{"id":24653,"date":"2018-05-06T06:00:49","date_gmt":"2018-05-06T03:00:49","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24653"},"modified":"2018-05-07T17:57:46","modified_gmt":"2018-05-07T14:57:46","slug":"bilmedigimiz-8-milyon-tur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/05\/06\/bilmedigimiz-8-milyon-tur","title":{"rendered":"Hen\u00fcz ke\u015ffetmedi\u011fimiz sekiz milyon t\u00fcr daha var!"},"content":{"rendered":"

\u00c7eviri: F\u0131ratcan Firik<\/strong><\/p>\n

Koruman\u0131n tarihi, kaybedilen sava\u015ftaki bir\u00e7ok zaferin \u00f6yk\u00fcs\u00fcd\u00fcr. K\u00fcresel koruma \u00f6rg\u00fctlerinde 30 y\u0131ldan fazla bir s\u00fcre g\u00f6rev yapm\u0131\u015f biri olarak, kendilerini t\u00fcrleri kurtarmaya adam\u0131\u015f insanlardan akan ter, g\u00f6zya\u015f\u0131 ve hatta kan\u0131 bile gayet iyi biliyorum. \u00c7abalar\u0131 \u00f6nemli ilerlemelere yol a\u00e7sa da, sadece k\u0131smi olarak ba\u015far\u0131l\u0131 olabildiler.<\/p>\n

T\u00fcrlerin t\u00fckenmesine neden olan insan davran\u0131\u015flar\u0131, bu y\u00fczy\u0131l\u0131n sonuna kadar t\u00fcm t\u00fcrlerin yar\u0131s\u0131n\u0131n t\u00fckenmesine yeterli olacak \u015fekilde h\u0131zla artmaktad\u0131r. E\u011fer insanl\u0131k yok edici olmazsa (ki, b\u00f6yle bir olas\u0131l\u0131k m\u00fcmk\u00fcn) iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi sorununu \u00e7\u00f6zebiliriz. Evet, sorun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck; ancak bunu \u00e7\u00f6zebilmek i\u00e7in hem bilgiye hem de kaynaklara sahibiz ve tek ihtiyac\u0131m\u0131z olan \u015fey azim.<\/p>\n

D\u00fcnya genelindeki t\u00fcrlerin ve ekosistemlerin t\u00fckenmelerinin geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc yoktur. Bir t\u00fcr yok oldu mu sonsuza dek yok olur. \u0130klim dengelense bile, t\u00fcrlerin yok olmas\u0131 d\u00fcnyan\u0131n yap\u0131ta\u015f\u0131 olan milyarlarca y\u0131ll\u0131k \u00e7evresel destek sistemini yok eder. Kendimin de dahil oldu\u011fu, say\u0131lar\u0131 artan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar olarak inan\u0131yoruz ki, t\u00fcrlerin yok olmas\u0131na dair olan krizi tersine \u00e7evirebilecek tek yolun problemi k\u00f6k\u00fcnden ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde \u00e7\u00f6zebilecek bir yol benimsememiz ile yani d\u00fcnyadaki do\u011fal ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131, i\u00e7indeki ya\u015fam \u00e7e\u015fitlili\u011fini korumaya yetecek \u015fekilde geni\u015fletmemiz ile m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.<\/p>\n

Biliminsanlar\u0131nca genel olarak kabul edilen \u00e7\u00f6z\u00fcm, gezegendeki kara ve denizlerin yar\u0131s\u0131n\u0131 insan m\u00fcdahalesinden ve eyleminden m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca korunmu\u015f \u015fekilde, yabani halde b\u0131rakmakt\u0131r. Bu koruma hedefi durup dururken ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131. Yar\u0131-D\u00fcnya (Half-Earth) projesi denilen kavram bir grup biyo\u00e7e\u015fitlilik ve koruma uzmanlar\u0131 liderli\u011finde ba\u015flat\u0131lan bir giri\u015fimdir (ben de projeyi y\u00f6neten biliminsanlar\u0131ndan biri olarak g\u00f6rev yap\u0131yorum). 1960\u2019larda matematik\u00e7i Robert McArthur ile birlikte geli\u015ftirmi\u015f oldu\u011fum Ada Biyoco\u011frafyas\u0131 Teorisi\u2019nin (Island biogeography theory) \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015ftir.<\/p>\n

Ada Biyoco\u011frafyas\u0131 Teorisi, adan\u0131n boyutunu ve kendisine en yak\u0131n adaya olan uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya orada ya\u015fayan t\u00fcr say\u0131s\u0131n\u0131 tahmin etmek i\u00e7in anakara ekosistemini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundur; yani ada ne kadar \u0131ss\u0131zsa, o kadar az t\u00fcr bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bir s\u00fcr\u00fc deneyden ve teorinin nas\u0131l i\u015fledi\u011finin artarak anla\u015f\u0131lmas\u0131ndan sonra, koruma alanlar\u0131n\u0131n planlanmas\u0131nda uygulanmaya ba\u015fland\u0131.<\/p>\n

Peki , hangi yerlerin Yar\u0131-D\u00fcnya\u2019n\u0131n tan\u0131m\u0131 alt\u0131nda korunmas\u0131 gerekti\u011fini nas\u0131l bilebiliriz? Genel olarak, biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan birbiriyle \u00f6rt\u00fc\u015fen \u00fc\u00e7 kriter \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu kriterlerden ilki, alan\u0131nda deneyimli biyologlar taraf\u0131ndan t\u00fcrlerin alanlardaki say\u0131lar\u0131 ve s\u0131kl\u0131klar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesi; ikincisi, \u201cs\u0131cak noktalar\u201d olarak bilinen, ku\u015flar ve a\u011fa\u00e7lar gibi \u00e7ok say\u0131daki \u00f6zel t\u00fcr gruplar\u0131 destekleyebildi\u011fi bilinen b\u00f6lgeler ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc de ekolojik b\u00f6lge ad\u0131 verilen, co\u011frafya ve bitki \u00f6rt\u00fcleri ile kabaca betimlenen b\u00f6lgelerdir.<\/p>\n

\u201cYar\u0131-D\u00fcnya\u201dya uzun bir yol var<\/strong><\/p>\n

\"\"
Kara ve deniz alanlar\u0131 art\u0131k koruma alt\u0131nda. \u00a9 The New York Times, Sources: UNEP-WCMC and IUCN (2017);\u00a0The World Database on Protected Areas\u00a0(WDPA , Cambridge, UK: UNEP-WCMC and IUCN).<\/figcaption><\/figure>\n

\u00dc\u00e7 yakla\u015f\u0131m\u0131n hepsi de olas\u0131, ancak bunlar\u0131 \u00e7abucak uygulamak da \u00f6l\u00fcmc\u00fcl hatalara yol a\u00e7abilir. Biliminsanlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in \u00f6nemli bir bile\u015fene daha ihtiya\u00e7lar\u0131 var: D\u00fcnya \u00fczerinde ya\u015famakta olan t\u00fcm t\u00fcrlerin daha kapsaml\u0131 bir kayd\u0131. Bu temel bilgi olmadan karasal b\u00f6lgeyi korumak i\u00e7in al\u0131nan kararlar ilerisi i\u00e7in geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan yanl\u0131\u015flara s\u00fcr\u00fckleyebilir.<\/p>\n

Ya\u015fayan \u00e7evre hakk\u0131ndaki en \u00e7arp\u0131c\u0131 ger\u00e7ek, onun hakk\u0131nda ne kadar az bilgi sahibi oldu\u011fumuz olabilir. Ya\u015fayan canl\u0131 say\u0131s\u0131 bile yaln\u0131zca y\u00fczeysel olarak hesaplanm\u0131\u015f durumda. Biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan geni\u015f \u00e7apta kabul edilen tahminlere g\u00f6re bu say\u0131 yakla\u015f\u0131k olarak 10 milyon civar\u0131ndad\u0131r. Aksine, resmen tan\u0131mlanm\u0131\u015f, s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve iki kelimelik Latince isimlerin (\u00f6rne\u011fin insanlar i\u00e7in Homo sapiens<\/em>) say\u0131lar\u0131 2 milyondan biraz fazlad\u0131r. Bu t\u00fcrlerin ancak y\u00fczde 20\u2019si biliniyor ve y\u00fczde 80\u2019i ke\u015ffedilmemi\u015f olmas\u0131ndan dolay\u0131 D\u00fcnya\u2019ya hakk\u0131nda \u00e7ok az bilgi sahibi oldu\u011fumuz gezegen olarak tan\u0131mlamak asl\u0131nda pek de yanl\u0131\u015f olmaz.<\/p>\n

Paleontologlar, insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn k\u00fcresel olarak yay\u0131lmas\u0131ndan \u00f6nce t\u00fcrlerin ortalama soy t\u00fckenmesi oran\u0131n\u0131n 10 milyon y\u0131ll\u0131k zaman \u00f6l\u00e7e\u011finde milyonda bir t\u00fcr oldu\u011funu tahmin ediyor. \u0130nsan etkinli\u011finin, k\u00fcresel \u00e7apta t\u00fcrlerin yok olma oran\u0131n\u0131, temel oran ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda 100 ile 1000 kat aras\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Bu trajedinin \u00fcst\u00fcne bir trajedi daha ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor: Maalesef \u015fu an hayatta olan bir\u00e7ok t\u00fcr kay\u0131t alt\u0131na al\u0131namadan yok olup gidecek. Bu felaketi en aza indirebilmek i\u00e7in karada ve denizde hangi alanlar\u0131n en fazla t\u00fcre ev sahipli\u011fi yap\u0131yor oldu\u011funa odaklanmak zorunday\u0131z.<\/p>\n

Yeni teknolojiler \u00fczerine in\u015fa ederek kendini do\u011faya adam\u0131\u015f topluluklar\u0131n ve bireylerin g\u00f6r\u00fc\u015flerine ve de\u011ferlendirmelerine bakarak, Yar\u0131-D\u00fcnya Projesi\u2019nin, k\u00fcresel \u00e7aptaki t\u00fcr da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131, en \u00e7ok say\u0131da t\u00fcr\u00fc koruyabilece\u011fimiz \u015fekilde saptamam\u0131z i\u00e7in iyi bir \u015fekilde haritaland\u0131r\u0131yor oldu\u011funu g\u00f6rebiliriz. \u00dcst seviyede bir etki i\u00e7in kara ve denizdeki hangi bloklar\u0131 bir araya getirebilece\u011fimizi saptayarak, insanlar taraf\u0131ndan cennet olarak da adland\u0131r\u0131lan, D\u00fcnya \u00fczerindeki en \u00e7ok biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fe sahip olan b\u00f6lgeleri destekleme \u015fans\u0131m\u0131z olabilir. Gezegenimizdeki biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fi dikkatle ve yak\u0131n zamanda haritaland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z taktirde D\u00fcnya \u00fczerindeki t\u00fcrlerin \u00e7o\u011fu, ki insanlar da buna dahil, kurtar\u0131labilir.<\/p>\n

Gerek duyuldu\u011funda, i\u00e7erilerinde hangi t\u00fcrleri bulundurduklar\u0131 \u00fczerinden k\u00fcresel koruma alanlar\u0131 se\u00e7ilecektir, ancak bu, bu alanlar\u0131n i\u00e7erisinde ve \u00e7evresinde ya\u015fayan insanlar taraf\u0131ndan bazen desteklenecek bazen de kat\u0131 bir \u015fekilde ho\u015f g\u00f6r\u00fclmeyecektir. Bu noktada, m\u00fclkiyet haklar\u0131 dikkate al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Fiilen, as\u0131l koruyucu olan yerli insanlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrleri ve ekonomileri korunmal\u0131 ve desteklenmelidir. Bu a\u00e7\u0131dan, toplum temelli koruma alanlar\u0131 ve y\u00f6netim sistemleri olarak Ulusal Parklar Servisi (National Park Service) taraf\u0131ndan y\u00f6netilen Ulusal Do\u011fal Alanlar Program\u0131 (National Natural Landmarks Program) \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n

Korunan alanlar\u0131 etkili bir \u015fekilde y\u00f6netmek i\u00e7in, ek olarak gezegenimizdeki t\u00fcm t\u00fcrler ve bu t\u00fcrlerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 ekosistemlerle etkile\u015fimleri hakk\u0131nda daha fazla bilgi sahibi olmal\u0131y\u0131z. Bilim i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 bilinmez olan, ancak var olduklar\u0131 tahmin edilen 8 milyon t\u00fcr\u00fcn her biri i\u00e7in do\u011fa tarihi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00fczerine olan ke\u015ffetme, tan\u0131mlama ve y\u00fcr\u00fctme \u00e7abalar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rarak, Yar\u0131-D\u00fcnya Projesi haritas\u0131na eklemeler ve iyile\u015ftirmeler yap\u0131p, korum h\u0131z\u0131m\u0131z\u0131 artt\u0131rarak hedefimizi ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in koruma i\u00e7in etkin bir rehberlik sa\u011flayarak amac\u0131m\u0131za ula\u015fabiliriz.<\/p>\n

Koruyacak \u00e7ok \u015fey var<\/strong><\/p>\n

\"\"
A\u015fa\u011f\u0131da G\u00fcney Afrika\u2019n\u0131n renkli olarak g\u00f6sterilen k\u0131s\u0131mlar\u0131, bir\u00e7ok t\u00fcrdeki bitkilerin ve hayvanlar\u0131n yo\u011funluklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in haritalanm\u0131\u015ft\u0131r. Proje, t\u00fcrlerin nadirli\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, gezegendeki korunmaya en \u00e7ok ihtiyac\u0131 olan alanlar\u0131 tespit etmek i\u00e7in benzer bir \u015fekilde haritaland\u0131rma yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7l\u0131yor. \u00a9 New York Times taraf\u0131ndan | Kaynaklar: for interactive maps explore the\u00a0Half-Earth Project; for species maps and data sources see\u00a0Map of Life.
* G\u00fcney Amerika \u00e7i\u00e7ekli bitki grubu.<\/figcaption><\/figure>\n

En \u00e7ok ke\u015ffedilen organizma gruplar\u0131, hayvanlarda omurgal\u0131lar (memeliler, ku\u015flar, s\u00fcr\u00fcngenler, amfibiler, bal\u0131klar); bitkilerde ise, \u00f6zellikle a\u011fa\u00e7lar ve \u00e7al\u0131lard\u0131r. Bunlar, bariz bir \u015fekilde bize tan\u0131d\u0131k olan \u201cvah\u015fi ya\u015fam\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131rlar. Yine de, di\u011fer t\u00fcrlerin b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu \u015fimdiye kadar en bol olanlar\u0131d\u0131r. Onlara \u201cd\u00fcnyay\u0131 var eden k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feyler\u201d demeyi seviyorum. Her yerde bulunuyorlar: T\u00fcm bitkilerin i\u00e7lerinde ve \u00fcstlerinde, \u00e7ok say\u0131da ve \u00e7e\u015fitlilikle; aya\u011f\u0131m\u0131zdaki toprakta ve etraf\u0131m\u0131zdaki havada. Onlar tekh\u00fccreliler, mantarlar, b\u00f6cekler, kabuklular, \u00f6r\u00fcmcekler, k\u0131rkayaklar, \u00e7\u0131yanlar, b\u00f6cek\u00e7ikler, solucanlar ve bilimsel isimleri insanlar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu taraf\u0131ndan nadiren duyulmu\u015f olan di\u011fer \u015feylerdir. Deniz ve k\u0131y\u0131lar ise, deniz diyatomlar\u0131, kabuklular, yumu\u015fak\u00e7alar, deniz tav\u015fanlar\u0131, deniz solucanlar\u0131, mercanlar, loriciferanslar ve h\u00e2l\u00e2 \u00e7o\u011funlu\u011fu hayat ansiklopedisinde bulunmayan \u201cdi\u011fer ya\u015fayan d\u00fcnya\u201d organizmalar\u0131 ile kaynar.<\/p>\n

Bu organizmalara “b\u00f6cekler” veya “yarat\u0131klar” demeyin. Onlar da yabani hayat\u0131n birer par\u00e7as\u0131. Onlar\u0131n as\u0131l isimlerini biliminsanlar\u0131 olarak \u00f6\u011frenmemize ve g\u00fcvenlikleriyle ilgilenmemize izin verin. Onlar\u0131n var olu\u015flar\u0131 bizim var olu\u015fumuzu m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131yor. Biz tamamen onlara ba\u011fl\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Yeni bilgi teknolojisi ve h\u0131zl\u0131 genom haritaland\u0131rmas\u0131, D\u00fcnya \u00fczerindeki t\u00fcrleri gitgide artan bir h\u0131z ile ke\u015ffetmemizi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131yor. D\u00fcnyam\u0131zla ilgilenmek i\u00e7in ne yapmam\u0131z gerekti\u011fine dair yeni bir anlay\u0131\u015f yaratmak i\u00e7in uydu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini, t\u00fcrlerin da\u011f\u0131l\u0131m analizlerini ve di\u011fer yeni ara\u00e7 gere\u00e7leri kullanabiliriz. Ancak, bu \u00e7aban\u0131n elzem bir yan\u0131 daha var: \u201cT\u00fcrlerin ke\u015ffinin r\u00f6nesans\u0131 ve alanda uzman biyologlar taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen taksonomi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, ‘ayaklar\u0131 yere basacak \u015fekilde’ desteklenmelidir.”<\/p>\n

\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki 10-30 y\u0131l i\u00e7erisinde, aday koruma alanlar\u0131, belirli bir alandaki t\u00fcm t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fini listeleyen biyo\u00e7e\u015fitlilik envanterlerinin olu\u015fturulmas\u0131 ile birlikte g\u00fcvenle se\u00e7ilebilir hale gelecektir. Bu bilimsel faaliyetin b\u00fcy\u00fcmesi, k\u00fcresel \u00e7apta korumay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, biyolojiye ba\u015fka bir yolla elde edemeyece\u011fimiz kadar muazzam miktarda bilgi edinmemizi sa\u011flayacakt\u0131r. Gezegenimizi anlayarak onu koruma \u015fans\u0131m\u0131z olabilir.<\/p>\n

\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fine odaklan\u0131rken, h\u00e2l\u00e2 zaman\u0131m\u0131z varken canl\u0131 d\u00fcnyay\u0131 korumak i\u00e7in kararl\u0131 davranmal\u0131y\u0131z. Bu, insanl\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131 olabilir.<\/p>\n

* Edward O. Wilson emekli \u00fcniversite ara\u015ft\u0131rma profes\u00f6r\u00fc ve Harvard\u2019da b\u00f6cekbilimi onursal ba\u015fkan\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 zamanda, Yar\u0131-D\u00fcnya projesinde biliminsan\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. \u201cYery\u00fcz\u00fc D\u00fcnyas\u0131: Gezegenimizin Ya\u015fam \u0130\u00e7in M\u00fccadelesi\u201d dahil olmak \u00fczere, bir\u00e7ok kitab\u0131n yazar\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7eviri: F\u0131ratcan Firik Koruman\u0131n tarihi, kaybedilen sava\u015ftaki bir\u00e7ok zaferin \u00f6yk\u00fcs\u00fcd\u00fcr. K\u00fcresel koruma \u00f6rg\u00fctlerinde 30 y\u0131ldan fazla bir s\u00fcre g\u00f6rev yapm\u0131\u015f biri olarak, kendilerini t\u00fcrleri kurtarmaya adam\u0131\u015f insanlardan akan ter, g\u00f6zya\u015f\u0131 ve hatta kan\u0131 bile gayet iyi biliyorum. \u00c7abalar\u0131 \u00f6nemli ilerlemelere yol a\u00e7sa da, sadece k\u0131smi olarak ba\u015far\u0131l\u0131 olabildiler. T\u00fcrlerin t\u00fckenmesine neden olan insan davran\u0131\u015flar\u0131, bu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1433,"featured_media":24661,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,21,217,23],"tags":[198,199,200,3121,3120],"class_list":["post-24653","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-biyoloji","category-cevre-bilimleri","category-iklim","tag-cevre","tag-ekoloji","tag-evrim","tag-soy-tukenmesi","tag-yari-dunya"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t