{"id":24576,"date":"2014-10-01T15:01:57","date_gmt":"2014-10-01T12:01:57","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24576"},"modified":"2018-05-04T15:38:37","modified_gmt":"2018-05-04T12:38:37","slug":"canlilarda-isbirligi-ve-evrimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/10\/01\/canlilarda-isbirligi-ve-evrimi","title":{"rendered":"Canl\u0131larda i\u015fbirli\u011fi ve evrimi"},"content":{"rendered":"

Canl\u0131lar\u0131n evrimi pek \u00e7ok ki\u015finin sand\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7at\u0131\u015fma, \u2018yar\u0131\u015f\u2019, rekabet veya \u2018sava\u015f\u2019tan ibaret de\u011fil ve hayal edemeyece\u011fimiz i\u015fbirli\u011fi t\u00fcrleri i\u00e7eriyor. <\/em>Biliminsanlar\u0131 bireysel se\u00e7ilime ve do\u011fal se\u00e7ilim kuram\u0131na ters d\u00fc\u015fer gibi g\u00f6z\u00fcken \u00f6zgeci davran\u0131\u015flar\u0131, grup se\u00e7ilimi, akraba se\u00e7ilimi, kar\u015f\u0131l\u0131klama ve manip\u00fclasyon mekanizmalar\u0131 ile a\u00e7\u0131kl\u0131yorlar.<\/em><\/p><\/blockquote>\n

Pek \u00e7o\u011fumuz gittik\u00e7e vah\u015fi do\u011fadan yal\u0131t\u0131lan \u015fehirlerde, di\u011fer canl\u0131larla temas\u0131m\u0131z azalarak ya\u015famaya devam ediyoruz. Ancak etraf\u0131m\u0131zdaki s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131daki canl\u0131 t\u00fcr\u00fcyle dahi pek \u00e7ok g\u00f6zlem yapabiliriz. Hepimiz bir besin k\u0131r\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mak i\u00e7in s\u0131ralanm\u0131\u015f kar\u0131ncalar\u0131n yuvalar\u0131na yiyecek ta\u015f\u0131y\u0131\u015f\u0131n\u0131, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde tek bir organizmaym\u0131\u015f gibi hareket eden ku\u015f s\u00fcr\u00fclerini, birisinin havlamas\u0131yla toplanabilen ve birlikte dola\u015fan k\u00f6pek gruplar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u00fczd\u00fcr. Trilyonlarca h\u00fccrenin olu\u015fturdu\u011fu bizler ve g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr t\u00fcm canl\u0131lar b\u00fcy\u00fck bir i\u015fbirli\u011finin eseridir. Dahas\u0131 tek tek her h\u00fccremiz bakterilerin i\u015fbirli\u011finden k\u00f6ken al\u0131r. Bu yaz\u0131da ba\u015fka ilgin\u00e7 \u00f6rnekler de aktaraca\u011f\u0131z: Tehlikeleri haber vermek i\u00e7in seslenen hayvanlar\u0131, vampir yarasalar\u0131n emdikleri kanlar\u0131 nas\u0131l payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, baz\u0131 kar\u0131nca ve ar\u0131lar\u0131n kolonileri i\u00e7in \u00f6l\u00fcme gidebildi\u011fini, baz\u0131lar\u0131n\u0131n ise nas\u0131l \u201c\u00e7ift\u00e7ilik\u201d yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Japon makaklar\u0131n\u0131n birbirlerinden patates y\u0131kamay\u0131 \u00f6\u011frendiklerini. As\u0131l sorumuz ise farkl\u0131 d\u00fczeydeki bu i\u015fbirliklerinin nas\u0131l evrilebildi\u011fidir. Bu yaz\u0131 farkl\u0131 kuramlar\u0131n bu soruya verdi\u011fi yan\u0131tlar\u0131 ve i\u015fbirli\u011finin do\u011fas\u0131na ili\u015fkin a\u00e7\u0131klamalar\u0131 aktarmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
\u201cYaprak-kesici\u201d kar\u0131ncalar olarak da bilinen t\u00fcrler bir \u00e7e\u015fit \u201ctar\u0131m\u201d yaparlar.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6ncelikle rekabet ve \u00e7at\u0131\u015fma olgusuna, sonra kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 fayda sa\u011flanan i\u015fbirli\u011fi \u00f6rneklerine ve ard\u0131ndan ise zarar g\u00f6rmesine kar\u015f\u0131n yard\u0131mda bulunan (fedak\u00e2rl\u0131k yapan, \u00f6zgeci davranan) canl\u0131lar\u0131 inceleyece\u011fiz. Bireysel se\u00e7ilime ve do\u011fal se\u00e7ilim kuram\u0131na ters d\u00fc\u015fer g\u00f6z\u00fcken \u00f6zgeci davran\u0131\u015flar\u0131n grup se\u00e7ilimi<\/strong>, akraba se\u00e7ilimi<\/strong>, kar\u015f\u0131l\u0131klama<\/strong> ve manip\u00fclasyon<\/strong> mekanizmalar\u0131 ile nas\u0131l a\u00e7\u0131kland\u0131klar\u0131n\u0131 ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Rekabet ve \u00e7at\u0131\u015fma<\/strong><\/p>\n

Canl\u0131lar aras\u0131ndaki rekabet ve \u00e7at\u0131\u015fma olgular\u0131n\u0131 do\u011fru bi\u00e7imde tarif etmeden canl\u0131larda i\u015fbirli\u011finin nas\u0131l evrildi\u011fini anlamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Canl\u0131lar aras\u0131 rekabeti anlayabilmek i\u00e7in, \u00f6ncelikle canl\u0131lar\u0131n evriminde genetik s\u00fcr\u00fcklenme ile birlikte en \u00f6nemli mekanizma olan do\u011fal se\u00e7ilimle ilgili baz\u0131 temel bilgileri hat\u0131rlamam\u0131z gerekiyor. Gould, Darwin\u2019in T\u00fcrlerin K\u00f6keni<\/em> kitab\u0131ndaki do\u011fal se\u00e7ilim anlat\u0131m\u0131n\u0131 \u015fu \u015fekilde \u00f6zetliyor:<\/p>\n

\u201c1) T\u00fcm organizmalar, olas\u0131l\u0131kla hayatta kalabilecek daha fazla yavru \u00fcretmeye e\u011filimlidir. […]<\/p>\n

\u201c2) Yavrular kendi aralar\u0131nda farkl\u0131l\u0131k sergiler ve de\u011fi\u015fmez bir tipin karbon kopyalar\u0131 de\u011fildirler.<\/p>\n

\u201c3) Bu varyasyonun hi\u00e7 de\u011filse bir k\u0131sm\u0131 kal\u0131t\u0131m yoluyla gelecek ku\u015faklara aktar\u0131l\u0131r. (Darwin kal\u0131t\u0131m mekanizmalar\u0131n\u0131 bilmiyordu) […]<\/p>\n

\u201cO halde do\u011fal se\u00e7ilim ilkesi bu olgulardan yap\u0131lan zorunlu bir \u00e7\u0131kar\u0131m yoluyla ortaya \u00e7\u0131kar:<\/p>\n

\u201c4) \u015eayet \u00e7ok say\u0131da yavru \u00f6lmek zorundaysa (\u00e7\u00fcnk\u00fc yavrular\u0131n tamam\u0131 do\u011fan\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 ekolojisinde kendilerine yer bulamaz) ve t\u00fcm t\u00fcrler i\u00e7indeki bireyler kendi aralar\u0131nda de\u011fi\u015fiklik g\u00f6steriyorlarsa, o halde (her vakada de\u011fil, istatistiksel bir ifade olarak) ortalama hayatta kalanlar, de\u011fi\u015fen yerel ortamlara tesad\u00fcfen en iyi \u015fekilde uyum g\u00f6steren varyasyona sahip olacak bireyler olacakt\u0131r. Kal\u0131t\u0131m mevcut oldu\u011fu i\u00e7in, hayatta kalanlar\u0131n yavrular\u0131 kendi ba\u015far\u0131l\u0131 ebeveynlerine benzeyecektir. Bu uygun varyantlar\u0131n zaman i\u00e7erisindeki birikimi evrimsel de\u011fi\u015fime yol a\u00e7acakt\u0131r.\u201d<\/p>\n

Darwin\u2019in, do\u011fal se\u00e7ilim kuram\u0131n\u0131 ortaya atarken, d\u00f6nemin liberal ekonomi anlay\u0131\u015f\u0131ndan etkinlendi\u011fi biliniyor. Ekonomi alan\u0131nda tutars\u0131z kuramlar \u00fcretmesine kar\u015f\u0131n, ayn\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 canl\u0131lar d\u00fcnyas\u0131na analojik olarak uyguland\u0131\u011f\u0131nda tutarl\u0131 bir kuram \u00fcretebilmi\u015ftir. Ancak bu ba\u015far\u0131 \u00f6zellikle pop\u00fcler bilim okuyucular\u0131 aras\u0131nda bug\u00fcne kadar devam eden b\u00fcy\u00fck yanl\u0131\u015f anlamalara neden oldu. \u00d6zellikle do\u011fal se\u00e7ilimin \u00e7at\u0131\u015fma, rekabet, yar\u0131\u015f, sava\u015f gibi s\u00f6zc\u00fcklerle; insan etkinliklerine ait \u00f6rneklerle anlat\u0131lmas\u0131 bu yanl\u0131\u015f anlamay\u0131 b\u00fcy\u00fctt\u00fc. Darwin\u2019in do\u011fal se\u00e7ilim kuram\u0131 bireyler aras\u0131 rekabete dayan\u0131r. Ancak buradaki birey ve rekabet insan toplumsall\u0131\u011f\u0131nda tarif edilenlerden farkl\u0131 kavramlard\u0131r. Buradaki birey bakteri, fungi, bitki veya hayvan olsun herhangi bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir pop\u00fclasyonundaki tekil canl\u0131lard\u0131r. Bireysel se\u00e7ilime dayanan, t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n ortak olarak sahip oldu\u011fu rekabet ise kal\u0131t\u0131msal \u00f6zellikleri devam ettiren daha fazla yavru \u00fcretme yetene\u011fi \u00fczerine kuruludur.<\/p>\n

Bug\u00fcnk\u00fc bilgilerimizle biyolojik kal\u0131t\u0131m\u0131n genlere dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Her ne kadar genler do\u011frudan bir belirlenim sa\u011flamasa da (geli\u015fimsel ve \u00e7evresel etkiler dolay\u0131s\u0131yla) \u00f6zellikle basit yap\u0131daki canl\u0131larda bu rekabeti \u201cgenlerin yayg\u0131nla\u015fma m\u00fccadelesi\u201d olarak g\u00f6rmek \u00e7ok s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 olmayabilir. Ancak k\u00fclt\u00fcrel evrime sahip canl\u0131lara ve \u00f6zellikle k\u00fclt\u00fcrel evrimin \u00f6tesinde toplumsal belirlenime de sahip olan insana s\u0131ra gelince bu yakla\u015f\u0131m\u0131 uygulayamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 unutmayal\u0131m.<\/p>\n

Buradaki rekabet t\u00fcr i\u00e7inde fiziksel bir kavgay\u0131 gerektirmez. \u00d6rne\u011fin; ormandaki bir a\u011fa\u00e7 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7erisindeki bir bireyde onu daha uzun k\u0131l\u0131p G\u00fcne\u015f\u2019ten daha fazla yararlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak bir mutasyon mevcutsa, o a\u011fa\u00e7 kazand\u0131\u011f\u0131 fazladan enerjiyle daha fazla tohum sa\u00e7abiliyorsa, t\u00fcr\u00fcn\u00fcn di\u011fer \u00fcyelerine g\u00f6re \u00fcreme a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha avantajl\u0131 olacakt\u0131r. Bu da yeni geni ta\u015f\u0131yan birey say\u0131s\u0131n\u0131 nesiller i\u00e7inde art\u0131racakt\u0131r. Ekolojik s\u0131n\u0131rlar gere\u011fi yavrular\u0131n bir k\u0131sm\u0131 hayatta kalabilece\u011fi i\u00e7in yeni \u00f6zellik zaman i\u00e7erisinde egemen bir kal\u0131t\u0131m olabilir ve eski kal\u0131t\u0131m tamamen ortadan kalkabilir.<\/p>\n

Hayvanlar ise genellikle bitkiler ve(ya) o bitkilerle beslenen di\u011fer canl\u0131larla beslendikleri evrimsel s\u00fcre\u00e7lerinde hareket yeteneklerini art\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu y\u00fczden rekabet, \u00e7at\u0131\u015fma halini alabilmekte, \u00e7at\u0131\u015farak rakipleri devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmak do\u011fal se\u00e7ilimsel bir \u00fcreme avantaj\u0131 yaratmaktad\u0131r. Hayvanlardaki \u00e7at\u0131\u015fma belirli kategorilere ayr\u0131labilir. S\u0131n\u0131rl\u0131 yiyecek \u00fczerine \u00e7at\u0131\u015fma<\/strong>, e\u015f \u00fczerine \u00e7at\u0131\u015fma<\/strong>, ebeveyn ve yavru aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma<\/strong> en ba\u015fa yaz\u0131lmas\u0131 gereken kategorilerdir. Daha fazla yiyecek, daha b\u00fcy\u00fck ya\u015fama \u015fans\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla daha fazla \u00fcreme imk\u00e2n\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131 i\u00e7in bu \u00e7at\u0131\u015fma davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan genlerin se\u00e7ilecek olmas\u0131 kolayl\u0131kla anla\u015f\u0131labilir. Di\u011fer ba\u015fl\u0131klar ise daha karma\u015f\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

E\u015feysel se\u00e7ilim<\/strong><\/p>\n

E\u015feyli \u00fcremenin canl\u0131larda adaptasyon h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in evrildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Ancak bu ayn\u0131 zamanda \u00fcreme i\u00e7in yap\u0131lan rekabeti ba\u015fka bir boyuta da ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Rekabet art\u0131k e\u015fler i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7at\u0131\u015fmaya ve(ya) e\u015flere kendini se\u00e7tirme rekabetine de d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunun en temel nedeni di\u015filerin g\u00f6rece az say\u0131da yumurta \u00fcretirken, erkeklerin \u00e7ok say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck sperm \u00fcretmesi \u00fczerine kurulu gamet dimorfizmidir (farkl\u0131la\u015fma). E\u015feysel \u00e7at\u0131\u015fma en \u00e7ok bu dimorfizme sahip canl\u0131larda g\u00f6zlenir. Erkek birden fazla di\u015fiyi d\u00f6lleyebilirken, di\u015fi yumurtas\u0131 potansiyel olarak tek bir spermi yani tek bir erke\u011fi kabul edebilir. Bu di\u015fileri erkekler a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u0131n\u0131rl\u0131, erkekleri di\u015filer i\u00e7in geni\u015f bir kaynak haline getirmektedir. Do\u011fada genellikle erkeklerin di\u015fi i\u00e7in d\u00f6v\u00fc\u015fmesi ya da erkeklerin g\u00f6steri\u015fli organlara, \u00f6zel \u00e7iftle\u015fme danslar\u0131na, seslere sahip olmas\u0131 bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc destekler.<\/p>\n

\"\"
Lynn Margulis: \u201cYa\u015fam\u0131n kom\u00fcnal yap\u0131s\u0131n\u0131 anlamadan biyolojideki hi\u00e7bir \u015feyi anlamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u201d<\/figcaption><\/figure>\n

Ke\u00e7i, geyik gibi hayvanlar\u0131n erkeklerinin boynuzlar\u0131yla verdikleri d\u00f6v\u00fc\u015fleri ve silahlanma yar\u0131\u015f\u0131n\u0131; meyve sine\u011fi, y\u0131lan gibi d\u00f6lledi\u011fi di\u015fiye semeniyle \u00e7ekicili\u011fi azaltacak kimyasallar aktaran hayvanlar\u0131 veya k\u0131zb\u00f6ce\u011fi erkeklerinin di\u015fiye \u00f6nceden b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f spermleri \u00e7ekip kendisininkini b\u0131rakmas\u0131n\u0131 ayn\u0131 e\u015feyler aras\u0131 rekabet<\/strong>e \u00f6rnek verebiliriz.<\/p>\n

Tavusku\u015flar\u0131nda di\u015filerin, daha uzun t\u00fcyl\u00fc ve daha \u00e7ok bene\u011fe sahip yelpazeli erkekleri se\u00e7mesini; cennet ku\u015flar\u0131n\u0131n renkli s\u00fcslerini ve danslar\u0131n\u0131 e\u015f be\u011fenisi yoluyla e\u015feysel se\u00e7ilim<\/strong>e \u00f6rnek g\u00f6sterebiliriz.<\/p>\n

E\u015feysel se\u00e7ilim ayn\u0131 zamanda kar\u015f\u0131t e\u015feyler aras\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma<\/strong>ya ve kar\u015f\u0131t birlikte evrim<\/strong>e de yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fal olarak d\u00f6lleme i\u00e7in zorlay\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar da, ilgili gene sahip canl\u0131lara \u00fcreme avantaj\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Ye\u015filba\u015f \u00f6rdek erkeklerinin, di\u015fileri \u201c\u00e7iftle\u015fmeye zorlamas\u0131\u201d ve baz\u0131 di\u015fi \u00f6rdeklerde kendi \u00fczerine k\u0131vr\u0131lan engelleyici bir d\u00f6l kanal\u0131n\u0131n evrilmi\u015f olmas\u0131 bu kar\u015f\u0131t se\u00e7ilime \u00f6rnek verilebilir. E\u015f be\u011fenisine dayal\u0131 unsurlar\u0131n abart\u0131l\u0131 formlar almas\u0131nda di\u015filerde evrilen diren\u00e7ler de etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n

Farkl\u0131 t\u00fcrlerin i\u015fbirli\u011fi<\/strong><\/p>\n

Belki de anla\u015f\u0131lmas\u0131 en kolay i\u015fbirli\u011fi kategorisi farkl\u0131 t\u00fcrler aras\u0131nda, iki taraf\u0131n da fayda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 yani \u00fcreme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 durumlar olacakt\u0131r. Bu durumda i\u015fbirli\u011fine yol a\u00e7an kal\u0131t\u0131msal de\u011fi\u015fiklikler nesiller i\u00e7erisinde egemen hale gelecektir. \u00dcreme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 sekteye u\u011fratmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece i\u015fbirli\u011fini kuvvetlendiren yeni mutasyonlar da se\u00e7ilimsel avantaj olu\u015fturmaya devam edecektir.<\/p>\n

Mutualizm ve \u00e7ift\u00e7i kar\u0131ncalar<\/strong>: Mutualizme, t\u00fcrler aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 fayda sa\u011flayan i\u015fbirli\u011fine, do\u011fada s\u0131k\u00e7a rastlar\u0131z. V\u00fccudumuzda bizimle birlikte ya\u015fayan yakla\u015f\u0131k on bin farkl\u0131 t\u00fcr bakteriyle kurdu\u011fumuz ili\u015fki, liken birli\u011fi, ar\u0131lar ve \u00e7i\u00e7ekler, tah\u0131llar ve nitrifikasyon bakterileri, k\u00fcrdan ku\u015fu ve gergedan gibi pek \u00e7ok mutualist ili\u015fki bulunur.<\/p>\n

\"\"
\u0130mparator penguenlerinin erkekleri, Antarktika so\u011fu\u011funda t\u00fcm bir k\u0131\u015f\u0131 di\u011fer erkeklerle birlikte b\u00fcy\u00fck gruplar halinde s\u0131k\u0131\u015farak ge\u00e7irirler. Tek ba\u015flar\u0131na bunu ba\u015farmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/figcaption><\/figure>\n

En ilgin\u00e7 \u00f6rneklerden birisi ise Amerikan tropik ormanlar\u0131nda ya\u015fayan Attini<\/em> oyma\u011f\u0131ndan Acromyrmex<\/em> ve Atta<\/em> cinsi kar\u0131nca t\u00fcrleridir. \u201cYaprak-kesici\u201d kar\u0131ncalar olarak da bilinen bu t\u00fcrler bir \u00e7e\u015fit \u201ctar\u0131m\u201d yapmaktad\u0131rlar. Ancak bitki de\u011fil mantar (Leucocoprinus<\/em> cinsi) yeti\u015ftirirler. A\u011fa\u00e7 yapraklar\u0131n\u0131 keserler ve yuvalar\u0131ndaki \u201cbah\u00e7e\u201d diyebilece\u011fimiz \u00f6zel bir b\u00f6lmeye ta\u015f\u0131rlar. Burada yapraklar\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara do\u011frayarak mantarlara \u00e7\u00fcr\u00fctmeleri i\u00e7in besin sa\u011flarlar. Kar\u0131ncalar b\u00fcy\u00fcyen mantarlardan par\u00e7alar kopar\u0131p yeni odac\u0131klara da ekerler. Dahas\u0131 Steplomces<\/em> cinsi bakteriler ile de mutualist bir ili\u015fki kurmu\u015flard\u0131r ve bunlar\u0131n \u00fcrettikleri anti-fungal kimyasal\u0131 Escovopis<\/em> cinsi parazit mantara kar\u015f\u0131 kullan\u0131rlar. P\u00fcsk\u00fcrterek ila\u00e7lama yaparlar. Bu durumda hem kar\u0131ncalar, hem mantarlar, hem de bakteriler i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde \u00fcreme oranlar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Birlikte hareket ederek enerji korunumunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi V \u015feklinde dizilmi\u015f ku\u015flar\u0131n u\u00e7u\u015fudur.<\/figcaption><\/figure>\n

Endosimbiyoz ve \u00f6karyotlu\u011fun evrimi<\/strong>: Ortak ya\u015fam protista, fungi, bitki ve hayvan canl\u0131 gruplar\u0131n\u0131n h\u00fccresel yap\u0131s\u0131n\u0131n evrilmesini de sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bizim de i\u00e7inde bulundu\u011fumuz \u00f6karyotik canl\u0131lar\u0131n h\u00fccrelerinde \u00e7o\u011fu i\u015flev \u00f6zelle\u015fmi\u015f organellerde ger\u00e7ekle\u015fir. Bunlardan iki tanesi \u00f6zellikle ilgi \u00e7ekicidir: Plastidler ve besin yakarak enerji \u00fcreten mitokondri. Bu organeller \u00e7ekirdek d\u0131\u015f\u0131nda kendi \u00e7embersel DNA\u2019lar\u0131na sahip olmalar\u0131yla, protein \u00fcretiminde bakterilerin kulland\u0131\u011f\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7 kodonunu kullanmalar\u0131yla, kendilerini h\u00fccreden ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00e7o\u011faltabilmeleri ve \u00e7ift katl\u0131 zarlar\u0131yla bakterilere benzerler. DNA dizileri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak yap\u0131lan gen-k\u00f6ken (filogenetik) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 mitokondrilerin siyano-bakteri, plastidlerin ise alfa-proto bakteri k\u00f6kenli oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Bu organallerin k\u00f6keninde zaman\u0131nda daha b\u00fcy\u00fck h\u00fccreler taraf\u0131ndan yutulmalar\u0131 yatar. Hatta ikincil endosimbiyoz olarak adland\u0131r\u0131lan s\u00fcre\u00e7lerde, ilk endosimbiyozun \u00fcr\u00fcn\u00fc canl\u0131lar yutularak \u00e7ok katl\u0131 zara sahip plastidler evrilebilmi\u015ftir.<\/p>\n

Muhtemelen evrim tarihi boyunca say\u0131s\u0131z kez ba\u015far\u0131s\u0131z birliktelikler olmu\u015ftur. Bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 baz\u0131 t\u00fcrler fotosentez yapan bakterileri yutmakta, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir fayda ili\u015fkisi fotosenteik bakteri \u00f6lene kadar devam etmektedir. Bu organellerin girdikleri h\u00fccrelerle i\u015fbirli\u011fi, bilin\u00e7siz bir deneme yan\u0131lma oyunudur. Bunlardan ancak \u201c\u015fansl\u0131 olanlar\u201d i\u015flevlerin farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zelle\u015fti\u011fi, iki h\u00fccrenin birbiri olmaks\u0131z\u0131n yapamayaca\u011f\u0131 bir birlikte de\u011fi\u015fim (birlikte evrim) s\u00fcrecine girdiler. Sonu\u00e7 olarak ortaya \u00e7\u0131kan daha b\u00fcy\u00fck bireylerdir ve bu birlikten organellerin \u00e7ekilmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir, art\u0131k tek bir canl\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Bu birliktelik endosimbiyoz yani i\u00e7 birlikte ya\u015fam olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Endosimbiyozun teorisyenlerinden ve bunun bilim topluluklar\u0131nda kabul\u00fc i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba harcam\u0131\u015f biliminsan\u0131 Lynn Margulis \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor:<\/p>\n

\u201cH\u00fccre, e\u015fg\u00fcd\u00fcml\u00fc evrim g\u00f6stermi\u015f bir bakteri kom\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130ster birbirlerine gev\u015fek\u00e7e ba\u011flanm\u0131\u015f bir bakteri kom\u00fcn\u00fc, ister h\u00fccre gibi s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya veya hayvanlar ya da bitkiler gibi s\u0131ms\u0131k\u0131 ba\u011flanm\u0131\u015f bir bakteri kom\u00fcn\u00fc\u2026 Ya\u015fam\u0131n bu kom\u00fcnal yap\u0131s\u0131n\u0131 anlamadan biyolojideki hi\u00e7bir \u015feyi anlamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u201d<\/p>\n

Hayvanlarda grup ya\u015fam\u0131<\/strong><\/p>\n

Hayvanlardaki i\u015fbirli\u011fi olgular\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu grup ya\u015fam\u0131na temellenir. T\u00fcm hayvanlarda g\u00f6r\u00fclmese de, neredeyse her b\u00fcy\u00fck canl\u0131 taksonunda grup ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00f6rneklerini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Grup ya\u015fam\u0131 canl\u0131lar\u0131n ili\u015fkileni\u015f bi\u00e7imlerine g\u00f6re \u00fc\u00e7 kategoriye ayr\u0131labilir. Kar\u0131nca ve ar\u0131 gibi canl\u0131larda adeta tek bir organizma gibi ya\u015fayan koloni<\/strong>; koyun, ku\u015f ve bal\u0131k gibi canl\u0131larda bireyler aras\u0131 i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00f6zlenmeyen ve birbirlerini tan\u0131mad\u0131klar\u0131 s\u00fcr\u00fc<\/strong>; \u015fempanze benzeri geli\u015fmi\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fc olan bireylerin birbirini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 topluluklar<\/strong>.<\/p>\n

Grup ya\u015fam\u0131n\u0131n pek \u00e7ok avantaj\u0131 mevcuttur:<\/p>\n

Yiyecek bulman\u0131n kolayla\u015fmas\u0131<\/strong>: \u0130\u015fbirli\u011fi ile avlanma (\u015fahinler, kurtlar gibi); bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 (bu en basit d\u00fczeyde ba\u015f\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 e\u011ferek otlanan s\u00fcr\u00fc \u00fcyesini g\u00f6ren ba\u015fka bir \u00fcyenin, orada besin oldu\u011funu anlamas\u0131 dahi olabilir); bilgi merkezi kullan\u0131m\u0131 (\u00f6rne\u011fin kar\u0131ncalarda besini bulan \u015fansl\u0131 kar\u0131nca koloniye d\u00f6ner ve di\u011ferlerinin kendini takip etmesini sa\u011flayarak tekrar besine gider).<\/p>\n

Avc\u0131 riskini azaltma<\/strong>: Avc\u0131 tespit eden canl\u0131 gruplar\u0131 s\u0131kl\u0131kla bu tehdit i\u00e7in alarm verirler. Di\u011fer yandan bir s\u00fcr\u00fcn\u00fcn merkezinde bulunan bir canl\u0131n\u0131n avlanma riski daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr ve bu s\u00fcr\u00fc halinde ya\u015fayan, merkeze do\u011fru hareket eden birey i\u00e7in bireysel bir yarar sa\u011flar. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda grup davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n, avc\u0131n\u0131n \u201ckafas\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131ran\u201d, yani takip etmesini zorlayan bir etkisi de olabilir.<\/p>\n

Is\u0131 ve su korunumu<\/strong>: Bir arada durmak y\u00fczey alan\u0131n\u0131 azaltarak, canl\u0131lar\u0131n \u0131s\u0131 ve su kayb\u0131n\u0131 azaltabilir. \u00d6rne\u011fin pek \u00e7ok memeli yuvalar\u0131nda toplu \u015fekilde uyurlar, pek \u00e7ok ku\u015f birbirlerine sokularak uyur. \u0130mparator penguenlerinin (Aptenodytes forsteri<\/em>) erkekleri bacak aralar\u0131nda yumurtalar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yarak, Antarktika so\u011fu\u011funda t\u00fcm bir k\u0131\u015f\u0131 di\u011fer erkeklerle birlikte b\u00fcy\u00fck gruplar halinde s\u0131k\u0131\u015farak ge\u00e7irirler. Tek ba\u015flar\u0131na bunu ba\u015farmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir, b\u00fcy\u00fck gruplarda metabolizma h\u0131z\u0131 be\u015f kata kadar azal\u0131r. Baz\u0131 s\u00fcm\u00fckl\u00fc b\u00f6cekler ise birbirlerine yap\u0131\u015farak su kayb\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmektedirler.<\/p>\n

Birlikte hareket ederek enerji korunumu<\/strong>: Bunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi V \u015feklinde dizilmi\u015f ku\u015flar\u0131n u\u00e7u\u015fudur. Pelikanlar (pelicanus onocrotalus<\/em>) \u00fczerine yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fma tek ba\u015flar\u0131na u\u00e7arken 180 at\u0131\u015f\/dakikan\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015fmeyen kalp at\u0131\u015f h\u0131z\u0131n\u0131n, V \u015feklinde u\u00e7arken 160\u2019a kadar d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

\u00d6te yandan grup ya\u015fam\u0131 pek \u00e7ok dezavantaj\u0131<\/strong> da beraberinde getirir:<\/p>\n

Rekabet art\u0131\u015f\u0131<\/strong>: Ayn\u0131 t\u00fcr\u00fcn \u00fcyeleri ayn\u0131 besinlerle beslenece\u011finden, birlikte olmalar\u0131 kaynak imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131racak ve rekabeti art\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n

Hastal\u0131k ve parazit riskinin art\u0131\u015f\u0131<\/strong>.<\/p>\n

Yavrular\u0131n kar\u0131\u015fmas\u0131<\/strong>: Pek \u00e7ok ku\u015f ve memelinin ba\u015fka t\u00fcrlerden canl\u0131lara ebeveynlik yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu durum o canl\u0131n\u0131n ve grubun devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir dezavantaj olu\u015fturur.<\/p>\n

Bir hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn grup olu\u015fturmas\u0131n\u0131n getirileri, g\u00f6t\u00fcr\u00fclerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7iyorsa grup ya\u015fam\u0131n\u0131n ve buna ba\u011fl\u0131 mekanizmalar\u0131n evrimi olas\u0131d\u0131r. Bu getiri ve g\u00f6t\u00fcr\u00fcler t\u00fcrden t\u00fcre de\u011fi\u015fti\u011fi gibi, ekolojik etkiler nedeniyle ayn\u0131 t\u00fcr bir co\u011frafyada grup ya\u015fam\u0131 kurabilirken, ba\u015fka yerde bu ge\u00e7erli olmayabilir.<\/p>\n

Grup se\u00e7ilimi<\/strong><\/p>\n

Bireylerin hepsinin \u00fcreme avantaj\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 durumda neden grup ya\u015fam\u0131n\u0131n ve i\u015fbirli\u011finin evrildi\u011fini anlamak kolayd\u0131r, ancak yard\u0131m eden bireylerin a\u00e7\u0131k\u00e7a zarar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6rnekleri anlamak o kadar basit olmayabilir. Bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar \u00f6zgeci davran\u0131\u015f olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bilim insanlar\u0131 aras\u0131nda da \u00e7ok\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lan bu olguyu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan d\u00f6rt modeli inceleyece\u011fiz. Bunlardan ilki grup se\u00e7ilimi kuram\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Ye\u015fil alg kolonileri sadece \u00fcreme d\u00f6nemlerinde 16 h\u00fccreye kadar bir arada durur.<\/figcaption><\/figure>\n

Do\u011fal se\u00e7ilim sadece birey d\u00fczeyinde de\u011fil; grup, t\u00fcr, kom\u00fcnite d\u00fczeylerinde veya organel ve h\u00fccre d\u00fczeylerinde de g\u00f6zlenebilir. T\u00fcm bir grup ya da t\u00fcr\u00fcn \u00e7\u0131kar\u0131na olacak davran\u0131\u015flar\u0131n evrilebilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc canl\u0131lardaki \u00f6zgeci, fedak\u00e2r davran\u0131\u015flar\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in \u00e7ok kez ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kurama g\u00f6re birbiriyle yard\u0131mla\u015fan bireylerden olu\u015fan bir grup, bireylerin tekil zararlar\u0131 olsa bile di\u011fer gruplara g\u00f6re toplamda daha ba\u015far\u0131l\u0131 olacakt\u0131r. B\u00f6ylelikle \u00f6zgeci \u00f6zelli\u011fe ve genlere sahip grup daha fazla \u00fcreyecek, ayn\u0131 bireysel se\u00e7ilimde oldu\u011fu gibi, bu sefer grup d\u00fczeyinde bir se\u00e7ilim ger\u00e7ekle\u015febilecektir. Bu kurama g\u00f6re b\u00f6ylelikle i\u015fbirli\u011fi yapan gruplar\u0131n evrimi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

\u0130lk ba\u015fta olduk\u00e7a mant\u0131kl\u0131 g\u00f6z\u00fcken ve baz\u0131 deneysel, g\u00f6zlemsel verilerle desteklenen bu g\u00f6r\u00fc\u015f, \u00e7o\u011fu \u00f6rnekte uygulanamayan bir modeldir. Grup se\u00e7ilimi ile \u00f6zgecili\u011fin geli\u015fimi \u00e7ok nadir olarak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr \u00e7\u00fcnk\u00fc yard\u0131m etmedi\u011fi halde yard\u0131m alan herhangi bir fenotip h\u0131zla yayg\u0131nla\u015facak ve \u201cbencil\u201d karakter egemen hale gelecektir. Bu y\u00fczden ancak \u00e7okh\u00fccrelili\u011fe ge\u00e7i\u015f gibi i\u015fbirli\u011finin bozulmas\u0131n\u0131n t\u00fcm t\u00fcr\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit etti\u011fi ko\u015fullarda bireyler b\u00f6yle bir i\u015fbirli\u011fine gidebilirler. Bu durum ayn\u0131 zamanda bireyler \u00fczerinde s\u0131k\u0131 kontrol mekanizmalar\u0131 da gerektirir.<\/p>\n

\u00c7ok h\u00fccrelili\u011fin evrimi<\/strong><\/p>\n

Margulis\u2019in s\u00f6z etti\u011fi \u201cs\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011flanm\u0131\u015f kom\u00fcn\u201dlerin evrimi 700 milyon y\u0131l \u00f6ncesine kadar dayan\u0131yor. Evrim tarihinde en az 46 kez \u00e7okh\u00fccrelili\u011fe ge\u00e7i\u015f olmu\u015ftur. Ancak yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fimiz \u015fekilde olu\u015fan \u00f6karyot h\u00fccrelerin alt\u0131 grubunda g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 baz\u0131 tek h\u00fccrelilerde rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z koloni yap\u0131s\u0131n\u0131n, \u00e7okh\u00fccrelili\u011fin temelini olu\u015fturdu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. (Bitkilerin evriminde model olu\u015fturan Volvox, Eudorina <\/em>gibi ye\u015fil alg kolonileri ya da Chlamydomonas <\/em>gibi sadece \u00fcreme d\u00f6nemlerinde 16 h\u00fccreye kadar bir arada durup da\u011f\u0131lan canl\u0131lar \u00f6rnek olarak verilebilir.) Bu s\u00fcre\u00e7 ilkinden farkl\u0131 olarak ayn\u0131 kal\u0131t\u0131msal materyale sahip canl\u0131 bireyleri aras\u0131nda i\u015fliyor. \u00c7okh\u00fccreli yap\u0131n\u0131n organizasyon d\u00fczeyinde art\u0131\u015f, h\u00fccre ba\u015f\u0131nda d\u00fc\u015fen enerji harcamas\u0131n\u0131 azaltma ve ileri a\u015famalarda i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc ve b\u00fcy\u00fck h\u00fccresel hacim gibi avantajlar\u0131 mevcuttur. Di\u011fer yandan y\u00fcksek enerji ihtiyac\u0131, \u00fcreme ve adaptasyon h\u0131zlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fmesi gibi dezavantajlar\u0131 da vard\u0131r. Ancak buradaki fayda ve zararlar bireysel de\u011fil koloniyi olu\u015fturan grubun tamam\u0131yla ilgilidir. T\u00fcr d\u00fczeyindeki bu se\u00e7ilimde bireysel olarak zarar g\u00f6ren h\u00fccreler de bu i\u015fbirli\u011fine girebilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc genetik olarak kendisine \u00e7ok benzeyen di\u011fer h\u00fccreler sayesinde kal\u0131t\u0131m\u0131 aktar\u0131lmaya devam eder. Bu i\u015fbirli\u011fi bitki, fungi ve hayvanlarda zaman i\u00e7erisinde dokular, organlar, sistemler olarak i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcyle giderek daha karma\u015f\u0131k i\u015fbirliklerine de evrilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Avc\u0131n\u0131n yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark eden ilk yer sincab\u0131 iki aya\u011f\u0131 \u00fczerinde kalkar ve avc\u0131n\u0131n geldi\u011fini bildiren k\u0131sa sesler \u00e7\u0131kararak grubu uyar\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00c7okh\u00fccrelilik i\u015fbirli\u011finde, i\u015fbirli\u011finden \u00e7\u0131k\u0131p tek ba\u015f\u0131na \u00fcreyen bireyler (yani h\u00fccreler) t\u00fcm\u00f6r ve kanser dedi\u011fimiz olgulara neden olurlar. \u00c7okh\u00fccreliler bu duruma kar\u015f\u0131 i\u015fbirli\u011fini olas\u0131 k\u0131lan mutasyasyonlarla terk edenlere kar\u015f\u0131 \u00f6nlemler de geli\u015ftirmi\u015ftir, programlanm\u0131\u015f h\u00fccre \u00f6l\u00fcmleri kimyasal bir mesaj alan h\u00fccrenin kendi kendini imha etmesidir, ya da kontrolden \u00e7\u0131kan bir h\u00fccre daha karma\u015f\u0131k canl\u0131larda fagositozla sindirilerek de yok edilebilir. \u0130\u015fbirli\u011fini terk etmenin t\u00fcm h\u00fccrelerin yani canl\u0131n\u0131n \u00fcremesini engelleyece\u011fi durumlarda bu t\u00fcr \u00f6nlemler evrilebilir.<\/p>\n

Akraba se\u00e7ilimi ve fedak\u00e2rl\u0131k<\/strong><\/p>\n

Kar\u0131nca ve ar\u0131 kolonileri<\/strong>: Hayvanlardaki sosyal \u00f6rg\u00fctlenmelerden birisi kolonilerdir. Koloni olu\u015fturan canl\u0131lar bunu bilin\u00e7li olarak yapmazlar ancak kal\u0131t\u0131mlar\u0131nda mutasyonlarla olu\u015fan varyasyonlar sonucu ortaya \u00e7\u0131kan fiziksel ve kimyasal \u00f6zellikler bu canl\u0131lar\u0131n birbirleri ile muazzam bir i\u015fbirli\u011fine yol a\u00e7ar. Kimyasallar\u0131n \u00fcst d\u00fczeyde rol oynad\u0131\u011f\u0131 ve tek-d\u00fcze \u00e7al\u0131\u015fan sinir sistemlerine sahip bu canl\u0131lardaki i\u015fbirli\u011fine kar\u0131ncalar, termitler ve ar\u0131lar gibi \u00f6sosyal b\u00f6cekler en iyi \u00f6rneklerdir. (\u00d6sosyal: \u00c7ak\u0131\u015fan nesiller, ortak olarak yavru yeti\u015ftirme ve \u00f6zelle\u015fmi\u015f e\u015feysel ve e\u015feysel olmayan g\u00f6rev da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131 ile karakterize edilen sosyal yap\u0131lard\u0131r. – evrimagaci.org)<\/p>\n

Yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fimiz kar\u0131ncalar\u0131n ba\u015fka t\u00fcrlerle oldu\u011fu kadar kendi aralar\u0131ndaki i\u015fbirli\u011fi de \u015fa\u015f\u0131lacak d\u00fczeydedir. Burada t\u00fcm bireylerin \u00fcreme faydas\u0131 sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 \u00f6zgeci (fedak\u00e2r) i\u015fbirlikleri g\u00f6r\u00fclebilir. \u0130\u015f\u00e7i kar\u0131ncalar hi\u00e7bir \u015fekilde d\u00f6l b\u0131rakmayacak olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n koloni i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. U\u00e7 fedak\u00e2rl\u0131k \u00f6rnekleri de g\u00f6zlenebilmektedir. Temnothorax unifasciatus<\/em> t\u00fcr\u00fc kar\u0131ncalar koloninin devam\u0131 i\u00e7in \u00f6l\u00fcrler. Su bask\u0131nlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda canl\u0131 k\u00f6pr\u00fcler olu\u015ftururlar ve kimi zaman koloninin \u00fc\u00e7te ikisinin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc dahi g\u00f6zlenmi\u015ftir. Ar\u0131lar\u0131n\u0131n koloniyi korumak i\u00e7in ba\u015fka hayvanlar\u0131 sokmas\u0131nda da benzer bir durum s\u00f6z konusudur. Ar\u0131 tek bir sokmada, i\u011fnesiyle birlikte ba\u011f\u0131rsak ve i\u00e7 organlar\u0131n\u0131 da soktu\u011fu canl\u0131da b\u0131rak\u0131r ve sonra hayat\u0131n\u0131 kaybeder, ancak koloninin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f olur. Peki \u00fcremekten mahrum b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 ya da bireyin \u00f6l\u00fcm\u00fcyle sona erdi\u011fi halde, bu fedak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yan genler nas\u0131l nesilden nesle aktar\u0131lm\u0131\u015f ya da kal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f olabilir. Ar\u0131larla ilgili sorunu Darwin de belirtmi\u015f \u201cb\u00fct\u00fcn teori i\u00e7in \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olabilir\u201d diye niteledi\u011fi probleme, \u0130nsan\u0131n T\u00fcreyi\u015fi<\/em> kitab\u0131nda \u201cayn\u0131 kan\u0131 ta\u015f\u0131yan akrabalar\u0131n\u0131n olmas\u0131\u201dn\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak \u00f6nermi\u015fti.<\/p>\n

Hamilton Kural\u0131 ve akraba se\u00e7ilim<\/strong>i<\/strong>: Darwin zaman\u0131nda kal\u0131t\u0131m\u0131n nas\u0131l i\u015fledi\u011fi bilinmiyordu ancak akrabal\u0131k \u00f6nerisi do\u011fruydu ve y\u0131llar sonra Hamilton taraf\u0131ndan kuramsalla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131: 1964 y\u0131l\u0131nda ortaya konulan akraba se\u00e7ilimi kuram\u0131 ve kapsaml\u0131 uyum g\u00fcc\u00fc modellemesi. Bu yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re do\u011frudan uyum ba\u015faras\u0131 <\/strong>bireyin kendi \u00fcremesi sonucu elde edilirken, dolayl\u0131 \u00fcreme ba\u015far\u0131s\u0131<\/strong> akrabalar\u0131n\u0131n \u00fcremesine yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131yla \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr. Hamilton\u2019a g\u00f6re fedak\u00e2rl\u0131k sa\u011flayan bir gen allelinin yayg\u0131nla\u015fabilmesi, dolayl\u0131 \u00fcreme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n olu\u015fabilmesi i\u00e7in al\u0131c\u0131n\u0131n akrabal\u0131k katsay\u0131s\u0131 ile ona sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 \u00fcreme faydas\u0131n\u0131n \u00e7arp\u0131m\u0131n\u0131n, fedak\u00e2rl\u0131k g\u00f6steren bireyin zarar\u0131ndan daha fazla olmas\u0131 gerekir. Bu Hamilton Kural\u0131 olarak isimlendirilir. Buradaki kritik fakt\u00f6r akrabal\u0131k katsay\u0131s\u0131d\u0131r. Alleli ta\u015f\u0131ma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ta\u015f\u0131ma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 olanlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131 Hamilton Kural\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in gereklidir. \u00d6rne\u011fin insan i\u00e7in karde\u015flerin ayn\u0131 gen allelini payla\u015fma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fczde 50\u2019dir ya da iki kuzen i\u00e7in y\u00fczde 25\u2019tir. Ar\u0131larda ise bir tek krali\u00e7e ar\u0131 yavru olu\u015fturmaktad\u0131r. Kendilerine has \u00fcreme bi\u00e7imleri y\u00fcz\u00fcnden krali\u00e7e ar\u0131n\u0131n \u00fcremesiyle olu\u015fan yavrular y\u00fczde 75 genetik benzerlik i\u00e7erir, bu ayn\u0131 zamanda i\u015f\u00e7i di\u015filerin neden \u00fcremeyi tercih etmedi\u011fini ve bu kolonilerde neden tek bir krali\u00e7e ar\u0131 evrildi\u011fini de g\u00f6sterir, \u00e7\u00fcnk\u00fc kendi olas\u0131 yavrular\u0131n\u0131n y\u00fczde 50 benzerli\u011fine g\u00f6re daha fazla benzerlik g\u00f6sterir.<\/p>\n

Yer sincaplar\u0131n\u0131n uyar\u0131 sinyali<\/strong>: Sadece \u00f6sosyal b\u00f6ceklerde de\u011fil pek \u00e7ok ku\u015f ve memelide de akraba se\u00e7ilimini destekleyen veriler bulunur. Bunlardan en pop\u00fcler ve ilgi \u00e7ekici olanlardan birisi y\u0131rt\u0131c\u0131lardan korunmak i\u00e7in verilen uyar\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131d\u0131r. Yer sincaplar\u0131ndan Urocitellus beldingi<\/em> t\u00fcr\u00fc Kuzey Amerika\u2019daki Sierra Nevada da\u011flar\u0131nda ya\u015far. Bu t\u00fcr pek \u00e7ok y\u0131rt\u0131c\u0131n\u0131n tehdidi alt\u0131ndad\u0131r: Karadan \u00e7akal, va\u015fak, sansar, porsuk, havadan kartal ve \u015fahin. Sherman\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6re havadan bir sald\u0131r\u0131 an\u0131nda, avc\u0131y\u0131 ilk g\u00f6ren yer sincab\u0131n\u0131n \u0131sl\u0131k sesiyle birlikte ba\u015fka sincaplar da tiz bir \u0131sl\u0131k \u00e7alarak etrafa ko\u015fu\u015fturlar ve korunmak i\u00e7in siper al\u0131rlar. \u015eahin sald\u0131r\u0131s\u0131 s\u0131ras\u0131nda tutulan istatistikler bu durumda \u0131sl\u0131k \u00e7alan sincaplar\u0131n yakalanma oranlar\u0131n\u0131n, \u0131sl\u0131k \u00e7almayanlara oranla belirgin \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Sincaplar\u0131n \u0131sl\u0131klar\u0131 ve ko\u015fu\u015flar\u0131yla yaratt\u0131klar\u0131 kaos ortam\u0131 hava y\u0131rt\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n dikkatini da\u011f\u0131t\u0131yordu. Bu durumda ortada bir \u00f6zgecilik, dolay\u0131s\u0131yla bir akraba se\u00e7ilimi durumu mevcut de\u011fildir. A\u00e7\u0131k bi\u00e7imde \u0131sl\u0131k \u00e7alma davran\u0131\u015f\u0131 bireysel yarar sa\u011flamakta ve bu \u00f6zelli\u011fe sahip canl\u0131lar daha az yakalan\u0131p, daha fazla d\u00f6l verebildikleri i\u00e7in bireysel se\u00e7ilime u\u011framaktad\u0131rlar.<\/p>\n

\"\"
Arka \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131nda bir meyve tanesini taklit eden a\u00e7\u0131k k\u0131rm\u0131z\u0131 bir hale beliren kar\u0131ncalar<\/figcaption><\/figure>\n

Ancak s\u0131ra genellikle s\u00fcrpriz fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc kullanan kara y\u0131rt\u0131c\u0131lar\u0131na gelince durum de\u011fi\u015fir, bir kara avc\u0131s\u0131n\u0131n yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark eden ilk yer sincab\u0131 iki aya\u011f\u0131 \u00fczerinde kalkar ve avc\u0131n\u0131n geldi\u011fini bildiren k\u0131sa sesler \u00e7\u0131kararak grubu uyar\u0131r. Sesi duyan di\u011fer \u00fcyeler ise iki ayaklar\u0131 \u00fczerine kalk\u0131p avc\u0131ya do\u011fru bakarlar ya da ko\u015farlar. Bu davran\u0131\u015f, ilkinden farkl\u0131 olarak, a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00f6zgeci bir davran\u0131\u015ft\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc hem yerden y\u00fckselen, hem de ses \u00e7\u0131karan ilk sincap avc\u0131 i\u00e7in daha kolay bir hedef olur. Genelde yak\u0131n akrabalar\u0131yla birlikte hareket eden ve besin payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6r\u00fclen bu t\u00fcrde, ar\u0131 \u00f6rne\u011findeki gibi akrabalar\u0131 \u00fczerinden bu \u00f6zgecili\u011fi sa\u011flayan genlerin se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Sherman\u2019\u0131n di\u011fer verileri de bu yakla\u015f\u0131m\u0131 destekler, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re olu\u015fturulmu\u015f tablonun<\/u> sol taraf\u0131nda grubun i\u00e7indeki di\u015fi, erkek ve bunlar\u0131n ya\u015flara g\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 mevcuttur. Y\u00fczde 30 olgun di\u015fi ve y\u00fczde 20 olgun erkek bulunan grupta, uyar\u0131 sinyallerinin y\u00fczde 60\u2019\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131 olgun di\u015filer verirken, erkekler ilk uyar\u0131 sinyalini neredeyse hi\u00e7 vermemektedir. Bu veri akraba se\u00e7ilimini destekler, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu t\u00fcr\u00fcn di\u015fileri \u00f6lene kadar bulunduklar\u0131 gruplar\u0131 (yani a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak akrabalar\u0131n\u0131) terk etmezken, olgun erkekler ise \u00e7iftle\u015fmek ve yeni gruplara kat\u0131lmak i\u00e7in gruplar\u0131n\u0131 rahatl\u0131kla terk edebilirler. Ayn\u0131 zamanda olgun di\u015filerin \u00f6zgeci genlere sahip yavrular\u0131n\u0131 koruyacak olmas\u0131 ve olgun di\u015fi oran\u0131n\u0131n en y\u00fcksek seviyede olmas\u0131 da kuram\u0131 destekler. Di\u011fer taraftan bu t\u00fcrde akrabalar\u0131 tan\u0131may\u0131 sa\u011flayan mekanizmalar\u0131n ke\u015ffi, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc daha da g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir.<\/p>\n

Vampir yarasalar ve kar\u015f\u0131l\u0131klama (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6zgecilik)<\/strong><\/p>\n

Vampir yarasalar\u0131n (Desmodus rotundus<\/em>) \u00f6zgeci davran\u0131\u015flarda bulunmas\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerin \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131 bak\u0131m\u0131ndan ilk bak\u0131\u015fta garipsenebilir. Vampir yarasalar \u00e7e\u015fitli hayvanlar\u0131n derilerinde kesikler olu\u015ftururlar ve buradan akan kan\u0131 emerek beslenirler. Wilkinson 1984\u2019te vampir yarasalardaki besin payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6zledi. Bu yarasalardan g\u00fcn i\u00e7inde kan bulamam\u0131\u015f olanlar\u0131n, midelerindeki kan\u0131 tekrar a\u011f\u0131zlar\u0131na getiren t\u00fcnekda\u015flar\u0131n\u0131n (akrabas\u0131 olsun olmas\u0131n) a\u011f\u0131zlar\u0131ndan kan i\u00e7tikleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Akrabal\u0131k k\u00fc\u00e7\u00fck bir etkisi olmakla birlikte, as\u0131l ili\u015fki ayn\u0131 t\u00fcnekte birbirlerini ve \u00f6nceden kendisiyle kan payla\u015fan bireylerin tan\u0131nmas\u0131 \u00fczerine kuruludur. 60 saatten fazla a\u00e7 kalan vampir yarasalar\u0131n \u00f6l\u00fcyor olmas\u0131 ve her yarasan\u0131n her g\u00fcn av bulam\u0131yor olmas\u0131 bu payla\u015f\u0131m\u0131 neredeyse zorunlu k\u0131lar. Bu g\u00f6zlem pek \u00e7ok avc\u0131 hayvanda da g\u00f6sterilmi\u015ftir. Akrabal\u0131\u011fa dayanmayan bu durumu ba\u015fka bir kuram a\u00e7\u0131klar: Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6zgecilik veya kar\u015f\u0131l\u0131klama (reciprocity<\/em>).<\/p>\n

\u0130lk defa Trivers\u2019in 1971\u2019de ortaya att\u0131\u011f\u0131 kuram matematikteki oyun teorisine temelleniyordu. Yard\u0131m edilen bireyden gelecekte bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 al\u0131nacaksa, bu yard\u0131m eden birey i\u00e7in de uzun vadede faydal\u0131d\u0131r. Kar\u015f\u0131l\u0131klama bug\u00fcn \u00fc\u00e7 yakla\u015f\u0131mla incelenmektedir. Vampir yarasa \u00f6rne\u011findeki gibi yard\u0131m edeni tan\u0131y\u0131p do\u011frudan birebir ili\u015fkilerin kuruldu\u011fu kar\u015f\u0131l\u0131klama, do\u011frudan kar\u015f\u0131l\u0131klama<\/strong> olarak isimlendirilirken; yard\u0131m edenin grup i\u00e7erisinde sayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 ve grubun herhangi bir \u00fcyesi taraf\u0131ndan yard\u0131m g\u00f6rebilece\u011fi durum dolayl\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131klama<\/strong> olarak isimlendirilmektedir. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, evrimsel ve ekolojik ko\u015fullar gere\u011fi baz\u0131 bireylerin daha \u00e7ok etkile\u015fimde olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fini hesaba katarak a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan a\u011f kar\u015f\u0131l\u0131klamas\u0131<\/strong> (network reciprocity) da ayr\u0131 bir kategoriyi olu\u015fturur.<\/p>\n

Manip\u00fclasyon<\/strong><\/p>\n

Baz\u0131 durumlarda hayvanlar, zorunda b\u0131rak\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in ba\u015fka birine yard\u0131m edebilir. Bu genellikle ebeveyn yavru ili\u015fkisinde ger\u00e7ekle\u015fir. \u00d6rne\u011fin baz\u0131 ku\u015flar yumurtalar\u0131n\u0131 di\u011fer ku\u015flar\u0131n yumurtalar\u0131n\u0131n aras\u0131na b\u0131rakarak kulu\u00e7ka d\u00f6nemlerinde ba\u015fka ku\u015flardan faydalanm\u0131\u015f olurlar. Hatta bu ku\u015flar sonras\u0131nda misafir olduklar\u0131 ku\u015flar\u0131n ebeveynleri taraf\u0131ndan beslenebilmektedir.<\/p>\n

\"\"
Jane Goodall ve arktada\u015f\u0131 Figan.<\/figcaption><\/figure>\n

Bir ba\u015fka \u00f6rne\u011fi ise parazitlerden verebiliriz, asalak yuvarlak solucanlardan Myrmeconema neotropicum <\/em>t\u00fcr\u00fc, Orta ve G\u00fcney Amerika\u2019da ya\u015fayan Cephalotes atratus<\/em> t\u00fcr\u00fc tropik kar\u0131ncalar taraf\u0131ndan yendi\u011finde, bu kar\u0131ncalar\u0131n arka \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131nda bir meyve tanesini taklit eden a\u00e7\u0131k k\u0131rm\u0131z\u0131 bir hale belirir. Ku\u015flar meyve tanesi sand\u0131klar\u0131 kar\u0131ncay\u0131 yedikten sonra, paraziti d\u0131\u015fk\u0131yla beraber etrafa sa\u00e7arlar. Cephalotes atratus<\/em> kar\u0131ncalar bu d\u0131\u015fk\u0131yla beslendi\u011finde, d\u00f6ng\u00fc yeniden ba\u015flar. Parazit hem kar\u0131ncay\u0131 hem de ku\u015fu manip\u00fcle etmi\u015ftir.<\/p>\n

Primatlar ve i\u015fbirli\u011fi<\/strong><\/p>\n

Primat s\u0131n\u0131f\u0131 hayvanlar i\u00e7indeki i\u015fbirli\u011finin incelenmesi, belki biz de dahil oldu\u011fumuz i\u00e7in, \u00f6zel olarak ilgi \u00e7ekicidir. Primatlardaki i\u015fbirli\u011finin akraba se\u00e7ilimine ve kar\u015f\u0131l\u0131klamaya dayal\u0131 pek \u00e7ok \u00f6rne\u011fi belgelenmi\u015ftir. B\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yerde ya\u015fayan makak ve babunlar do\u011fadaki d\u00fc\u015fmanlar\u0131 leopar, aslan, kaplan gibi hayvanlara kar\u015f\u0131 iyi bir \u00f6rg\u00fctlenme ile kendilerini korurlar. Primatlarda s\u0131k g\u00f6r\u00fclen bir ba\u015fka dayan\u0131\u015fma \u00f6rne\u011fi ise kar\u015f\u0131l\u0131klamaya dayand\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen parazit ay\u0131klamad\u0131r. Bu vesileyle hem hijyen sa\u011flan\u0131r, hem de bireylerin bir araya gelmesi, birbirini tan\u0131mas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f olur.<\/p>\n

\"\"
Pasifik\u2019teki Koshima Adas\u0131\u2019nda ya\u015fayan Japon makaklar\u0131 patatesleri y\u0131kayarak yemeyi birbirlerine \u00f6\u011frettiler.<\/figcaption><\/figure>\n

Primat gruplar\u0131 s\u00fcr\u00fc de\u011fillerdir. \u00d6rne\u011fin herhangi bir koyun, bal\u0131k ya da ku\u015f s\u00fcr\u00fcs\u00fcnde bireysel \u00f6zelliklerinin hi\u00e7bir \u00f6nemi yoktur, birbirlerini tan\u0131malar\u0131 gerekmez. Bir s\u00fcr\u00fcye kat\u0131lan \u00fcye sald\u0131r\u0131 alt\u0131nda daha korunakl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in s\u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7ine \u00e7ekilme, b\u00f6ylelikle s\u00fcr\u00fc yo\u011funla\u015fma e\u011filimindedir. Birlikte hareket etmeleri ortak yan\u0131 olu\u015ftururken, \u00e7o\u011funlu\u011fu avc\u0131 olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n primatlar avc\u0131 \u00f6rg\u00fctlenmesine daha benzer bir yap\u0131da \u00f6rg\u00fctlenirler. (G\u00f6zleri de ayn\u0131 avc\u0131lar gibi \u00f6ne d\u00f6n\u00fckt\u00fcr, ancak bu a\u011fa\u00e7 ya\u015fam\u0131n\u0131n bir getirisidir.) Primatlarda a\u011fa\u00e7 ya\u015fam\u0131, geli\u015fen sinir sistemi ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olmayan gruplar bireylerin birbirini tan\u0131ma olgusunu g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. Bu sosyallik, i\u015flev b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc gibi pek \u00e7ok avantaja kap\u0131 aralar (Bu ya\u015fa, cins gibi \u00f6zelliklere ba\u011fl\u0131 e\u015fitlik\u00e7i bir i\u015flev ayr\u0131m\u0131 ya da hiyerar\u015fi olabilir). Evrimsel olarak en yak\u0131n akraba t\u00fcr\u00fcm\u00fcz olan adi \u015fempanzelerin (Pan panispicus<\/em>) tehdit alt\u0131ndayken \u00f6nde yeti\u015fkin erkek ve kad\u0131nlar, arkada gen\u00e7ler olmak \u00fczere g\u00fcvenlik hatt\u0131 olu\u015fturduklar\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bolluk d\u00f6nemlerinde \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n makaklarla dahi oyunlar oynad\u0131\u011f\u0131, yaprak i\u00e7inde av eti ikram etti\u011fi g\u00f6zlenen \u015fempanzelerin, kurakl\u0131k d\u00f6nemlerinde h\u0131r\u00e7\u0131nla\u015ft\u0131klar\u0131 belirtilmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemlerde avc\u0131l\u0131k yetene\u011fi sergilerler ve kurduklar\u0131 tuzaklarla b\u00fcy\u00fck ve vah\u015fi hayvanlar\u0131 yakalayabilirler. Hatta makaklar\u0131 dahi avlayabilirler. Ancak en zor kurak g\u00fcnlerinde bile avlar\u0131n\u0131 \u201cyak\u0131n dostlar\u0131\u201d ile payla\u015ft\u0131klar\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n

Pek \u00e7ok primat \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 bizler gibi e\u011fitir, birbirleri ile i\u015faret ve sesler ile ileti\u015fim kurarlar, yani sembolleri kullan\u0131rlar. Pek \u00e7ok kez sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulduklar\u0131, bunu nesiller boyu aktard\u0131klar\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu durum canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fiminde yeni bir a\u015fama olan k\u00fclt\u00fcrel evrime i\u015faret ederken, ayn\u0131 zamanda biyolojik anlamda \u00f6zgeci davran\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u00fclt\u00fcr aktar\u0131m\u0131 fazladan enerji kullan\u0131m\u0131 da gerektirir. Hayatta kalma ihtimalini art\u0131ran bu k\u00fclt\u00fcr aktar\u0131mlar\u0131 baz\u0131 kaynaklarda gen-k\u00fclt\u00fcr birlikte evrimi olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130ki \u00f6zgecilik \u00f6rne\u011fine bakal\u0131m:<\/p>\n

Jane Goodall, Tanzanya g\u00f6l\u00fc etraf\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmada Figan ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi \u015fempanzenin susuzluk d\u00f6nemlerinde a\u011fa\u00e7 kovu\u011funda bulunan suyu emmek i\u00e7in g\u00f6sterdi\u011fi \u00e7aban\u0131n koloniyi nas\u0131l susuzluktan kurtard\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Figan \u00f6nce suyu do\u011frudan i\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, ama i\u00e7emez. Sonra bir yapra\u011f\u0131 al\u0131p a\u011fz\u0131nda s\u00fcnger k\u0131vam\u0131na gelinceye kadar \u00e7i\u011fner ve kovu\u011fa sokar. Yaprak suyu \u00e7eker ve Figan yapra\u011f\u0131 a\u011fz\u0131na al\u0131p emer. Daha sonra di\u011fer topluluk \u00fcyeleri de bunu \u00f6\u011frenir ve b\u00f6ylece su temini ba\u015flar. Daha sonra bu y\u00f6ntemin bolluk d\u00f6neminde, yara ve \u00e7amur bula\u015fm\u0131\u015f \u00fcyeleri temizlemek i\u00e7in de kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"Bir ba\u015fka \u00f6rnek ise Pasifik\u2019teki Koshima Adas\u0131\u2019ndan. Burada ya\u015fayan maymunlar\u0131n (Japon Maka\u011f\u0131 – Macaca fuscata<\/em>) en temel besini bir t\u00fcr patatestir. 1953 y\u0131l\u0131nda, 1,5 ya\u015f\u0131ndaki di\u015fi bir \u00fcyelerinin (\u0130mo ad\u0131 verilmi\u015ftir) normalde kumlu yemekten \u015fik\u00e2yet\u00e7i olduklar\u0131 patatesleri derede y\u0131kad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu davran\u0131\u015f \u00e7o\u011fu grup \u00fcyesi aras\u0131nda h\u0131zla yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1957 y\u0131l\u0131nda 60 \u00fcyeden 15 \u00fcye, 1962 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde ise 59 \u00fcyeden 42\u2019si y\u0131kar hale gelmi\u015ftir. Hatta muhtemelen tuzlu \u015fekilde daha lezzetli oldu\u011fu i\u00e7in, denizde y\u0131kamaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. On y\u0131l sonra ise \u00e7evre koloniler dahil adadaki \u00e7o\u011fu maymun art\u0131k patatesi y\u0131kayarak yemektedir.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bu yaz\u0131da i\u015fbirli\u011fi ve i\u015fbirli\u011finin evriminin nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini ele almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Ancak i\u015fbirli\u011fini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan mekanizmalar (h\u00fccreler aras\u0131 ileti\u015fim, akrabalar\u0131n birbirini tan\u0131mas\u0131, kolonileri bir arada tutan kimyasallar vb.) ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f olsa da bu yaz\u0131n\u0131n kapsam\u0131n\u0131 a\u015fmaktad\u0131r. \u0130nsanlar aras\u0131 i\u015fbirli\u011fi de salt biyolojik de\u011fil, bu biyolojik temele dayanan k\u00fclt\u00fcrel ve toplumsal bir evrimi i\u00e7erdi\u011fi i\u00e7in bu yaz\u0131n\u0131n kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131yor.<\/p>\n

Yaz\u0131ya nokta koymak gerekirse, canl\u0131lar\u0131n evrimi pek \u00e7ok ki\u015finin sand\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7at\u0131\u015fma, \u201cyar\u0131\u015f\u201d, rekabet veya \u201csava\u015ftan\u201d ibaret de\u011fil ve hayal edemeyece\u011fimiz i\u015fbirli\u011fi t\u00fcrleri i\u00e7eriyor.<\/p>\n

KAYNAKLAR VE OKUMA \u00d6NER\u0130LER\u0130<\/strong><\/p>\n

– Atasoy, Tu\u011frul (2012); \u0130nsan beyni ve dilin evrimi, Bilim ve \u00dctopya, Say\u0131: 218.<\/p>\n

– \u00c7aml\u0131tepe, Y\u0131lmaz (2012); Fedakarl\u0131\u011f\u0131n Evrimi, Evrim S\u00fcr\u00fcyor: 3. Evrim, Bilim ve E\u011fitim Sempozyumu, Yaz\u0131lama Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

– Engels, Freidrich (1979); Maymundan \u0130nsana Ge\u00e7i\u015fte Eme\u011fin Rol\u00fc, Marks-Engels Se\u00e7me Yap\u0131tlar Cilt: III s:80-93, Sol Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

– Futuyma, D. J. (2000); Evrim, Palme Yay\u0131nc\u0131l\u0131k.<\/p>\n

– Goodenough J. ve di\u011ferleri (2009); Perspectives on Animal Behavior, 3rd Edition, Wiley.<\/p>\n

– Gould, Stephen J. (2000); Darwin ve Sonras\u0131, T\u00dcB\u0130TAK.<\/p>\n

– Heinzesend, J. ve Walter, B., (2010); \u201cMoribund Ants Leave Their Nests to Die in Social Isolation\u201d, Current Biology, Volume 20, Issue 3, 249-252.<\/p>\n

– \u0130lin M. ve Segal E. (2001); \u0130nsan Nas\u0131l \u0130nsan Oldu?, Say Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

– Kardong, Kenneth V. (2008); An introduction to biological evolution, Boston: McGraw-Hill Higher Education.<\/p>\n

– National Institute for Mathematical and Biological Synthesis (NIMBioS). Altruism or manipulated helping? Altruism may have origins in manipulation. ScienceDaily. www.sciencedaily.com\/releases\/2013\/08\/130819090218.htm<\/p>\n

– Okasha, Samir (2003); Biological Alturism. http:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/altruism-biological\/<\/p>\n

– Sherman, P.W. (1981); Kinship, demography, and Belding\u2019s ground squirrel nepotism. Behavioral Ecology and Sociobiology 8:251\u2013259.<\/p>\n

– Ta\u015fc\u0131, N\u0131vart (2012); Lynn Margulis ve Evrimin Kom\u00fcnal Yap\u0131s\u0131, Bilim ve Gelecek, Say\u0131: 105<\/p>\n

– Teber, Serol (2009); Davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n K\u00f6keni, Say Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

– Weber, Neal A. (1966); Fungus-Growing Ants-, Science, 153, 3736, s.587-604.<\/p>\n

– Wilkinson, G. (1984); Reciprocal Food Sharing in the Vampire Bat, Nature 308 (5955): 181-184.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Canl\u0131lar\u0131n evrimi pek \u00e7ok ki\u015finin sand\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7at\u0131\u015fma, \u2018yar\u0131\u015f\u2019, rekabet veya \u2018sava\u015f\u2019tan ibaret de\u011fil ve hayal edemeyece\u011fimiz i\u015fbirli\u011fi t\u00fcrleri i\u00e7eriyor. Biliminsanlar\u0131 bireysel se\u00e7ilime ve do\u011fal se\u00e7ilim kuram\u0131na ters d\u00fc\u015fer gibi g\u00f6z\u00fcken \u00f6zgeci davran\u0131\u015flar\u0131, grup se\u00e7ilimi, akraba se\u00e7ilimi, kar\u015f\u0131l\u0131klama ve manip\u00fclasyon mekanizmalar\u0131 ile a\u00e7\u0131kl\u0131yorlar. Pek \u00e7o\u011fumuz gittik\u00e7e vah\u015fi do\u011fadan yal\u0131t\u0131lan \u015fehirlerde, di\u011fer canl\u0131larla temas\u0131m\u0131z azalarak ya\u015famaya […]<\/p>\n","protected":false},"author":601,"featured_media":24583,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[165,21,32],"tags":[3109,3107,200,3108],"class_list":["post-24576","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-128-sayi","category-biyoloji","category-evrim","tag-cokhucrelilik","tag-eseysel-secilim","tag-evrim","tag-grup-secilimi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t