir beyin bir sinir sistemi varsa bir akl\u0131n olmas\u0131 gerekir\u201d mi diyecektir? Biz burada akl\u0131n nas\u0131l oldu\u011funu, ak\u0131l-zek\u00e2-bilin\u00e7 ili\u015fkisini, \u00e7ok ak\u0131ll\u0131, az ak\u0131ll\u0131 ya da ak\u0131ls\u0131z gibi s\u00fcbjektif kavramlar\u0131 tart\u0131\u015fmak istemiyoruz. Konumuz zaten bu de\u011fil. Konumuz tarihsel bir s\u00fcre\u00e7te ak\u0131l ve beyin ili\u015fkisinin nas\u0131l geli\u015fti\u011fini ve evrimle\u015fti\u011fini ve bu s\u00fcrece ne gibi olaylar\u0131n etki etti\u011fini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak. Bu konuda bize yard\u0131mc\u0131 olacak tek kan\u0131t\u0131n da fosiller ve di\u011fer kal\u0131nt\u0131lar oldu\u011funu unutmayal\u0131m.<\/p>\n

Omurgal\u0131lar\u0131n sinir sistemlerinin ve beyinlerinin geli\u015fimine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda y\u00fcksek organizasyonlu omurgal\u0131larda, \u00f6zellikle ku\u015flarda ve insan hari\u00e7 memelilerin baz\u0131 gruplar\u0131nda, ak\u0131l olarak nitelenen birtak\u0131m davran\u0131\u015flar\u0131n zaman zaman ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u00f6rnekler saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Ama bildi\u011fimiz anlamda ak\u0131ldan s\u00f6z edebilir miyiz? Yoksa i\u00e7g\u00fcd\u00fc m\u00fcd\u00fcr? Bunlar \u00f6nemli tart\u0131\u015fma konular\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Biz akl\u0131n yaln\u0131zca insana ait oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek onun evrimine odaklanal\u0131m. Bunun i\u00e7in jeolojik tarihin 6 milyon y\u0131l \u00f6ncesine kadar gidelim. Bu olduk\u00e7a uzun, ama d\u00fcnya tarihi ve de ya\u015fam\u0131n tarihi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda olduk\u00e7a k\u0131sa bir zaman. Bu k\u0131sa s\u00fcre\u00e7, akl\u0131n evrimle\u015fmesi ve insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr hale gelebilmesi i\u00e7in yeterli midir?<\/p>\n

\"\"
Ak\u0131l deyince akla gelen insan (Homo) ve t\u00fcrleridir.<\/figcaption><\/figure>\n

6-4,4 milyon y\u0131l \u00f6nce Afrika\u2019da, \u00e7enede k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00f6pek di\u015fleri ve \u00f6n tarafta kesici di\u015fler ve zaman zaman iki aya\u011f\u0131 \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcme gibi iki \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fe sahip maymun benzeri cinsler g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flar. Bu geli\u015fime etki eden olaylar \u00e7ok say\u0131dad\u0131r. Beslenme, d\u00fc\u015fmanlar, iklim ve bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc gibi. Biliminsanlar\u0131 bu yeni canl\u0131ya ilk insana en yak\u0131n cins olan Australopithecines<\/em> veya k\u0131saca Australopiths diyeceklerdir. En ilkel Australopithecines<\/em>\u2019ler g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00e7al\u0131\u015fmalarda Ardipithecus<\/em> olarak da bilinmektedir, ya da Paranthropus<\/em> veya \u201cg\u00fcney maymunu\u201d olarak bilimsel kaynaklara ge\u00e7mi\u015ftir. Etiyopya, Tanzanya, Kenya, G\u00fcney Afrika ve \u00c7ad bu cinsin fosillerinin bulundu\u011fu yerlerdir. Australopiths k\u0131tada geni\u015f alanlara yay\u0131lm\u0131\u015f, \u00f6zellikle do\u011fudaki ya\u015fam dolu rift vadilerinde yayg\u0131n koloniler olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130lk australopiths fosili Ardipithecus ramidus<\/em> 1994\u2019de Kenya da paleoantropolog Tim White taraf\u0131ndan ke\u015ffedilir. Cinse verilen ramidus ismi Etiyopya dilinde \u201ck\u00f6k\u201d anlam\u0131ndad\u0131r. En \u00f6nemli \u00f6zellik d\u0131\u015f k\u0131sm\u0131 ince bir mine tabakas\u0131 ile kapl\u0131 olan di\u015flerdedir. Bu \u015fempanze ve gorillerin di\u015f \u00f6zellikleri ile ayn\u0131d\u0131r. 4,2-3,9 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlenen t\u00fcr\u00fcn tibia (kaval) kemi\u011finde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar bunun iki aya\u011f\u0131 \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcne dair \u00f6nemli kan\u0131tlar sunar. Narin yap\u0131l\u0131 ba\u015fka bir australopiths olan A. afarensis<\/em>, 3,9-3 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda do\u011fu Afrika\u2019da evrimle\u015ferek geli\u015fmi\u015ftir. 1974\u2019de Etopya\u2019n\u0131n Hadar b\u00f6lgesinde paleoantropolog Donald Johanson taraf\u0131ndan ke\u015ffedilmi\u015f ve 3,2 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlenmi\u015ftir. Bu, g\u00fc\u00e7l\u00fc kollara sahip 1 m boyundaki Lucy\u2019dir.<\/p>\n

A. afarensis<\/em> ve di\u011fer astralopithsler insan\u0131n ortak atas\u0131 durumundad\u0131r. Ancak burada karar verilmesi zor bir durum kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u0130nsana giden yolda afarensis mi africanus mu egemen t\u00fcr rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmi\u015ftir. Bu konudaki ara\u015ft\u0131rmalar halen devam etmektedir. Anatomist Raymond Dart 1924 y\u0131l\u0131nda G\u00fcney Afrika\u2019n\u0131n Taung b\u00f6lgesinde Australopithecus africanus<\/em>\u2019u ke\u015ffeder. 3,5-2,5 milyon y\u0131l \u00f6nce ya\u015fayan t\u00fcr\u00fcn globuler bir kafatas\u0131 ile y\u00fcz g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc ve di\u015fleri A. afarensis<\/em>\u2019e g\u00f6re olduk\u00e7a ilkeldir. \u201cBir\u00e7ok bilim adam\u0131na g\u00f6re g\u00fcney Afrika austrapithleri insan\u0131n ger\u00e7ek atas\u0131 olmal\u0131d\u0131r<\/em>\u201d.<\/p>\n

2,7 milyon y\u0131l \u00f6nce Pliyosen d\u00f6neminin sonlar\u0131na do\u011fru g\u00fc\u00e7l\u00fc anlam\u0131na gelen robust australopithler ya\u015famaya ba\u015flayacakt\u0131r. Bunlar\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi g\u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleridir. Ayr\u0131ca kal\u0131n ve masif mineyle \u00f6rt\u00fcl\u00fc molar di\u015flerin varl\u0131\u011f\u0131, y\u00fcz\u00fc ve kafatas\u0131, kaslar\u0131 bu t\u00fcr\u00fcn en belirgin \u00f6zellikleri aras\u0131ndad\u0131r. Bu da \u015funu kan\u0131tlar. Bask\u0131l\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7i\u011fneme, kesicilerin ise olduk\u00e7a ufak olmas\u0131 ve t\u00fcm bu karakterlerin bir araya gelmesi robustlar\u0131n olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc herbivor (bitki ile beslenen) olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Ancak kemiklerde yap\u0131lan kimyasal analizler g\u00fcney t\u00fcrlerinin hayvan yedikleri y\u00f6n\u00fcnde kuvvetli veriler sunar. Bundan sonra di\u011fer kol Paranthropuslar\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6nemli t\u00fcrleri P. aethiopicus<\/em>, P. boisei<\/em> ve P. Robustus<\/em>\u2019tur. Bunlar Do\u011fu Afrika\u2019da \u00e7ok geni\u015f alanlara yay\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Genelde 2,7-1,2 milyon y\u0131l \u00f6nce Kenya\u2019da Turkana b\u00f6lgesinde ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r ve en \u00f6nemli \u00f6zellikleri molar di\u015flerin a\u015f\u0131r\u0131 derece b\u00fcy\u00fck olmas\u0131d\u0131r. Bu grubun g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetli olan\u0131 yani \u201crobust tipler\u201d k\u0131sa bir s\u00fcre sonra Kuvaterner ya\u015fam\u0131na dahil olacaklard\u0131r. Fosilleri Afrika\u2019n\u0131n g\u00fcneyinde Transvaal b\u00f6lgesinde 1,8-1,3 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131na tarihlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Akl\u0131m\u0131za \u015fu soru gelecektir. Australopithler nas\u0131l yok olmu\u015ftur? Onlar\u0131n sonunu haz\u0131rlayan nedir? K\u0131saca bu konuda ortaya at\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015flere de\u011finelim. En gen\u00e7 \u201crobust australopiths\u201d fosili 1,2 milyon y\u0131la tarihlenmi\u015ftir. Bu zamanda d\u00fcnya iklimindeki dalgalanmalar besin gereksiniminin \u00f6nemini de beraberinde getirecektir. Kendi ya\u015famlar\u0131nda \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 olan bu herbivor tipleri et\u00e7il olmaya y\u00f6neltecek olaylar nedir? Bunlarda \u201cle\u015f yeme\u201d gibi bir beslenme \u00f6zelli\u011fi de bulunmaktad\u0131r. Bu \u00f6zellikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, bir kez etin tad\u0131n\u0131 al\u0131p, daha doyurucu ve daha besleyici oldu\u011funu anlad\u0131ktan sonra bundan vazge\u00e7emez hale gelmi\u015f olabilirler mi? \u0130\u015fte burada do\u011fan\u0131n se\u00e7icili\u011fi bir kez daha kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Etle beslenmek beraberinde neleri getirecektir? Besin kayna\u011f\u0131n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi, par\u00e7alanmas\u0131, etlerinin kemikten ayr\u0131lmas\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n yap\u0131labilmesi i\u00e7in, besin kaynaklar\u0131n\u0131n nerelerde oldu\u011funun ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6nem kazanacakt\u0131r. Bu co\u011frafik bir zek\u00e2n\u0131n ve y\u00f6n zek\u00e2s\u0131n\u0131n geli\u015fimi demektir. T\u00fcm bunlar\u0131 kimler yapabilecektir? Tabi\u00ee ki eti besin kayna\u011f\u0131 olarak en iyi kullanabilenler. Bu da do\u011fal olarak bu i\u015fi yapamayan herbivor narin yap\u0131l\u0131 australopithlerin sonu demekti.<\/p>\n

Homo t\u00fcrleri ve akl\u0131n y\u00fckseli\u015fi<\/strong><\/p>\n

Biliminsanlar\u0131 erken Homo (insan) d\u00f6nemini iki t\u00fcrle H. habilis<\/em> ve H. rudolfensis<\/em> ile belirler. Bunlar ayn\u0131 b\u00f6lgede birlikte ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda fosil veriler genelde di\u015fler, \u00e7ene par\u00e7alar\u0131 ve kafatas\u0131 par\u00e7alar\u0131d\u0131r. Di\u015flerde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar bunlar\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck di\u015flere sahip insan t\u00fcrleri oldu\u011funu belirtir. H. habilis<\/em> 1,9 -1,6 milyon y\u0131l \u00f6nce g\u00fcney ve do\u011fu Afrika\u2019da ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck ve dar molar di\u015flere sahiptir. Fosillere g\u00f6re boyu yakla\u015f\u0131k 1 metredir. Fosillerin yan\u0131nda el yap\u0131m\u0131 baz\u0131 aletler de bulunmu\u015ftur. Ayr\u0131ca \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda biliminsanlar\u0131 \u00e7ok farkl\u0131 boyutlarda v\u00fccut par\u00e7alar\u0131 bulmu\u015ftur. Bu veriler bize bu t\u00fcre ait farkl\u0131 bireylerin (seks\u00fcel dimorfizim) erken homo d\u00f6neminde ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtmektedir. Homo rudolfensis<\/em> ise Kuzey Kenya\u2019daki Turkana G\u00f6l\u00fc (Rudolf G\u00f6l\u00fc) civar\u0131nda ke\u015ffedilmi\u015ftir ve 1,9 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlenmi\u015ftir. Ancak biliminsanlar\u0131na g\u00f6re, rudolfensis\u2019in ne kadar s\u00fcreyle ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 konusu hen\u00fcz karanl\u0131kt\u0131r. H. habilis<\/em>\u2019ten daha b\u00fcy\u00fck bir y\u00fcze sahiptir ve beyin kapasitesi ise biraz daha fazlad\u0131r. Geni\u015f beyin kapasitesi ve v\u00fccut \u00f6l\u00e7\u00fclerinin daha geli\u015fkin (1,5 m boy ve 52 kg a\u011f\u0131rl\u0131k) olmas\u0131 bu t\u00fcr\u00fcn ak\u0131l kabiliyetinin daha fazla oldu\u011funun bir i\u015fareti gibi g\u00f6z\u00fckmektedir. H. rudolfensi<\/em>\u2019in de az\u0131 di\u015fleri olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bu da onu \u201crobust australopith\u201dlere yakla\u015ft\u0131r\u0131r. Uyluk kemi\u011finde yap\u0131lan ya\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 t\u00fcr\u00fcn 1,8 ya da 2 milyon y\u0131l \u00f6nce ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirtmektedir.<\/p>\n

\"\"
\u0130lk insanlar, hangi ta\u015f\u0131n daha kolay yontulaca\u011f\u0131n\u0131 ve keskin y\u00fczeyler elde edilebilece\u011fini \u00e7e\u015fitli ta\u015flar\u0131 yontarak \u00f6\u011frendiler.<\/figcaption><\/figure>\n

1,9 milyon y\u0131l \u00f6nce Afrika\u2019da \u201cOrta d\u00f6nem Homo cinsleri\u201dnin zaman\u0131 ba\u015flar. Orta d\u00f6nem i\u00e7in daha \u00f6nceleri bilinen bir tek t\u00fcr vard\u0131r o da H. erectus<\/em>\u2019tur. Ancak yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar ve yeni buluntular bu d\u00f6nemin H. ergaster<\/em>, H. erectus<\/em> ve H. heidfelbergensis<\/em> ile temsil edilebilece\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir. Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re. H. ergaster<\/em>, H. erectus<\/em>\u2019un erken formudur. Ya da H. heidelbergensis<\/em>, H. erectus<\/em>\u2019un ge\u00e7 formudur. Homo heidelbergensis<\/em> genelde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda erectus ve ge\u00e7 neanderthalensis\u2019ler ile yak\u0131n benzerdir. H. ergaster<\/em> 1,9 milyon \u00f6nce Afrika\u2019da ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcr\u00fcn en \u00f6nemli fosil \u00f6rne\u011fi, Kenya\u2019n\u0131n bat\u0131s\u0131nda Turkana G\u00f6l\u00fc civar\u0131nda ke\u015ffedilmi\u015ftir. Bu 1,6 milyon y\u0131la tarihlenmi\u015f 9-12 ya\u015f\u0131nda bir \u00e7ocu\u011fa aittir (Turkana \u00c7ocu\u011fu). Burada \u00f6nemli olan, fosilde son derece uzun bacak kemiklerinin olmas\u0131d\u0131r. Bu da bize H. ergaster<\/em>\u2019in uzun mesafelerde y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Bir di\u011fer \u00f6nemli veri de v\u00fccudun genelde uzam\u0131\u015f oldu\u011fudur. Bu da s\u0131cak, tropikal iklime uyum sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Aynen modern insan\u0131n bu iklim tipinde ya\u015fayanlar\u0131nda oldu\u011fu gibi.<\/p>\n

Bundan sonra insan\u0131n geli\u015fiminde \u00f6nemli bir t\u00fcr H. erectus<\/em>\u2019u g\u00f6r\u00fcyoruz. Bunlar gezegende geni\u015f co\u011frafyalara yay\u0131lan ilk insan t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Fosillerine Endonezya, Java, Asya, Avrupa ve Afrika\u2019da rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Java da bulunan fosil 50 bin y\u0131l \u00f6ncesine tarihlenmi\u015ftir. En uzun s\u00fcre yery\u00fcz\u00fcnde ya\u015fam\u0131\u015f bir t\u00fcrd\u00fcr ve yakla\u015f\u0131k 1,5 milyon y\u0131l ya\u015famda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Kafatas\u0131 hacmi bir australopith\u2019den iki kat daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. \u0130skelet kemiklerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar erectus\u2019un olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. V\u00fccudu tam anlam\u0131yla bipedal y\u00fcr\u00fcmeye uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r. 1920 ve 1930\u2019larda \u00c7in\u2019de son derece iyi korunmu\u015f fosilleri bulunmu\u015ftur. Bunlara Sinanthropus pekinensis<\/em>, ya da Pekin \u0130nsan\u0131 da denmi\u015ftir. Zhoukoudian ma\u011faras\u0131nda bulunan 30 birey 500.000 ve 250.000 ya\u015flar\u0131na tarihlenmi\u015ftir. Bu fosillerin \u00e7o\u011fu 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda tahrip edildi\u011finden ancak yap\u0131lan kal\u0131plar\u0131 korunmaktad\u0131r. Tart\u0131\u015fmalar erectus\u2019un ge\u00e7 Homo t\u00fcrlerinin do\u011frudan atas\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndedir. Bu tart\u0131\u015fmalar g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de devam etmektedir. Her yeni bulunan fosil, yeni tart\u0131\u015fmalar\u0131 da beraberinde getirmektedir.<\/p>\n

Son y\u0131llarda yap\u0131lan ke\u015fiflerle eksik halkalar\u0131n teker teker tamamlanmas\u0131 ve genetik bilimindeki ilerlemeler evrimleri hakk\u0131nda devaml\u0131 de\u011fi\u015fen bilgiler vermektedir. Hatta bu de\u011fi\u015fimler primat sistemati\u011finin ba\u015ftan kurulmas\u0131na etki edecek kadar da \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Memeli evriminin ba\u015flang\u0131c\u0131 ve ilk karakterlerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yaz\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda belirtildi\u011fi gibi, 200 milyon y\u0131l \u00f6ncesine, s\u00fcr\u00fcngenler zaman\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar gider. Bu geli\u015fim ve de\u011fi\u015fim hi\u00e7bir zaman durmam\u0131\u015f, devam etmi\u015ftir. Geli\u015fimin en \u00f6nemli basamaklar\u0131 kemirgenlerden primatlara onlardan da insana giden yoldad\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan akl\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131<\/strong><\/p>\n

Biz burada primatlardan insana giden yolun son 2,5 milyon y\u0131l\u0131na bakaca\u011f\u0131z. Kuvaterner d\u00f6nemi, di\u011fer deyi\u015fle buzul \u00e7a\u011flar\u0131, modern Homo cinslerinin geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zamanlard\u0131r. Bu t\u00fcre ait bilinenleri k\u0131saca hat\u0131rlayal\u0131m. Modern insan cinsleri \u00fc\u00e7 d\u00f6nem i\u00e7inde incelenebilir. Erken d\u00f6nem Homo cinslerinin erken australopiths ile bir\u00e7ok yolda ili\u015fkileri bulunur. Bunlar 1,6 milyon y\u0131ldan itibaren yery\u00fcz\u00fcnde ya\u015famaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Orta d\u00f6nem Homo cinsler ise olas\u0131l\u0131kla 1,8-2 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr ve erken homo cinsleri ile ayn\u0131 zaman i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Orta d\u00f6nem Homo cinsleri ise modern Homo\u2019larla anatomik olarak b\u00fcy\u00fck benzerlik g\u00f6sterir. Ancak bir farkl\u0131l\u0131k olarak beyinleri daha k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. Daha sonra orta ve ge\u00e7 d\u00f6nem cinsleri b\u00fcy\u00fck ve karma\u015f\u0131k bir canl\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu olas\u0131l\u0131kla dilin daha sonra da k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile yak\u0131n ili\u015fkilidir.<\/p>\n

Louis Leakey\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6re -ki bu do\u011frudur- Homo cinslerinin en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi alet yap\u0131c\u0131 olmalar\u0131d\u0131r. Bu beynin ve akl\u0131n geli\u015fmesi ile yak\u0131n ili\u015fkilidir. Do\u011fal olarak arkas\u0131ndan dil ve k\u00fclt\u00fcr gelecektir.<\/p>\n

Bir\u00e7ok australopithler erken Homo cinsleri ile birlikte ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk alet yap\u0131m\u0131n\u0131 erken homo t\u00fcrleri ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki ara\u015ft\u0131rmalar australopithlere ait el yap\u0131mlar\u0131 aletlerin de var oldu\u011funu belirtir. Bunlar \u00f6zellikle robust tiplerdir. Olas\u0131l\u0131kla erken ve ge\u00e7 australopithlerde ve homo cinsinin en erken d\u00f6nemlerinde dahi el aleti yapan tipler bulunmaktad\u0131r. \u0130lk el aletinin ya\u015f\u0131 2,5 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlenmi\u015ftir. Bu da Kuvaterner d\u00f6neminin ba\u015flar\u0131d\u0131r ve yine buzul \u00e7a\u011flar\u0131 ile ilgilidir.<\/p>\n

\"\"
Zamanla avc\u0131 topluluklardan \u00e7ift\u00e7i topluluklara yani yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7ildi.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130klim de\u011fi\u015fiklikleri beslenmede bir tak\u0131m zorluklar\u0131 da beraberinde getirecektir. Alet yap\u0131m\u0131 bu de\u011fi\u015fikliklerle yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. Avc\u0131l\u0131k, bu tip aletlerin yap\u0131lmas\u0131na olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle 2,8- 2,4 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda insan t\u00fcrleri avlanmaya y\u00f6nelmi\u015ftir. Eti par\u00e7alama, kemikten ya deriden s\u0131y\u0131rma gibi i\u015flemler, t\u00fcm aletlerde yap\u0131lan bilimsel ara\u015ft\u0131rmalarda birer \u00f6zellik olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130klimde dalgalanmalar, so\u011fuma ve \u0131s\u0131nma beslenmenin \u015feklini de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir ve bu de\u011fi\u015fim olas\u0131l\u0131kla beynin geli\u015fiminde ve akl\u0131n y\u00fckselmesinde \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bir\u00e7ok paleoantropolog insan\u0131n eski k\u0131talara g\u00f6\u00e7 edi\u015fini 2 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlendirir. Bu g\u00f6\u00e7te H. erectus<\/em>, H. georgicus<\/em>, H. rudolfensis<\/em>, H. ergaster<\/em>, H. caprenensis<\/em>, H. antecessor<\/em>, H. heidelbergensis<\/em>, H. rhodesiensis<\/em>, H. sapiens idaltu<\/em>, H. neanderthal<\/em> ve H. sapiens<\/em> ile alt t\u00fcr\u00fc H. sapiens sapiens<\/em>\u2019i g\u00f6r\u00fcyoruz. Yeni ke\u015fifler yeni uyumlar\u0131 da sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Daha kuzey b\u00f6lgelerde, daha so\u011fuk iklim ko\u015fullar\u0131n\u0131n beraberinde getirdi\u011fi yeni avc\u0131l\u0131k metotlar\u0131 ve yeni de\u011fi\u015fimler, beynin b\u00fcy\u00fcmesine ve buna uygun olarak da kafatas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcmesine neden olmu\u015ftur. Yani beynin hacmi artt\u0131k\u00e7a kafatas\u0131n\u0131n da hacmi artm\u0131\u015f ve bu ili\u015fki beraberli\u011finde akl\u0131n y\u00fckseli\u015fi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130lkel insan akl\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 \u00f6nemli mimar\u0131 vard\u0131r: Birincisi iklim, ikincisi beslenme de\u011fi\u015fikli\u011fi, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc de beslenmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 el aletleri. Bu \u00fc\u00e7 ko\u015ful akl\u0131n evriminde son derece \u00f6nemli rol oynayan fakt\u00f6rlerdir. \u00d6nce iklimi ele alal\u0131m. Atalar\u0131m\u0131z\u0131n a\u011fa\u00e7larda ba\u015flayan ya\u015fam\u0131 bir s\u00fcre sonra so\u011fuyan iklim ko\u015fullar\u0131 nedeniyle onlar\u0131, beslenmek i\u00e7in u\u00e7suz bucaks\u0131z otlaklara ta\u015f\u0131d\u0131. Bu de\u011fi\u015fiklik sonras\u0131nda yine de bitkiyle beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 bir s\u00fcre terk etmediler. Ancak \u00f6yle bir zaman geldi ki avlad\u0131klar\u0131 bir hayvan\u0131n etini tatt\u0131lar. \u0130\u015fte her \u015fey bununla de\u011fi\u015fti. Bu insan akl\u0131n\u0131n evrimle\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 and\u0131. Hayvanlar\u0131 avlamak i\u00e7in aletler geli\u015ftirdiler. Etleri kemikten s\u0131y\u0131rmak i\u00e7in el aletleri yapt\u0131lar. Avlar\u0131n\u0131 daha kolay \u00f6ld\u00fcrebilmek i\u00e7in baltalar, m\u0131zraklar yapt\u0131lar. Bunlar\u0131n hepsini yapabilmek i\u00e7in ta\u015flar\u0131 kulland\u0131lar. Bir s\u00fcre sonra hangi ta\u015f\u0131n daha kolay yontulaca\u011f\u0131n\u0131 ve keskin y\u00fczeyler elde edilebilece\u011fini \u00e7e\u015fitli ta\u015flar\u0131 yontarak \u00f6\u011frendiler. Avc\u0131l\u0131k ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Et ve proteinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc anlam\u0131\u015flard\u0131. Ta\u015flar\u0131n yontulmas\u0131yla olu\u015fan y\u00fczeylere daha kullan\u0131labilir \u015fekiller verilmesi dokunma ve hissetme duyusunun geli\u015fmesine neden oldu. Do\u011fald\u0131r ki bu beyinde yeni merkezlerin geli\u015fmesini getirdi. B\u00fct\u00fcn bu geli\u015fmeler sonras\u0131nda dil yani konu\u015fma ve s\u00f6zle ileti\u015fim geli\u015fti. Beyinde bunun i\u00e7in yer de vard\u0131. Zamanla avc\u0131 topluluklardan \u00e7ift\u00e7i topluluklara yani yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7ildi. \u0130nsan sanki ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 yere d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fc, yine otlarla beslenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Tah\u0131l onun \u00f6z yiyece\u011fi olmu\u015ftu. Ge\u00e7mi\u015ften kaynaklanan i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel yetilerini kullan\u0131p h\u00e2l\u00e2 avlan\u0131yordu ama art\u0131k yerle\u015fmi\u015fti.<\/p>\n

Ta\u015f \u00e7a\u011f\u0131, demir \u00e7a\u011f\u0131 ve bronz \u00e7a\u011f\u0131 sonras\u0131nda yine kendisinin yaratt\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131nlanma \u00e7a\u011f\u0131, sanayi devrimi insan\u0131 kendini be\u011fenmi\u015f, kendinden ba\u015fkas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen narsist bir canl\u0131 olup, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortam\u0131 yok eden bir canavara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Milyonlarca y\u0131l s\u00fcren evrim sonras\u0131nda akl\u0131n\u0131 kaybetmeye ba\u015flad\u0131. B\u00fcy\u00fck topluluklar\u0131 y\u00f6netenlerin yapt\u0131klar\u0131na bir bak\u0131n. Sava\u015flar, \u00f6l\u00fcmler, medeniyetler \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131, do\u011faya m\u00fcdahale (iklim de\u011fi\u015fimi, do\u011fal afetler) ve daha bir\u00e7oklar\u0131. \u0130nsan fark\u0131na varmadan ya da vararak akl\u0131yla sonunu mu haz\u0131rl\u0131yor. O \u00e7ok g\u00fcvendi\u011fi akl\u0131 bir s\u00fcre sonra onu yaln\u0131z b\u0131rakacak gibi.<\/p>\n

Ak\u0131l m\u0131? O da ne?<\/strong><\/p>\n

21. y\u00fczy\u0131lda insan beyninin geli\u015ftirece\u011fi yeni bir merkez var m\u0131? Olabilir. Yeni ko\u015fullar, y\u00fcksek dikkat, an\u0131nda alg\u0131lama, bilgisayarlara h\u00fckmetme ve sanal ak\u0131llar. Bu milyonlarca y\u0131ld\u0131r evrimle\u015ferek bug\u00fcne gelen do\u011fal yollardan olu\u015fan insan akl\u0131n\u0131n sonu mudur? Beyin daha \u00e7ok bilgi depolayabilir. Bu bilgileri s\u00fcratle kullanan, yeni bir sanal t\u00fcr kap\u0131y\u0131 \u00e7almak \u00fczere mi? \u0130\u015fte en korkuncu, insan bu yeni t\u00fcrle bir arada ya\u015famak her \u015feyini onunla payla\u015fmak zorunda kalabilir. \u0130\u015fte size yeni bir do\u011fal se\u00e7ilim. Darwin\u2019e tekrar merhaba\u2026<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) Demirsoy,A., 2001, Ya\u015fam\u0131n Temel Kurallar\u0131. Omurgal\u0131lar\/Amniyota Cilt III\/k\u0131s\u0131m I. 684 s., Metaksan A\u015e, Ankara.<\/p>\n

2) Demirsoy,A., 1992, Ya\u015fam\u0131n Temel Kurallar\u0131. Omurgal\u0131lar\/Amniyota (s\u00fcr\u00fcngenler, ku\u015flar ve memeliler), Cilt III\/k\u0131s\u0131m II. 942 s. Metaksan A\u015e. Ankara.<\/p>\n

3) Dingus, L.,1995.,The Halls of Dinosauria, American Museum of Natural Museum. 99p<\/p>\n

4) Maisey, J., 1996., The Hall of Vertebrate Origins, American Museum of Natural NY. Museum.90 p.<\/p>\n

5) Sak\u0131n\u00e7, M., 2012. 50 Soruda Yer\u2019in Evrimi, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131. 211 s.<\/p>\n

6) \u015eeng\u00f6r, AMC, 2004, Ya\u015fam\u0131n Evrimi Fikrinin Darwin D\u00f6neminin Sonuna Kadarki K\u0131sa Tarihi. \u0130T\u00dc yay\u0131nevi. 187 s.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

En ilkelden en geli\u015fmi\u015fe omurgal\u0131lar\u0131 y\u00f6neten beynin de\u011fi\u015fiminin 600 milyon y\u0131ll\u0131k \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde, yerin tarihi boyunca de\u011fi\u015fen, zaman zaman durma noktas\u0131na gelen, zaman zaman da s\u00fcratlenen ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmek i\u00e7in t\u00fcm canl\u0131lar yo\u011fun bir m\u00fccadele i\u00e7indedir. Bu 600 milyon y\u0131ld\u0131r b\u00f6yledir. Y\u00f6netici beyin de\u011fi\u015fken ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilmek i\u00e7in canl\u0131y\u0131 buna haz\u0131rlar. Olu\u015fturdu\u011fu yeni merkezler onun gelecekteki […]<\/p>\n","protected":false},"author":168,"featured_media":24580,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[169,21,38,32],"tags":[1555,3105,200,3106,3104],"class_list":["post-24536","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-132-sayi","category-biyoloji","category-dergi-sayilari","category-evrim","tag-akil","tag-aklin-evrimi","tag-evrim","tag-mehmet-sakinc","tag-omurgalilar"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24536","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/168"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24536"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24536\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24580"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24536"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24536"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24536"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}