{"id":24589,"date":"2015-02-02T15:21:59","date_gmt":"2015-02-02T13:21:59","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24589"},"modified":"2018-05-04T15:41:48","modified_gmt":"2018-05-04T12:41:48","slug":"yeni-bilimsel-kavrayisa-geciste-baconin-yeri-ve-onemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/02\/02\/yeni-bilimsel-kavrayisa-geciste-baconin-yeri-ve-onemi","title":{"rendered":"Yeni bilimsel kavray\u0131\u015fa ge\u00e7i\u015fte Bacon\u2019\u0131n yeri ve \u00f6nemi"},"content":{"rendered":"

Bacon, \u00e7ok basit ama \u00e7ok anla\u015f\u0131l\u0131r bir benzetmeyle kar\u0131ncan\u0131n ve \u00f6r\u00fcmce\u011fin kar\u015f\u0131s\u0131na ar\u0131y\u0131 koydu. Filozoflar deneyci ve dogmac\u0131 olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131l\u0131yordu. Kar\u0131ncaya benzeyen deneyci verileri y\u0131\u011fmaktan \u00f6teye ge\u00e7emiyordu, \u00f6r\u00fcmce\u011fe benzeyen dogmac\u0131 da maddesini kendi varl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 a\u011flar\u0131 \u00f6r\u00fcyordu. \u00d6nemli olan ar\u0131 olmakt\u0131. Ar\u0131 hammaddeyi tarlalardan topluyor, sonra o ham maddeyi kendine \u00f6zg\u00fc bir sanatla i\u015fliyordu. Deneyle kuram\u0131n bir b\u00fct\u00fcnde bir araya getirilmesiydi bu.<\/em><\/p>\n

\u0130ngiliz d\u00fc\u015f\u00fcncesi iki \u00f6nemli Bacon yaratt\u0131. \u0130kisi de deneysel felsefe gelene\u011finin ba\u015flar\u0131nda yer al\u0131r. Denebilir ki deneye yatk\u0131n olan, kuramdan \u00e7ok uygulamaya e\u011filimli olan, ya\u015fam i\u00e7in yararl\u0131 olan\u0131 birinci planda \u00f6nemseyen ingiliz d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131 ilk anlat\u0131mlar\u0131n\u0131 bu iki filozofta buldu. Gene de onlar zaman a\u00e7\u0131s\u0131ndan da genel kavray\u0131\u015flar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da birbirlerine iyice yak\u0131n durmazlar. En az\u0131ndan Roger Bacon\u2019\u0131n yeni bilimsel kavray\u0131\u015f\u0131n temellendiricisi olabilmesi i\u00e7in vakit \u00e7ok erkendir. Onlar\u0131 birbirinden ay\u0131ran zaman dilimi d\u00f6rt y\u00fczy\u0131ld\u0131r. Rahip Roger Bacon (1214-1294) Doctor Admirabilis<\/strong> diye an\u0131l\u0131r, e\u015fsiz doktordur o. Doktor daha \u00e7ocuk ya\u015flar\u0131nda deneye ve g\u00f6zleme merakl\u0131d\u0131r, Galileo Galilei\u2019den \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce matemati\u011fi deneysel bilimlere, \u00f6zellikle fizi\u011fe ve g\u00f6kbilime uygulamak d\u00fc\u015f\u00fcncesini ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. Roger Bacon bu g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle ve daha ba\u015fka g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle kilisenin anlay\u0131\u015f\u0131na ters d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in 1277\u2019den sonra on be\u015f y\u0131l hapis yatt\u0131, bu arada yeni bilim d\u00fc\u015f\u00fcncesine giden ve Francis Bacon\u2019\u0131 (1561-1626) getirecek olan ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131n yolu a\u00e7t\u0131. Francis Bacon\u2019\u0131 yeni bilim kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk ger\u00e7ek temellendiricisi saymak yanl\u0131\u015f olmaz. Kendine s\u00f6z m\u00fc ge\u00e7iremediyse her zaman garip i\u015fler yapt\u0131, ya\u015fad\u0131klar\u0131yla \u00e7ok a\u011f\u0131r ele\u015ftirildi. Kitaplar onun bir bilgin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6kbilimine oldu\u011fu gibi kan dola\u015f\u0131m\u0131yla ilgili bulu\u015flara da kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazarlar. Kimilerine g\u00f6re o bir d\u00fc\u015f\u00e7\u00fcd\u00fcr, bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131n Jules Verne\u2019idir: hi\u00e7 bilmedi\u011fi kafas\u0131na g\u00f6re bir felsefe t\u00fcretmi\u015ftir. M. Schuhl onu Shakespeare\u2019in dramlar\u0131ndaki ilgin\u00e7 ki\u015filere benzetir. Bu \u00f6fke \u00fcr\u00fcn\u00fc yarg\u0131lara \u00e7ok da hak veremiyoruz.<\/p>\n

Filozoflar\u0131n ya\u015famlar\u0131 sanat\u00e7\u0131lar\u0131nki kadar ilgi \u00e7ekici de\u011fildir. Filozoflar genellikle ussall\u0131\u011f\u0131n a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada dar bir \u00e7er\u00e7evede ya\u015farlar. Onlar hemen her zaman d\u00fcnyan\u0131n uslular\u0131 oldular. Oysa sanat\u00e7\u0131lar\u0131n ya\u015fam\u0131 duygusal ta\u015fmalarla belirgindir daha \u00e7ok. Rousseau gibi bir yan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr bir yan\u0131 sanat\u00e7\u0131 olanlar\u0131 ayr\u0131 tutmak gerekir: onlardan baz\u0131lar\u0131 dalgal\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnen adam g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc ortaya koyarken baz\u0131lar\u0131 son derece dingin ya\u015famlar\u0131yla ilgimizi \u00e7eker. Bu s\u00f6ylediklerimiz \u015fa\u015fmaz bir ger\u00e7e\u011fi belirliyor diyemeyiz, bunlar basit bir g\u00f6zlemden \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z izlenimlerdir. Her ya\u015fam g\u00f6relilik ko\u015fullar\u0131na uymakla birlikte \u00f6zg\u00fcn ya da indirgenemez bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr, bir ya\u015fam bir ba\u015fka ya\u015fam\u0131n kopyas\u0131 de\u011fildir. Ya\u015famlar\u0131yla ilgimizi \u00e7ekmi\u015f filozoflar da vard\u0131r. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda ahlakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n simgesi Sokrates, Antisthenes\u2019den sonraki en b\u00fcy\u00fck kinik Sinop\u2019lu Diogenes, Stoa\u2019n\u0131n Marcus Aurelius\u2019la birlikte en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc Epiktetos ve daha ba\u015fkalar\u0131 gelir. Ne var ki bu ki\u015filerin ya\u015fam\u0131 duygu ta\u015fmalar\u0131yla de\u011fil ussall\u0131\u011f\u0131n \u00f6zellikleriyle se\u00e7ilir. Onlar\u0131n ya\u015famlar\u0131yla ilgi \u00e7ekmesi do\u011frudan do\u011fruya ger\u00e7ek anlamda \u00f6rnek insan imgesi olu\u015fturuyor olmalar\u0131ndand\u0131r. Filozof denince akl\u0131m\u0131za daha \u00e7ok Aristoteles gibi Descartes gibi Spinoza gibi ya\u015fam\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle d\u00fc\u015f\u00fcnceye adam\u0131\u015f ki\u015filer gelir.<\/p>\n

Filozof a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla tutars\u0131z insan hafifli\u011fi yan yana<\/strong><\/p>\n

Francis Bacon bu a\u00e7\u0131dan filozoflar aras\u0131nda tek ve \u00e7ok \u00f6zel bir \u00f6rnektir. Felsefenin uzun tarihinde bir filozof a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla bir tutars\u0131z insan hafifli\u011fini yan yana getirebilmi\u015f ikinci bir ki\u015filik bulmak zordur. Yeni bilimsel kavray\u0131\u015f\u0131n temelini atan bir adam\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda ahlaks\u0131zl\u0131\u011fa kadar varan e\u011filimlerin bar\u0131nmas\u0131 bize ilgin\u00e7 ama bir o kadar da korkun\u00e7 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bunda onun h\u0131rslar\u0131 kadar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 saray \u00e7evresinin ko\u015fullar\u0131 da belirleyici olmu\u015ftur. Bacon ne yapt\u0131 da o kadar elektri\u011fi \u00fcst\u00fcne \u00e7ekti? Daha Elisabeth zaman\u0131nda heveslerini ortaya koydu, h\u0131rslar\u0131n\u0131n tutsa\u011f\u0131 oldu, tutkular\u0131n\u0131n pe\u015fine gitti, bunun i\u00e7in baz\u0131 de\u011ferleri \u00e7i\u011fnemeyi bildi, kendisine kolay yoldan iyi bir gelecek sa\u011flayabilmek i\u00e7in \u00e7ok \u00e7aba g\u00f6sterdi ama bu ona iyilikler getirmedi. Oyunculu\u011fu ba\u015flang\u0131\u00e7ta ona pek bir \u015fey getirmedi. Elisabeth \u00f6l\u00fcnce tahta James I ge\u00e7ecek ve bu de\u011fi\u015fimle iyiliklerin kap\u0131s\u0131 birer birer a\u00e7\u0131lacakt\u0131r. Taht\u0131n sahibi de\u011fi\u015fince Bacon\u2019\u0131n d\u00fc\u015fleri ger\u00e7ekle\u015fecek, bu tutkulu adam bir s\u00fcre her istedi\u011fini elde edecektir. Ad\u0131 kirli i\u015flere kar\u0131\u015f\u0131nca da \u00e7ok \u015feyi elden ka\u00e7\u0131racak, kendini felsefeye ve bilime verecektir.<\/p>\n

Biz ba\u015fa d\u00f6nelim. Bacon on iki ya\u015f\u0131nda Cambridge\u2019de Trinity College\u2019a girmi\u015f, \u00fc\u00e7 y\u0131l kald\u0131\u011f\u0131 bu okulda skolastik e\u011fitimi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Daha sonra hukuk okudu. Ancak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc e\u011fitimden yeterince yararlanamam\u0131\u015ft\u0131. Bu okullarda gereksiz ya da bo\u015f \u015feyler \u00f6\u011fretildi\u011fine inan\u0131yordu. Bu s\u0131rada o kendi \u00f6\u011fretisinin ana \u00e7izgilerini olu\u015fturmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Babas\u0131 Nicolas Bacon\u2019\u0131n deste\u011fiyle Fransa saray\u0131nda Elisabeth\u2019in dan\u0131\u015fman\u0131 oldu. Baba Bacon 1578\u2019de \u00f6l\u00fcnce o\u011ful Bacon yurduna d\u00f6nd\u00fc ve sefil bir ya\u015fam s\u00fcrmeye ba\u015flad\u0131. 1582\u2019de avukatl\u0131\u011fa y\u00f6neldi, o zaman durumunu epeyce d\u00fczeltti. 1584\u2019de Halk Meclisi\u2019ne se\u00e7ildi. H\u0131rsl\u0131yd\u0131, elde ettikleri ona yetmiyordu. Krali\u00e7enin ba\u015fdan\u0131\u015fman\u0131 unvan\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131 ama bu ona pek bir \u015fey getirmiyordu. Krali\u00e7enin yarar\u0131na ters d\u00fc\u015fen tutumlar ald\u0131 ve i\u015flerini biraz zora soktu. 1589\u2019dan sonra hukuk okulunda dersler verdi.<\/p>\n

Bu s\u0131rada krali\u00e7enin g\u00f6zdesi olan Essex kontuna yakla\u015ft\u0131, ondan yard\u0131m istedi. Bir yandan da Cambridge\u2019e \u00e7ekilmek ve felsefe \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek istiyordu. Ama siyaseti b\u0131rakam\u0131yordu. Siyaset ve hukuk konular\u0131nda yay\u0131nlar yapt\u0131. Bir zaman sonra krali\u00e7enin ger\u00e7ek dan\u0131\u015fman\u0131 oldu. Art\u0131k krali\u00e7e ona dan\u0131\u015f\u0131yordu. Bu onun g\u00f6ze girmesi demekti. Y\u00fczk\u0131zart\u0131c\u0131 eylemler bundan sonra ba\u015flad\u0131. Bacon kazand\u0131klar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Essex kontuna bor\u00e7luydu. Ancak bir iki ba\u015far\u0131s\u0131z seferden sonra Essex kontu krali\u00e7enin g\u00f6z\u00fcnden d\u00fc\u015ft\u00fc. Kont ba\u015f\u0131na gelenlere katlanacak yerde Londra sokaklar\u0131nda ayaklanma \u00e7\u0131karmaya giri\u015fti. 1601\u2019de idama mahkum edildi. Bacon kontun kendisine yapt\u0131\u011f\u0131 iyilikleri unuttu ve onun tam olarak kar\u015f\u0131s\u0131na ge\u00e7ti: kontun en \u00e7ok savunulmaya gereksinimi oldu\u011fu yerde Bacon onu halk ad\u0131na su\u00e7lama g\u00f6revini y\u00fcklendi. Kontun idam\u0131ndan sonra Bacon onu yerden yere vuran ve krali\u00e7eyi hakl\u0131 g\u00f6steren bir yaz\u0131 yay\u0131mlad\u0131. 1603\u2019de krali\u00e7e \u00f6ld\u00fc. Tahta ge\u00e7en James I d\u00fc\u015f\u00fcnceye ve sanata merakl\u0131yd\u0131, bu y\u00fczden Bacon yeni kral\u0131n g\u00f6z\u00fcne \u00e7ok \u00e7abuk girdi. Bu s\u0131rada yazd\u0131\u011f\u0131 bir kitab\u0131 krala adad\u0131. Bundan sonra sarayda h\u0131zla y\u00fckseldi, \u00e7e\u015fitli unvanlar ald\u0131, bu arada kral\u0131n \u00f6zel dan\u0131\u015fman\u0131 oldu, 1618\u2019de Verulam Baronu, 1621\u2019de Saint-Alban Vikontu oldu. Bu arada \u00e7ok kazan\u00e7l\u0131 bir evlilik yapm\u0131\u015f, Londra kent dan\u0131\u015fman\u0131 Beno\u00eet Barnham\u2019\u0131n k\u0131z\u0131 Alise\u2019la evlenmi\u015fti.<\/p>\n

Bacon elde etti\u011fi maddi ve manevi kazan\u00e7lar\u0131n hepsini olmasa da \u00e7o\u011funu entrikac\u0131 ki\u015fili\u011fine bor\u00e7ludur. O bu durumundan hi\u00e7 rahats\u0131z de\u011fildi. Nitekim yaln\u0131z James I\u2019in de\u011fil Buckingham kontu George Villiers\u2019in de adam\u0131yd\u0131. Kont ne derse Bacon onu yap\u0131yordu. Bu arada on d\u00f6rt y\u0131l \u00f6nce \u00f6l\u00fcme mahkum edilmi\u015f ve daha sonra ba\u011f\u0131\u015flanm\u0131\u015f olan Walter Raleigh\u2019\u0131 idam ettirdi. Daha sonra general Ylverton\u2019u bir bahaneyle mahkum ettirdi. Kendi ayaklar\u0131 \u00fczerinde duramay\u0131p ba\u015fkalar\u0131na yaslanan ki\u015filerin ba\u015f\u0131na gelen sonunda Bacon\u2019\u0131n da ba\u015f\u0131na geldi. James I ve Buckingham g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcnce Bacon da r\u00fc\u015fvet almakla su\u00e7land\u0131. Bacon bir davay\u0131 kazanmak ad\u0131na para ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7bir zaman kabul etmedi. Ancak baz\u0131 davalar\u0131 h\u0131zland\u0131rmas\u0131 i\u00e7in verilen paralar\u0131 almakta sak\u0131nca g\u00f6rmedi\u011fini de s\u00f6yledi ve b\u00fcy\u00fck bir para cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131. Bu arada bir s\u00fcre hapis yatt\u0131. Resmi g\u00f6revleri elinden al\u0131nd\u0131. Parlamentodan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Kral k\u0131sa bir s\u00fcre sonra onu hapisten \u00e7\u0131kard\u0131. Ancak o bor\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6demekte zorluk \u00e7ekiyordu. B\u00fct\u00fcn bunlar bir bak\u0131ma onun yarar\u0131na oldu: 1621\u2019den sonra \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadarki be\u015f y\u0131l\u0131 felsefe \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na verdi. James I ve Buckingham onu hem baz\u0131 siyaset\u00e7ilerden hem alacakl\u0131lar\u0131ndan korudular. Bu garip siyaset ve d\u00fc\u015f\u00fcnce adam\u0131n\u0131n 1561\u2019de ba\u015flayan ya\u015fam\u0131 9 nisan 1626\u2019da son buldu.<\/p>\n

Novum organum<\/strong><\/p>\n

Francis Bacon bize pek\u00e7ok yap\u0131t b\u0131rakt\u0131, bu yap\u0131tlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc filozofun \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. En \u00f6nemli iki yap\u0131t\u0131 Instaurat\u0131o magna <\/em>(Bilimlerle ilgili b\u00fcy\u00fck d\u00fczenleme) ad\u0131 alt\u0131nda toplad\u0131\u011f\u0131 Novum organum <\/em>(Yeni organon) [1620] ve De dignitate et augmentis scientarum<\/em>\u2019dur (Bilimlerin de\u011feri ve geli\u015fmesi \u00fczerine) [1623]. Yeni organon <\/em>Aristoteles\u2019\u00e7i anlay\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 yeni anlay\u0131\u015f\u0131n temel kitab\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Andr\u00e9 Cresson Francis Bacon <\/em>adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda \u0130ngilizlerin ilk zamanlar Bacon\u2019\u0131 pek az okudu\u011funu yazar. Ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en yak\u0131\u015f\u0131ks\u0131z olaylar buna neden olmu\u015f olabilir mi? Bu b\u00fcy\u00fck bilim adam\u0131n\u0131n yap\u0131tlar\u0131 tam olarak ancak XVIII. y\u00fczy\u0131lda g\u00fcn\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kabildi. 1765\u2019de ba\u015flayan bu yay\u0131n i\u015fi aral\u0131klarla XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar s\u00fcrd\u00fc. Descartes Bacon\u2019\u0131n \u00f6nemini \u0130ngilizlerden \u00e7ok \u00f6nce kavram\u0131\u015ft\u0131. Descartes\u2019\u0131 yeni d\u00fc\u015f\u00fcncenin ba\u015flat\u0131c\u0131s\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcrken Bacon\u2019la ba\u015flayan bilimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n kal\u0131t\u00e7\u0131s\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc olarak da g\u00f6rebiliriz. Frans\u0131zlar aras\u0131nda Bacon\u2019la ilgilenen ba\u015fkalar\u0131 da vard\u0131r. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Gassendi ve Malebranche gelir. Bacon Fransa\u2019da en \u00e7ok XVIII. y\u00fczy\u0131lda ilgi g\u00f6rd\u00fc. O zaman ayd\u0131nlanma filozoflar\u0131 yaln\u0131z Bacon\u2019la de\u011fil b\u00fct\u00fcn ingiliz felsefesiyle, \u00f6zellikle Locke\u2019la ilgileniyorlard\u0131. Voltaire, d\u2019Alembert, Diderot g\u00f6zlerini ingiliz deneyci felsefe gelene\u011fine dikmi\u015f ayd\u0131nlard\u0131. Onlar Bacon\u2019a da felsefenin en b\u00fcy\u00fck adlar\u0131ndan biri olarak b\u00fcy\u00fck sayg\u0131 g\u00f6sterdiler. Joseph de Maistre gibi yeni bilimsel kavray\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 olan gelenek\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler Bacon\u2019a hi\u00e7 de hak etmedi\u011fi bir bi\u00e7imde sald\u0131rd\u0131lar. Ne olursa olsun onun yeni bilimsel kavray\u0131\u015f\u0131n temel kitab\u0131 diyebilece\u011fimiz Novum organum<\/em>\u2019u bilim ve felsefe tarihinin an\u0131t kitaplar\u0131ndan biri olma \u00f6zelli\u011fini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

\"\"
Bacon\u2019\u0131n Frans Pourbus taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f portresi (1617).<\/figcaption><\/figure>\n

Bacon\u2019\u0131n \u00f6nceki felsefe ak\u0131mlar\u0131na bak\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n

Skolastik felsefe Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru yeni d\u00fc\u015f\u00fcncenin olu\u015fumuna \u00e7e\u015fitli katk\u0131larda bulunmu\u015f ve giderek \u00f6nemini yitirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. R\u00f6nesans ve Reform d\u00f6neminde yani XVI. y\u00fczy\u0131lda skolastik art\u0131k ununu elemi\u015f ele\u011fini asm\u0131\u015f yani s\u0131n\u0131ra dayanm\u0131\u015f durumdayd\u0131. Skolasti\u011fe y\u00f6neltilen ele\u015ftirilerin hakl\u0131 nedenler yan\u0131nda bir \u00f6l\u00e7\u00fcde de duygusal nedenlere dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Bu felsefe verimsiz olmakla ya da bir ba\u015fka deyi\u015fle bilineni yineliyor olmakla ele\u015ftiriliyordu. Bu do\u011fald\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc dinin buyru\u011fundayd\u0131: dogmalar\u0131 kitlelere benimsetmek gibi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck ta\u015f\u0131yordu. Ancak ya\u015fam ileriye do\u011fru a\u00e7\u0131ld\u0131k\u00e7a skolastik kendi i\u00e7inden yeni d\u00fc\u015f\u00fcncenin olu\u015fumuna katk\u0131da bulunacak g\u00fc\u00e7leri yaratmay\u0131 bilmi\u015ftir. Roger Bacon \u00f6rneklerden yaln\u0131zca biridir. Bazen hi\u00e7 verim vermez gibi duran \u015feyler zamanla etkin duruma ge\u00e7ebiliyor. Bilgi eksikli\u011finden giderek skolasti\u011fi b\u00fct\u00fcn olumlu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin kat\u0131 d\u00fc\u015fman\u0131 gibi anlarsak yanl\u0131\u015f yapm\u0131\u015f oluruz. Bug\u00fcn\u00fcn bir\u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcniversitesi o d\u00f6nemin topra\u011f\u0131nda do\u011fmu\u015f ve b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Derme \u00e7atma bilgilerle g\u00f6r\u00fc\u015f \u00fcretmek her zaman tehlikelidir. Ne olursa olsun bir \u00e7a\u011f bitiyor bir ba\u015fka \u00e7a\u011f ba\u015fl\u0131yordu. Bizden \u00f6ncekileri k\u0131yas\u0131ya ele\u015ftiririz, sonra zaman onlar\u0131 da bizi de olmam\u0131z gereken yere yerle\u015ftirir.<\/p>\n

Sanatta b\u00fcy\u00fck at\u0131l\u0131mlar ger\u00e7ekle\u015fiyordu: resmin mimarl\u0131\u011f\u0131n edebiyat\u0131n yontunun yan\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcncenin de yepyeni bir yola girdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. \u0130nsanlar XVI. y\u00fczy\u0131lda bak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 gelece\u011fe diktiler: herkes yeni bir d\u00fcnyan\u0131n kurulmakta oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyordu. Bu yenilikte Bacon\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck bir a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Bacon bu a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131n\u0131n ve ge\u00e7mi\u015fin felsefe ve bilim d\u00fcnyas\u0131nda ortaya konulan bilgileri tart\u0131\u015farak ya da ele\u015ftirerek kazanmad\u0131, kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 ortaya koyarak kazand\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc o d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n olu\u015fumlar\u0131n\u0131, felsefede ve bilimde neler olup bitti\u011fini \u00f6zenle izleyen biri de\u011fildi: ge\u00e7mi\u015fin de g\u00fcn\u00fcn\u00fcn de b\u00fcy\u00fck bilginlerini tan\u0131m\u0131yordu, \u00f6rne\u011fin Galileo Galilei\u2019den haberi yoktu. Zamanda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u00f6zellikle y\u00f6ntem a\u00e7\u0131s\u0131ndan ham ve k\u0131s\u0131r buluyordu: ona g\u00f6re bu durumda bilimin ilerlemesi olas\u0131 de\u011fildi. Bilim ancak g\u00f6zlemin verilerine dayanarak geli\u015febilirdi. Bu yolda o yaln\u0131z kendinden \u00f6ncekileri de\u011fil Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerini de ele\u015ftiriyordu. Tarihten s\u00f6zetmekle birlikte tarih fikrinden yoksun bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn \u00e7ocuksu bak\u0131\u015f\u0131yd\u0131 bu. Ona g\u00f6re Yunanl\u0131lar her anlamda \u00e7ocuktular, do\u011fay\u0131 \u00e7ocuklar gibi g\u00f6zlemlediler. \u201cSonu\u00e7 olarak, \u00e7ocuklar\u0131m, b\u00fct\u00fcn bu soyut filozoflar\u0131 b\u0131rakal\u0131m, yaln\u0131zca \u015feylere ba\u011flanal\u0131m, bir inan\u00e7 toplulu\u011fu kurman\u0131n onurunu aramayal\u0131m, ciddi ciddi insan\u0131n zenginli\u011fiyle ve b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcyle ilgilenelim. Zihinle do\u011fa aras\u0131nda d\u00fcr\u00fcst ve yasal bir birlik kural\u0131m.\u201d Eski\u00e7a\u011f ona g\u00f6re bir koyu karanl\u0131klar \u00e7a\u011f\u0131d\u0131r: \u201cBilimi Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n karanl\u0131klar\u0131nda de\u011fil do\u011fal \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n kaynaklar\u0131nda aray\u0131p bulmak gerekir. Ne yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli de\u011fildir, \u00f6zellikle yap\u0131lmas\u0131 gerekeni bilmek do\u011fru olur.\u201d Yak\u0131ndan incelemedi\u011fi eski\u00e7a\u011f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerini var g\u00fcc\u00fcyle h\u0131rpal\u0131yordu: \u201cOnlar\u0131 yak\u0131ndan inceleyin, hepsinde ayn\u0131 konular\u0131n yinelenmesinden ba\u015fka bir \u015fey bulamayacaks\u0131n\u0131z.\u201d Bacon do\u011faya ba\u011fl\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc filozoflara daha yak\u0131n durur ama dayanaklar\u0131 zay\u0131f diye belirledi\u011fi kurgusal felsefelere tam kar\u015f\u0131t bir tutum al\u0131r. Felsefe olmayan felsefelerden s\u00f6zeder.<\/p>\n

Felsefe olmayan felsefeler sofistlikle deneysellikle ve bo\u015finan\u00e7larla ilgili felsefelerdir. Sofistlikle ilgili felsefelerin ba\u015f\u0131nda Aristoteles felsefesi gelir. Bu felsefe mant\u0131\u011f\u0131yla t\u00fcm do\u011fal felsefeyi yerle bir etmi\u015ftir. Anaksagoras gibi Leukippos gibi Demokritos gibi Herakleitos gibi filozoflar ger\u00e7ek anlamda deneye ve ger\u00e7ekli\u011fe daha yak\u0131n filozoflard\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Aristoteles\u2019in fizi\u011fe bak\u0131\u015f\u0131 hep sa\u011fl\u0131ks\u0131z ya da yetersiz olmu\u015f ve o mant\u0131\u011fa tak\u0131l\u0131p kalm\u0131\u015ft\u0131r. Aristoteles hi\u00e7bir ger\u00e7ekli\u011fe dayanmayan genel ilkeler belirliyor, deneye ba\u015fvurmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden deneyle ilgili ilkeler sapt\u0131yordu ve bu yan\u0131yla sonraki zamanlar\u0131n skolastiklerini and\u0131r\u0131yordu. Deneycilere gelince onlar\u0131n felsefesi de Aristoteles\u2019inkinden daha verimli de\u011fildi, onlar\u0131n deneycilikleri son derece dar ve karanl\u0131kt\u0131. Bu felsefelerin en k\u00f6t\u00fcleri bo\u015finan\u00e7lara dayanan felsefelerdir. \u00d6rne\u011fin Pythagoras\u2019\u0131n felsefesi son derece kaba, Platon\u2019un felsefesi son derece tehlikelidir. Bacon\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri felsefi kavray\u0131\u015ftan yoksun g\u00f6r\u00fcnen ve felsefe tarihi kavray\u0131\u015f\u0131na epeyce uzak d\u00fc\u015fen g\u00f6r\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n

\u00d6vg\u00fcler ve yergiler<\/strong><\/p>\n

Francis Bacon da her b\u00fcy\u00fck insan gibi g\u00fcn oldu \u00f6v\u00fcld\u00fc g\u00fcn oldu yerildi. Yeni de\u011ferler a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fcnyaya bakanlar onu kendilerine yak\u0131n buldular, yenili\u011fe kar\u015f\u0131 olanlar onu hi\u00e7 sevmediler. Bacon\u2019\u0131 en \u00e7ok \u00f6ven Leibniz oldu, onu \u201ctanr\u0131sal dehas\u0131 olan insan\u201d diye nitelendirdi. Andr\u00e9 Cresson, d\u2019Alembert\u2019in Ansiklopedi<\/em>\u2019de onun i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fu sat\u0131rlar\u0131 bize ta\u015f\u0131r: \u201cBu se\u00e7kin ki\u015filiklerin ba\u015f\u0131na \u0130ngiltere\u2019nin \u00f6l\u00fcms\u00fcz \u015fans\u00f6lyesi Bacon\u2019\u0131 yerle\u015ftirmek gerekir. Onun tan\u0131nmayan yap\u0131tlar\u0131 ger\u00e7ekten sayg\u0131yla kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r, bununla birlikte onlar bizim sayg\u0131m\u0131za yara\u015f\u0131r olmaktan \u00e7ok bizden okunmay\u0131 bekleyen yap\u0131tlard\u0131r. Bu b\u00fcy\u00fck insan\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve geni\u015f bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, d\u00fc\u015f\u00fcncesinin y\u00f6neldi\u011fi \u00e7e\u015fitli konular\u0131, her yerde en ince imgeleri en kesin belirginlikte bir araya getiren \u00fcslubunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onu felsefe d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck en evrensel en incelikli ki\u015fisi olarak g\u00f6rebiliriz.\u201d Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Joseph de Maistre Bacon\u2019la ilgili bir yap\u0131t\u0131nda filozofu zaman\u0131n\u0131n bilginlerini hi\u00e7 tan\u0131mayan, bilimler i\u00e7in \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc y\u00f6ntemle ilgili hi\u00e7bir bilgisi olmayan, g\u00f6kbilimden fizikten kimyadan ve benzeri alanlardan s\u00f6zederken yanl\u0131\u015f \u00fcst\u00fcne yanl\u0131\u015f yapan biri diye g\u00f6sterir. Bu taban tabana kar\u015f\u0131t iki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ikisinde de ideolojik kayg\u0131larla birlikte ger\u00e7e\u011fe uygun yanlar vard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Francis Bacon\u2019\u0131n parlamentodan \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 resmeden tablo.<\/figcaption><\/figure>\n

Bacon bir felsefe \u00f6\u011fretisi temellendirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmedi: onu bir felsefe adam\u0131ndan \u00e7ok bir bilim adam\u0131 olarak g\u00f6rmek do\u011fru olur. O yeni bilimsel kavray\u0131\u015f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc ve ilkelerini ara\u015ft\u0131rd\u0131, bu y\u00f6nde g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya koydu. Ussall\u0131\u011f\u0131n tek ba\u015f\u0131na yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onun yan\u0131na y\u00f6ntemi koymak gerekti\u011fini bildirirdi. Organon<\/em>\u2019dan Novum organum<\/em>\u2019a ge\u00e7i\u015f salt ussal d\u00fc\u015f\u00fcnceden ussal ve y\u00f6ntemli d\u00fc\u015f\u00fcnceye bu arada g\u00f6zleme ve deneye ge\u00e7i\u015ftir. \u0130lerde Descartes\u2019\u0131n da yapaca\u011f\u0131 gibi Bacon skolastiklerle kesin bir hesapla\u015fmaya giri\u015fti. O \u00f6zellikle bir ele\u015ftiriciydi. \u0130nsanc\u0131lar\u0131 ele\u015ftiriyordu: bilimi edebiyata indirgeyen insanlar olarak g\u00f6r\u00fcyordu onlar\u0131. Sklolastikleri ele\u015ftiriyordu, onlar\u0131n \u201cbedenlerini h\u00fccreye kapat\u0131r gibi ruhlar\u0131n\u0131 Aristoteles\u2019e kapatm\u0131\u015f\u201d kimseler olduklar\u0131na inan\u0131yordu. Kimilerine g\u00f6re Bacon\u2019\u0131n hi\u00e7bir bulu\u015fu yoktu. Bu do\u011frudur belki ama o en az\u0131ndan savlar\u0131nda hakl\u0131yd\u0131. Ayr\u0131ca Bacon\u2019\u0131n hi\u00e7bir bulu\u015fu yoktur demek kolay de\u011fildir: o hi\u00e7bir \u015fey yapmad\u0131ysa y\u00f6ntemsiz bilim olamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Deneyle kuram\u0131n bir araya getirilmesi<\/strong><\/p>\n

Skolastik felsefe \u00e7oklar\u0131na g\u00f6re neredeyse ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 yerde bitmi\u015f verimsiz bir d\u00fc\u015f\u00fcnceydi. Bacon \u00f6zellikle b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Ger\u00e7ekten skolastikler ne kuramsal d\u00fczeyde ne uygulama d\u00fczeyinde herhangi bir yenilik getirebildiler. Hi\u00e7bir zaman yenilik pe\u015finde olmad\u0131lar. Bu d\u00fcnyayla de\u011fil do\u011fa\u00fcst\u00fcyle u\u011fra\u015f\u0131yorlard\u0131, bilgiyi aram\u0131yorlar dogmalar\u0131 savunuyorlard\u0131. Onlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde deney ve g\u00f6zlem fikri hen\u00fcz geli\u015fmemi\u015fti. \u00c7ocuksu bir d\u00f6nemin inan\u00e7l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri olan skolastikler dogmalarla \u00f6nyarg\u0131larla hatta bo\u015finan\u00e7larla ilgilendiler. Bacon skolastiklerin Aristoteles mant\u0131\u011f\u0131na dayal\u0131, bu mant\u0131\u011f\u0131n tas\u0131m kal\u0131plar\u0131na dayal\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle ele\u015ftirir: \u201cBilimin ilk ilkelerini ortaya koymakta ve do\u011frulamakta tas\u0131m\u0131n hi\u00e7bir ge\u00e7erlili\u011fi yoktur.(..) Do\u011fan\u0131n derinliklerine girme konusunda tas\u0131m \u00e7ok zay\u0131f ve \u00e7ok kaba bir ara\u00e7t\u0131r. Onun t\u00fcm\u00fcyle g\u00f6r\u00fc\u015flerle ilgili oldu\u011fu ve \u015feylere y\u00f6nelmedi\u011fi apa\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Tas\u0131m \u00f6nermelerden olu\u015fmu\u015ftur, \u00f6nermeler de s\u00f6zc\u00fcklerden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir, s\u00f6zc\u00fckler de bir anlamda \u015feylerin etiketleridir.\u201d<\/p>\n

\"\"
Bacon\u2019\u0131n en \u00f6nemli yap\u0131t\u0131 Novum organum (Yeni organon) [1620]<\/figcaption><\/figure>Ge\u00e7mi\u015ften gelen k\u00f6kl\u00fc bir anlay\u0131\u015f, us\u00e7uluk ve deneycilik ayr\u0131m\u0131 Bacon\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131nda ele\u015ftiriye u\u011frad\u0131. Bacon bu ayr\u0131ma kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakla ger\u00e7ekten \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fcnce devrimini ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Onun bile\u015ftirmeci bak\u0131\u015f\u0131 bug\u00fcn\u00fcn ben\u2019le d\u00fcnya\u2019y\u0131 birle\u015ftiren b\u00fct\u00fcnsel bilin\u00e7 kavray\u0131\u015f\u0131na do\u011fru ilk ad\u0131m olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca bu bak\u0131\u015f ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fck bir ele\u015ftiriyi i\u00e7erdi\u011fi gibi gelece\u011fin filozoflar\u0131na da sa\u011flam bir yol a\u00e7\u0131yordu. Bacon iki ayr\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc bir araya getiren ya da bir ger\u00e7e\u011fin iki y\u00fcz\u00fc olarak g\u00f6ren yeni anlay\u0131\u015f\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmekle b\u00fct\u00fcnsel insan kavray\u0131\u015f\u0131na do\u011fru kararl\u0131 bir ad\u0131m att\u0131. \u00c7ok basit ama \u00e7ok anla\u015f\u0131l\u0131r bir benzetmeyle kar\u0131ncan\u0131n ve \u00f6r\u00fcmce\u011fin kar\u015f\u0131s\u0131na ar\u0131y\u0131 koydu. Filozoflar deneyci ve dogmac\u0131 olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131l\u0131yordu. Kar\u0131ncaya benzeyen deneyci verileri y\u0131\u011fmaktan \u00f6teye ge\u00e7emiyordu, \u00f6r\u00fcmce\u011fe benzeyen dogmac\u0131 da maddesini kendi varl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 a\u011flar\u0131 \u00f6r\u00fcyordu. \u00d6nemli olan ar\u0131 olmakt\u0131. Ar\u0131 hammaddeyi tarlalardan topluyor, sonra o ham maddeyi kendine \u00f6zg\u00fc bir sanatla i\u015fliyordu. Deneyle kuram\u0131n bir b\u00fct\u00fcnde bir araya getirilmesiydi bu, kat\u0131 us\u00e7ulu\u011fun ve kat\u0131 deneycili\u011fin yads\u0131nmas\u0131yd\u0131, d\u00fcnyadaki insan\u0131n belirlenmesiydi, insan\u0131n d\u00fcnyayla bir araya gelmesiydi. Demek ki us deneye ve deney usa ba\u011f\u0131ml\u0131yd\u0131. Bacon\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc felsefede ve bilimde hemen benimsenmedi, onun ard\u0131llar\u0131 gene ikiye ayr\u0131lmaktan geri durmad\u0131lar. Leibniz Locke\u2019a ve Locke Leibniz\u2019e ters bak\u0131yordu. Ancak \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fc Bacon\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc giderek ge\u00e7erli olmaya ba\u015flad\u0131. K\u00fclt\u00fcr d\u00fcnyas\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey birdenbire benimsenmez. \u0130nsanlar koca Copernicus\u2019a bile nice sonra inand\u0131lar.<\/p>\n

\"\"
De dignitate et augmentis scientarum\u2019dur (Bilimlerin de\u011feri ve geli\u015fmesi \u00fczerine) [1623]<\/figcaption><\/figure>Do\u011fan\u0131n gizlerine girmek<\/strong><\/p>\n

Skolastikler Aristoteles\u2019in bilmek i\u00e7in bilmek<\/strong> anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. Bu da bilginin yararg\u00f6zetmez oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. Aristoteles felsefenin meraktan do\u011fdu\u011funu s\u00f6ylemi\u015fti. Yararg\u00f6zetir bilgi Bacon\u2019la ba\u015flar. Bunu elbet yaln\u0131zca Bacon\u2019a ba\u011flay\u0131p \u00e7\u0131kmak do\u011fru olmaz, filozoflar bu gibi g\u00f6r\u00fc\u015fleri daha \u00e7ok d\u00f6nemlerinin ya\u015fam ko\u015fullar\u0131ndan ve zamanda\u015flar\u0131n\u0131n d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f bi\u00e7imlerinden derlerler. Yeni zamanlar art\u0131k ya\u015famsal gereklilikler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bilginin yarar\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu, bu \u00f6ng\u00f6r\u00fc de ilk olarak belirgin bir bi\u00e7imde Bacon d\u00fc\u015f\u00fcncesinde anlat\u0131m\u0131n\u0131 buldu. Yarara ilgisiz kalarak bilginin pe\u015fine gitmenin bir anlam\u0131 yoktu: daha g\u00fczel daha do\u011fru bir ya\u015fam i\u00e7in bize bilgi gerekiyordu: ya\u015fam\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmakta ya da daha ya\u015fan\u0131l\u0131r k\u0131lmakta d\u00fc\u015f\u00fcncenin bir katk\u0131s\u0131 olmal\u0131yd\u0131. \u201cBilimi bir \u00e7e\u015fit e\u011flence gibi, tart\u0131\u015fmaya yarayan bir konu gibi, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 altedici bir \u015fey gibi, \u00f6zel \u00e7\u0131karlar sa\u011flayan bir \u015fey gibi, bir \u00fcn sa\u011flay\u0131c\u0131 gibi, bir g\u00fc\u00e7 art\u0131r\u0131c\u0131 gibi, bu t\u00fcrden herhangi bir \u015fey gibi almamak gerekir, yarar sa\u011flayan olarak, ya\u015famsal kullan\u0131mlara uygulanan bir \u015fey olarak almak gerekir.\u201d<\/p>\n

Bunun i\u00e7in do\u011faya egemen olmal\u0131yd\u0131k. Bunu da ancak ona ba\u015fe\u011ferek sa\u011flayabilirdik: \u201cNatura non nisi parendo vincitur<\/em>\u201d (Do\u011fay\u0131 ancak do\u011faya ba\u015fe\u011ferek yenebiliriz). Bacon\u2019a g\u00f6re zihnimizle do\u011fan\u0131n yasalar\u0131 aras\u0131nda herhangi bir yak\u0131nl\u0131k herhangi bir \u00f6zde\u015flik yoktur. Bu y\u00fczden do\u011faya y\u00f6nelmek, do\u011fay\u0131 \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015fmak gerekir. Do\u011fan\u0131n gizlerine girmek de diyebiliriz buna. Bu da insan\u0131n do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131nda basit ve edilgin bir g\u00f6zlemci olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p etkin bir ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 durumuna gelmesini gerekli k\u0131l\u0131yordu. Do\u011faya s\u00f6z ge\u00e7irmek ya da do\u011fay\u0131 ele ge\u00e7irmek ancak b\u00f6yle s\u00f6zkonusu olabilirdi. Bunu Bacon do\u011faya ba\u015fe\u011fmek diye adland\u0131rsa da do\u011faya egemen olmaktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir bu. Buna basit\u00e7e do\u011fan\u0131n yasalar\u0131n\u0131 tan\u0131mak da diyebiliriz. \u0130nsan\u0131n g\u00fc\u00e7 kazanmak i\u00e7in kullanaca\u011f\u0131 tek kaynak bilgi olabilirdi. Bu durumda filozofun olur olmaz i\u015flerle u\u011fra\u015fmay\u0131 bir yana b\u0131rak\u0131p do\u011fa ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na y\u00f6nelmesi gerekiyordu.<\/p>\n

\u2018Felsefe yeni ba\u015ftan ele al\u0131nmal\u0131\u2019<\/strong><\/p>\n

Olumculu\u011fun birinci ilkesi \u015fudur: g\u00fc\u00e7 bilgiden do\u011far. Ayn\u0131 bak\u0131\u015f\u0131 iki y\u00fczy\u0131l sonra Bacon\u2019\u0131n hayran\u0131 ve izleyicisi Auguste Comte\u2019da da buluyoruz. \u00d6yleyse do\u011fay\u0131 \u00f6\u011frenmek birinci i\u015fimiz olmal\u0131d\u0131r. Felsefenin bo\u015f gevezeliklerde oyalanmas\u0131, i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz sorunlar \u00fcretip bu sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zer gibi yapmas\u0131 anlams\u0131zd\u0131r. Bacon az \u00f6nce de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi en \u00fcnl\u00fc \u00f6nc\u00fclerini bile yerden yere vurur. Ona g\u00f6re Aristoteles yarars\u0131z konularda oyalanm\u0131\u015f, s\u00f6zc\u00fcklerle oynam\u0131\u015f berbat bir sofisttir. Bacon Platon\u2019a kar\u015f\u0131 daha yumu\u015fak gibidir, onu edebiyat\u00e7\u0131 yan\u0131yla ilgin\u00e7 bulur, ancak onun da bo\u015f \u015feyler pe\u015finde oldu\u011funu s\u00f6yler. Platon bu yan\u0131yla tehlikelidir. Kendini be\u011fenmi\u015f bir \u015fairdir Platon. Bacon daha yenileri de ele\u015ftirir. Bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ya da bilim adam\u0131 insanlar\u0131 yanl\u0131\u015f \u015feyler d\u00fc\u015f\u00fcnmeye y\u00f6neltmi\u015ftir. Yeni mant\u0131k\u00e7\u0131lar yanl\u0131\u015flar\u0131 oturtmakta ve dondurmakta ustad\u0131rlar, onlar\u0131n yeni bulu\u015flar pe\u015finde olmad\u0131klar\u0131 kesindir. Bu y\u00fczden felsefeyi yeni ba\u015ftan ele almak, onu onarmak ve bir d\u00fczene sokmak gerekir. Bu s\u0131radan bir i\u015f de\u011fil bir \u00e7e\u015fit devrimdir. Bu yeni d\u00fczenleme y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki ve gelecekteki bilim kavray\u0131\u015flar\u0131na ger\u00e7ek anlam\u0131n\u0131 kazand\u0131racak ve onlara do\u011fruya ula\u015fman\u0131n yolunu a\u00e7acakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130\u015fte burada bu d\u00fczenleme ya da yeniden kurma i\u015fini tamamlanmam\u0131\u015f bir yap\u0131t olan Novum organum<\/em> y\u00fcklenir. Novum organum<\/em> \u00f6ncelikle bir bilimler felsefesi ara\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. Sorun ba\u015ftan sona do\u011fay\u0131 \u00f6\u011frenmek ve bu yolla do\u011faya egemen olmak sorunudur. Buna Bacon\u2019\u0131n diliyle do\u011faya ba\u015fe\u011fmek de diyebiliriz. Do\u011fay\u0131 \u00f6\u011frenmekte g\u00f6zlem ve deney gibi iki b\u00fcy\u00fck dayana\u011f\u0131m\u0131z vard\u0131r. Bilimsel ara\u015ft\u0131rman\u0131n \u00fc\u00e7 a\u015famal\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Bacon. Bilimsel ara\u015ft\u0131rmada \u00fc\u00e7 tablo olu\u015fturmak gerekir: olanlar tablosu, olmayanlar tablosu, dereceler tablosu. Olanlar tablosunda bir olay\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan durumlar saptan\u0131r. Olmayanlar tablosunda olay\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 zamanlarda ortaya \u00e7\u0131kan benzer olaylar g\u00f6zlemlenir. Dereceler tablosunda olay de\u011fi\u015ftik\u00e7e ortaya \u00e7\u0131kan benzer olaylar belirlenir. B\u00fct\u00fcn bu aray\u0131\u015flarda t\u00fcmevar\u0131m y\u00f6ntemi kullan\u0131l\u0131r. T\u00fcmevar\u0131m \u00f6nemlidir. Filozofa g\u00f6re diyalektik de tas\u0131m da bu \u00f6nemli i\u015fin, do\u011fay\u0131 \u00f6\u011frenme i\u015finin alt\u0131ndan kalkamayacakt\u0131r. Bacon a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeni bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin en \u00f6nemli dayana\u011f\u0131 t\u00fcmevar\u0131m olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u2018Ger\u00e7ekten bilmek nedenlerle bilmektir\u2019<\/strong><\/p>\n

T\u00fcmevar\u0131m bize her \u015feyin \u00f6z\u00fcn\u00fc ya da Bacon\u2019\u0131n deyi\u015fiyle bi\u00e7im\u2019ini verir. Bacon\u2019\u0131n bi\u00e7im dedi\u011fi \u015fey yasa\u2019d\u0131r. \u201cBiz bi\u00e7imden s\u00f6zetti\u011fimizde yasadan ve ar\u0131 edimin belirlenimlerinden ba\u015fka bir \u015feyi anlam\u0131yoruz. (..) Ger\u00e7ekten \u0131s\u0131n\u0131n bi\u00e7imi ya da \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bi\u00e7imi demek \u0131s\u0131n\u0131n yasas\u0131 ya da \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n yasas\u0131 demektir, bunlar bizim i\u00e7in ayn\u0131 \u015feydir.\u201d Bilgiler bize \u00f6ncesel olarak verilmi\u015f olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re yani bizler bilgilere do\u011fu\u015ftan sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re onlar\u0131n ben\u2019le d\u00fcnya aras\u0131ndaki ili\u015fkide tek tek \u015feylerden gidilerek genelleme yoluyla ortaya konulmas\u0131 gerekir. \u015eeylerin kavramlar\u0131 \u00f6ncesel olarak bende bulunmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re onlar\u0131n kavramlar\u0131na deneyle ula\u015fmam gerekir. Demek ki toplanan verilerden giderek genellemeler yapmak ve varsay\u0131m d\u00fczeyinde kalmayarak do\u011frulamaya y\u00f6nelmek \u00f6nemlidir. Bunun i\u00e7in bir tart\u0131\u015fma evresi gereklidir. Demek ki verileri toplad\u0131k ve genelledik kolayl\u0131\u011f\u0131 yeterli olmayacakt\u0131r, do\u011frulamalar tart\u0131\u015fmay\u0131 gerektirecektir. T\u00fcmevar\u0131m\u0131n d\u00fczeltilmesi<\/strong>\u2019dir bu. Ancak bunun i\u00e7in zihnimizin daha \u00f6nce edinmi\u015f oldu\u011fu yan\u0131lsamalardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekir. Bilgiye temiz zihinle y\u00f6nelmek diyebiliriz buna. Buna yan\u0131lt\u0131c\u0131 kat\u0131\u015f\u0131klar\u0131 olmayan bir bilin\u00e7le i\u015fe ba\u015flamak da diyebiliriz. \u0130lk i\u015f Bacon\u2019\u0131n idola<\/strong> dedi\u011fi \u00f6nyarg\u0131lardan ya da \u00f6nyan\u0131lg\u0131lardan kurtulmakt\u0131r. O zaman deneyle ve t\u00fcmevar\u0131mla do\u011fan\u0131n bi\u00e7im<\/strong>\u2019lerini yani yasalar\u0131n\u0131 tan\u0131maya \u00e7\u0131kabiliriz. Bu da nedenlere inmek demektir ve ger\u00e7ek bilim nedenler bilimidir: vere scire per causas scire<\/em> (ger\u00e7ekten bilmek nedenlerle bilmektir). Bacon\u2019a g\u00f6re metafizik do\u011fa bilimlerinin doru\u011funda yer al\u0131r. Metafizi\u011fin konusu bi\u00e7imleri yani do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 belirlemektir. Metafizikle biz \u015feylerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerini de\u011fil kendilerini belirleriz.<\/p>\n

\"\"
Francis Bacon\u2019\u0131 ger\u00e7ek bir d\u00fc\u015f\u00fcnce devrimcisi olarak adland\u0131rmak yanl\u0131\u015f olmaz.<\/figcaption><\/figure>\n

Bacon\u2019a g\u00f6re zihnimizin \u00fc\u00e7 yetisi vard\u0131r: bellek, imgelem ve us. Bellek alg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n izlerini ta\u015f\u0131r, imgelem an\u0131lar yard\u0131m\u0131yla yeni fikirler \u00fcretir, us kavramlar\u0131m\u0131z\u0131 ele\u015ftirir, onlar\u0131 yarg\u0131lar ve birbirleriyle ili\u015fkileri i\u00e7inde d\u00fczenler. Bu \u00fc\u00e7 yetiden tarih, \u015fiir ve felsefe do\u011far. Buna g\u00f6re bir bilimler s\u0131n\u0131flamas\u0131 yapar filozof. Bacon\u2019\u0131n \u00e7ok \u00f6nem verdi\u011fi ama bug\u00fcn ge\u00e7erlili\u011fi kalmam\u0131\u015f olan bu s\u0131n\u0131flaman\u0131n \u00fczerinde durmak anlams\u0131zd\u0131r. Bu bilimler s\u0131n\u0131flamas\u0131nda ilgin\u00e7 olan ve g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmamas\u0131 gereken tek \u015fey belki de filozofun geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli bir tarih kavray\u0131\u015f\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f olmamakla birlikte tarih fikrine verdi\u011fi a\u011f\u0131rl\u0131kt\u0131r. Tarih dedi\u011fimiz bellek bilimi do\u011fa olgular\u0131n\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak ele al\u0131r. \u0130lgin\u00e7 olan bir ikinci nokta da filozofun bug\u00fcnk\u00fc anlay\u0131\u015fa uyar bir bi\u00e7imde do\u011fan\u0131n alan\u0131yla insan\u0131n alan\u0131n\u0131 ay\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r, b\u00f6ylece bilimleri do\u011fa bilimleri ve insan bilimleri diye ikiye ay\u0131racak olan gelecek zaman ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131na bir kap\u0131 a\u00e7mas\u0131d\u0131r. Bacon bellek\u2019e dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 tarihin yan\u0131na usla ilgili bilgi alan\u0131 olarak felsefeyi ve imgelem bilimi diye g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u015fiiri koyar. Bacon\u2019\u0131n tarih kar\u015f\u0131s\u0131ndaki bulan\u0131k bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ancak yeni tarih fikrinin ortaya konuldu\u011fu zamanlarda yani iki y\u00fczy\u0131l sonra saydamla\u015facakt\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcmevar\u0131m bilim i\u00e7in yeterli mi?<\/strong><\/p>\n

Bacon\u2019\u0131n \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc pek\u00e7ok g\u00f6r\u00fc\u015f bug\u00fcn eskimi\u015f olabilir. \u00c7a\u011fda\u015f bilim adamlar\u0131n\u0131n olanlar tablosuyla, olmayanla tablosuyla, dereceler tablosuyla ilgilenebileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnemeyiz. Ger\u00e7i b\u00f6yle bir bak\u0131\u015f bug\u00fcn de belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n temel kayg\u0131lar\u0131na iyice uzak d\u00fc\u015fmez. Bug\u00fcn\u00fcn bilim adamlar\u0131 elbet do\u011fan\u0131n bi\u00e7im<\/strong>\u2019lerini ortaya \u00e7\u0131karmakta s\u0131n\u0131rlanmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmezler. Bacon t\u00fcmevar\u0131m\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc a\u015f\u0131r\u0131ya g\u00f6t\u00fcrd\u00fc, ar\u0131ya sahip \u00e7\u0131kmakla birlikte kar\u0131ncaya sanki bir ayr\u0131cal\u0131k tan\u0131d\u0131, ona bel ba\u011flad\u0131. Bunu yaparken \u00f6ng\u00f6r\u00fcn\u00fcn ya da daha do\u011frusu g\u00f6r\u00fc\u2019n\u00fcn \u00f6nemini g\u00f6remedi. Bu belki de y\u00f6nteme a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n belirleyicili\u011finde kal\u0131p imgelemin g\u00fcc\u00fcn\u00fc sezememekle ilgilidir. Oysa felsefenin olanla yetinmenin \u00f6tesine ge\u00e7ip olas\u0131l\u0131klara y\u00f6nelme d\u00f6nemi ba\u015fl\u0131yordu. \u0130leriki zamanlarda Claude Bernard gibi Emile Durkheim gibi bilim adamlar\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcz bilimsel y\u00f6neli\u015fin hi\u00e7bir anlama gelmeyece\u011fini bildireceklerdir. Bilim adam\u0131 raslant\u0131lara g\u00fcvenerek yola \u00e7\u0131kacak de\u011fildir. O kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kabilecek bir \u015feyin de\u011fil ama bulabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u015feyin pe\u015findedir. Burada varsay\u0131m\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcmdengelimin b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bilim adam\u0131 d\u00fc\u015f g\u00f6rmek ama sa\u011flam verilere g\u00f6re d\u00fc\u015f g\u00f6rmek durumundad\u0131r. Atomlar ve molek\u00fcller \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan bir bilim adam\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 tablo yasas\u0131yla neyi \u00e7\u00f6zmesini bekleyebiliriz? Bir mikrobu ara\u015ft\u0131ran bir bilim adam\u0131 Bacon\u2019\u0131n y\u00f6ntemlerini kullanarak nereye varabilir? Bu ele\u015ftiriyi burada bitirmek a\u015f\u0131r\u0131ya g\u00f6t\u00fcrmemek gerekir. Eksikleri g\u00f6sterip geriye \u00e7ekilmek yani i\u015fi tad\u0131nda b\u0131rakmak do\u011fru olur. Bacon\u2019larla Descartes\u2019larla g\u00fcre\u015f tutmaya kalkmak \u00e7ocukluk olur. Bunu yapan \u00e7ocuklar yok mu? Elbette var. Eskilerin a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 yakalamaktan \u00e7ok katk\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015fmak uygun d\u00fc\u015fer. Bilimin tarihinden yararlanman\u0131n bir ko\u015fulu da budur. Yoksa bir XXI. y\u00fczy\u0131l insan\u0131n\u0131n bir XVII. y\u00fczy\u0131l filozofunu yerden yere vurmas\u0131 hi\u00e7 de zor de\u011fildir.<\/p>\n

\"\"
Francis Bacon\u2019\u0131n Cambridge\u2019de Trinity College\u2019deki heykeli.<\/figcaption><\/figure>\n

Bacon\u2019a hakk\u0131n\u0131 vermek<\/strong><\/p>\n

Yeni d\u00fc\u015f\u00fcnceye ge\u00e7i\u015fte usu iyi kullanman\u0131n ve do\u011frulara ula\u015fmak i\u00e7in y\u00f6ntem geli\u015ftirmenin \u00f6nemini ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ilk olarak ortaya koyan filozof ya da bilim adam\u0131 olarak tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z Francis Bacon\u2019\u0131 ger\u00e7ek bir d\u00fc\u015f\u00fcnce devrimcisi olarak adland\u0131rmak yanl\u0131\u015f olmaz. Kendisinden epeyce gen\u00e7 olan Descartes\u2019la birlikte yeni d\u00fc\u015f\u00fcncenin yolunu a\u00e7m\u0131\u015f olan Bacon \u015f\u00f6yle der: \u201cDo\u011fan\u0131n en uzak ve en gizli par\u00e7alar\u0131na ula\u015fabilmek i\u00e7in insan anl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesinlikle en sa\u011flam ve en yetkin bi\u00e7imde etkin k\u0131lacak bir yol bulmak gerekir.\u201d Bu yolda Bacon ilerde Descartes\u2019\u0131n da yapaca\u011f\u0131 gibi Aristoteles\u2019den kalma sonu\u00e7sal neden kavram\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131r. Aristoteles\u2019in d\u00f6rt nedeninden biri olan sonu\u00e7sal neden daha \u00e7ok dinci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n tanr\u0131sall\u0131\u011f\u0131n ama\u00e7lar\u0131yla ilgili yan\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lar. Bacon insan anl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam anlam\u0131nda etkin bir yeti olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, ama o iyi kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131nda bizi a\u00e7mazlara g\u00f6t\u00fcrebilir, sonu\u00e7sal nedenlerin bata\u011f\u0131na s\u00fcr\u00fckleyebilir.<\/p>\n

\u201c\u0130nsan anl\u0131\u011f\u0131 durmak bilmez. O her zaman ileri gitmek ister ve \u00e7ok zaman bunu bo\u015funa ister. \u00d6rne\u011fin yok yere evrenin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fler, u\u00e7 noktaya kadar gidemez, her zaman daha \u00f6tede bir \u015feyler olmal\u0131d\u0131r. Bu zay\u0131fl\u0131k nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda de\u011fi\u015fik olarak daha tehlikeli bi\u00e7imde kendini g\u00f6sterir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ne olursa olsun t\u00fcm\u00fcyle a\u00e7\u0131klanamaz olan olumlu ve ger\u00e7ek evrensellerin do\u011fas\u0131nda gene durmay\u0131 bilemeyen ve dinginlikten nefret eden insan anl\u0131\u011f\u0131 onlar\u0131 a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in daha iyi bilinen bir \u015feylerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerektirir. Ama o zaman daha ileri gidebilmek i\u00e7in o kendisini yak\u0131ndan tutan sonu\u00e7sal nedenlerin i\u00e7ine d\u00fc\u015fer, bu sonu\u00e7sal nedenler evrenin do\u011fas\u0131yla ilgili olmaktan \u00e7ok sonuna kadar insan do\u011fas\u0131yla ilgilidir. Felsefeyi bozan bir\u00e7ok \u00f6nyarg\u0131 bu kaynaktan gelmedir.\u201d<\/p>\n

\"\"
Bacon, yeni d\u00fc\u015f\u00fcnceye ge\u00e7i\u015fte usu iyi kullanman\u0131n ve do\u011frulara ula\u015fmak i\u00e7in y\u00f6ntem geli\u015ftirmenin \u00f6nemini ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ilk olarak ortaya koyan filozoftur.<\/figcaption><\/figure>\n

Bacon\u2019\u0131n bilimsel kavray\u0131\u015fa dayal\u0131 felsefesini onun en \u00f6nemli yap\u0131t\u0131 olan Novum organum<\/em>\u2019un en ba\u015f\u0131nda s\u00f6yledikleriyle \u00f6zetleyebiliriz. Bu s\u00f6zler yeni bilimsel kavray\u0131\u015f\u0131n anayasas\u0131 gibidir:<\/p>\n

\u201cDo\u011fan\u0131n hizmet\u00e7isi ve yorumcusu olan insan do\u011fa yasalar\u0131 \u00fczerindeki deneysel ve ussal bulu\u015flar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde eylemde bulunur ve anlar, bunun d\u0131\u015f\u0131nda o hi\u00e7bir \u015fey bilemez ve yapamaz. Ne tek ba\u015f\u0131na elin ne kendi haline b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncenin bir g\u00fcc\u00fc vard\u0131r. Yap\u0131t\u0131 tamamlamak i\u00e7in gere\u00e7lere ve yard\u0131ma gereksinim vard\u0131r, bunlara d\u00fc\u015f\u00fcncenin de elin de gereksinimi vard\u0131r. Fiziksel ara\u00e7lar elin devinimini art\u0131r\u0131r ve d\u00fczenler, bunun gibi d\u00fc\u015f\u00fcnsel ara\u00e7lar da d\u00fc\u015f\u00fcncenin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131r ve d\u00fczene sokar. \u0130nsan\u0131n bilimi g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr, \u00e7\u00fcnk\u00fc nedeni bilememek sonucu ortaya koyamamakt\u0131r. Do\u011fay\u0131 ancak ona ba\u015fe\u011ferek ele ge\u00e7irebiliriz, d\u00fc\u015f\u00fcncede neden olan \u015fey uygulamada kural olur.\u201d<\/p>\n

Francis Bacon \u00f6nc\u00fcleri diyebilece\u011fimiz Roger Bacon\u2019\u0131n ve Occam\u2019l\u0131 William\u2019\u0131n deneyci \u00e7izgisini s\u00fcrd\u00fcrerek \u0130ngiltere\u2019de deneyci gelene\u011fin ilk b\u00fcy\u00fck temellendiricisi oldu. Ancak onun deneycili\u011fi daha \u00f6nce g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi us\u00e7ulukla dengelenen bir deneyciliktir. O \u015f\u00f6yle der: \u201cDeneysel y\u00f6ntemle ussal y\u00f6ntemi bir daha ayr\u0131lmamak \u00fczere ve yasal oldu\u011fu kadar da sa\u011flam bir bi\u00e7imde evlendirdi\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Bu y\u00f6ntemlerin istenmeyen ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve can s\u0131k\u0131c\u0131 uyumsuzluklar\u0131 insanl\u0131k ailesinde her \u015feyi alt\u00fcst etmi\u015ftir.\u201d Onun d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131 kuram\u0131 uygulamayla bir tutar, onda bilimsel kavray\u0131\u015f teknik kavray\u0131\u015fla b\u00fct\u00fcnle\u015fir. Bu yan\u0131yla Bacon ger\u00e7ek anlamda bug\u00fcn\u00fcn d\u00fcnyas\u0131na, en az\u0131ndan sanayi d\u00f6neminin insan\u0131na yak\u0131nd\u0131r. O olumcu d\u00fc\u015f\u00fcncenin oldu\u011fu gibi yararc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin de kurucusu oldu. Bilim ve felsefe anlay\u0131\u015f\u0131yla sonraki zamanlar\u0131 derinden etkiledi. \u0130ngiliz deneyci d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fini s\u0131ras\u0131yla Hobbes, Locke ve Hume s\u00fcrd\u00fcrecektir. Olumcu d\u00fc\u015f\u00fcncenin birinci ki\u015fisi Bacon\u2019sa ikinci ki\u015fisi ondan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilenmi\u015f olan Auguste Comte\u2019dur. O \u015f\u00f6yle der: \u201cBacon\u2019dan beri t\u00fcm yetkin kafalar ancak g\u00f6zlemlenen olgulara dayanan bilgilerin ger\u00e7ek bilgi olabilece\u011fini s\u00f6yleyip duruyor.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bacon, \u00e7ok basit ama \u00e7ok anla\u015f\u0131l\u0131r bir benzetmeyle kar\u0131ncan\u0131n ve \u00f6r\u00fcmce\u011fin kar\u015f\u0131s\u0131na ar\u0131y\u0131 koydu. Filozoflar deneyci ve dogmac\u0131 olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131l\u0131yordu. Kar\u0131ncaya benzeyen deneyci verileri y\u0131\u011fmaktan \u00f6teye ge\u00e7emiyordu, \u00f6r\u00fcmce\u011fe benzeyen dogmac\u0131 da maddesini kendi varl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 a\u011flar\u0131 \u00f6r\u00fcyordu. \u00d6nemli olan ar\u0131 olmakt\u0131. Ar\u0131 hammaddeyi tarlalardan topluyor, sonra o ham maddeyi kendine \u00f6zg\u00fc bir sanatla […]<\/p>\n","protected":false},"author":206,"featured_media":24605,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[169,38,221],"tags":[227,3110,237],"class_list":["post-24589","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-132-sayi","category-dergi-sayilari","category-felsefe","tag-aydinlanma","tag-bacon","tag-felsefe"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t