{"id":24726,"date":"2014-11-01T15:27:08","date_gmt":"2014-11-01T13:27:08","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24726"},"modified":"2018-05-07T16:13:33","modified_gmt":"2018-05-07T13:13:33","slug":"alan-turingin-felsefeye-etkileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/11\/01\/alan-turingin-felsefeye-etkileri","title":{"rendered":"Alan Turing\u2019in felsefeye etkileri"},"content":{"rendered":"

Turing\u2019in matematik, bilim ve felsefe alan\u0131ndaki katk\u0131lar\u0131n\u0131 iki ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcmde ele almak gerekir. Bunlar\u0131n ilki, alttan alta \u201cnesnel zek\u00e2n\u0131n<\/strong>\u201d ya da \u201cinsan zek\u00e2s\u0131n\u0131n<\/strong>\u201d do\u011fas\u0131, potansiyeli, yapabilecekleri, s\u0131n\u0131rlar\u0131, dinami\u011fi vb. gibi hep ayn\u0131 temel konulara angaje olmakla birlikte, onun y\u00fczeyde sunmu\u015f oldu\u011fu spesifik \u201cbilimsel<\/strong>\u201d \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 (sinir a\u011flar\u0131, insan zek\u00e2s\u0131 ve morfogenesis) i\u00e7ermekte ve bunlar\u0131n yine spesifik ve do\u011frudan \u00f6ng\u00f6r\u00fc\/etkilerini kapsamakta. \u0130kincisi ise TM ve dolay\u0131s\u0131yla CT Tezi ile ilgili olan ve matematik d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7ok do\u011frudan<\/strong>, ancak t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn genel bilgi birikimine etkisi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ise dolayl\u0131<\/strong>, \u00e7ok daha derin<\/strong>, ve \u00e7ok daha kapsay\u0131c\u0131<\/strong> \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. <\/em><\/p>\n

Ba\u015flamadan \u00f6nce<\/strong><\/p>\n

Alan Turing<\/em>\u2019in \u00e7ok de\u011fi\u015fik alanlara yay\u0131lm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, ancak daha \u00e7ok bunlar\u0131n ortak paydalar\u0131n\u0131 olu\u015fturan ve onun 20. y\u00fczy\u0131lda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an katk\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc niteli\u011findeki Turing Makinesi<\/strong> (TM) ve Church-Turing Tezi<\/strong> (CT Tezi) ile ilgili bu tan\u0131t\u0131m yaz\u0131s\u0131n\u0131n genel \u00e7er\u00e7evesini ve ele al\u0131n\u0131\u015f bi\u00e7imini en ba\u015f\u0131ndan elden geldi\u011fince a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ifade etmekte yarar var. Bu nedenle, ele al\u0131nan konular\u0131n olduk\u00e7a yo\u011fun bir akademik birikim gerektirmesine kar\u015f\u0131n yine de bir ilk tan\u0131\u015fma okumas\u0131 tad\u0131nda kalabilmesini sa\u011flamak amac\u0131yla merakl\u0131s\u0131 i\u00e7in (Attila \u0130lhan sa\u011f olsun) y\u00f6nlendirici notlar eklemeyi tercih ettim. Ayr\u0131ca, ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ki, g\u00fcncel ilk ba\u015fvuru kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131n en ba\u015f\u0131nda gelen T\u00fcrk\u00e7e Vikipedi<\/em>\u2019deki ilgili i\u00e7erikler son derece yanl\u0131\u015f ve eksik (1)<\/sup>; bu yaz\u0131n\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131ndan makul bir s\u00fcre sonra bunlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek ve d\u00fczeltmek, yap\u0131lacak ilk i\u015fler listesinde yer alacak kesinlikle.<\/p>\n

\u0130ki ayr\u0131 motivasyon nedeniyle, irdeleyece\u011fim i\u00e7erik ve ili\u015fkilerde olduk\u00e7a se\u00e7ici davranacak ve baz\u0131lar\u0131n\u0131 k\u0131saca ele al\u0131rken, baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00fczerinde daha uzun duraca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Beni bu se\u00e7icili\u011fe iten birinci motivasyon, T\u00fcrkiye\u2019deki belirli bir a\u00e7\u0131dan tek renkli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm k\u00fclt\u00fcr ve bilgi da\u011farc\u0131\u011f\u0131m\u0131z. Y\u00fczy\u0131llardan beri bir y\u00f6n\u00fcyle de Avrupa ekolojisi i\u00e7indeki bir \u00fclke\/toplum olmam\u0131z ve muhtemelen burada ele al\u0131nmas\u0131 yer ve zaman a\u00e7\u0131s\u0131ndan m\u00fcmk\u00fcn olmayacak bir\u00e7ok ba\u015fka fakt\u00f6r nedeniyle, neredeyse yaln\u0131zca K\u0131ta Avrupa k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile yo\u011frulmu\u015f, tan\u0131mlanm\u0131\u015f bir entelekt\u00fcel ya\u015fant\u0131m\u0131z oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Akademisyenler (\u00fcniversite fak\u00fclteleri), sanat\u00e7\u0131lar, yazarlar, kanaat \u00f6nderleri, politikac\u0131lar, teknokratlar, i\u015f adamlar\u0131 ve genel okuyucu kitlesi olarak, \u00f6rne\u011fin, Leibniz, Kant, Fichte, Schopenhauer, Hegel, Marx, Comte, Nietzsche, Freud, Weber, Heidegger, Adorno, Sartre, de Beauvoir, Camus, Habermas, Foucault, Derrida, Deleuze vb. isimleri g\u00f6rece yeterli d\u00fczeyde T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evrilmi\u015f kaynaklardan izleyebiliyor iken, Frege, James, Peirce, Dewey (1923 Cumhuriyet kadrolar\u0131n\u0131n onu T\u00fcrkiye\u2019ye kadar \u00e7a\u011f\u0131r\u0131p, yeni kurulan d\u00fczende e\u011fitim sisteminin temellerini att\u0131rmalar\u0131na kar\u015f\u0131n), Quine, Putnam, Strawson, Davidson, Lewis, Barcan, Kripke, Anscombe, Chalmers, Williamson vb. analitik felsefenin\/k\u00fclt\u00fcr\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerini ya hi\u00e7 tan\u0131m\u0131yor, ya da yaln\u0131zca \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ve dar \u00e7evrelerde izleyebiliyoruz (\u00f6zel durumlar\u0131 nedeniyle ayn\u0131 gruba giren Russell, Wittgenstein, G\u00f6del, Reichenbach ve Chomsky\u2019yi, ve nedenleri ayr\u0131 bir inceleme konusu olabilecek sibernetik\u00e7ileri bu g\u00f6zlemin d\u0131\u015f\u0131nda tutmak gerekiyor).<\/p>\n

Oysa kabul etsek de etmesek de, d\u00fcnyay\u0131 bu k\u00fclt\u00fcr (di\u011fer ad\u0131yla Anglo-Sakson k\u00fclt\u00fcr\u00fc) y\u00f6netiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilgisayarlar\u0131n, Internet\u2019in ve Web\u2019in , bili\u015fsel bilimin [cognitive science], oyun teorilerinin, vb. ve bunlar\u0131n \u00fczerine kurulu gerek ekonomik ve ticari, gerekse politik\/askeri sistemlerin ve en genel haliyle maddeci\/indirgemeci [physicalist\/reductionist] (bu s\u0131fatlar\u0131n antipati yarat\u0131\u011f\u0131n\u0131n bilincindeyim) do\u011fal bilimlerin temelini, \u201cmodernist<\/strong>\u201d analitik felsefe ve onun t\u00fcrevi say\u0131labilecek analitik tav\u0131r olu\u015fturuyor. (\u00d6te yandan, postmodernizmin<\/strong> bu cephede a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 \u00e7atlaklar\u0131 ve post-analitik<\/strong> \u201cdurumu\u201d, yine yer ve zaman kayg\u0131s\u0131yla bu yaz\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda tutuyorum.) Hal b\u00f6yle iken T\u00fcrkiye\u2019de bu eksikli\u011fin yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m \u00e7evrelerde neredeyse \u201cba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u201d (yani varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n) bile fark\u0131nda olunmamas\u0131 gibi olduk\u00e7a vahim bir sorun ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Ve sonu\u00e7lar\u0131 daha da kritik olan \u015fey ise, y\u00f6nlendirici\/karar verici konumdaki bu entelekt\u00fcel ve profesyonellerin, s\u00f6z konusu ayni eksikli\u011fi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak geni\u015f kitlelere de yans\u0131t\u0131yor olmalar\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla, bu a\u00e7\u0131\u011f\u0131 kapatacak bir strateji izlemek ve elden geldi\u011fince ilgili alanlar\u0131 ve bunlar aras\u0131ndaki ili\u015fkileri k\u0131sa ama \u00f6zl\u00fc bir bi\u00e7imde vermek gerekiyor.<\/p>\n

\u0130kinci motivasyonum, T\u00fcrkiye\u2019deki durumla ilgili de\u011fil. Daha \u00e7ok Turing\u2019in, TM ve dolay\u0131s\u0131yla CT Tezi ile ilgili katk\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli bilimsel ve felsefi konulara etkisinin do\u011fru bir perspektife oturtulmas\u0131na y\u00f6nelik. Bu konudaki geli\u015fmeler -20 y\u0131l sonra aradan bir \u201cy\u00fczy\u0131l\u201d ge\u00e7mi\u015f olacak- halen durulmu\u015f, olgunla\u015fm\u0131\u015f ve yerli yerine oturmu\u015f de\u011fil. Konuya uzak birisi i\u00e7in ilk bak\u0131\u015fta alg\u0131lanmas\u0131 zor olan bu s\u00fcrece ucundan da olsa de\u011finmek, fark\u0131ndal\u0131k yaratmak yararl\u0131 olur d\u00fc\u015f\u00fcncesindeyim. Bu nedenle kli\u015fele\u015fmi\u015f olgu ya da yorumlar\u0131 elden geldi\u011fince k\u0131sa tutarken, daha \u00e7ok dinamik, gelece\u011fe a\u00e7\u0131k, b\u00fct\u00fcnl\u00fck\u00e7\u00fc ve geni\u015f bir perspektif olu\u015fturmaya \u00e7aba g\u00f6sterece\u011fim.<\/p>\n

\u00d6te yandan Turing\u2019in matematik, bilim ve felsefe alan\u0131ndaki katk\u0131lar\u0131n\u0131 da a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik bir \u015fekilde, iki ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcmde ele almak gerekir. Bunlar\u0131n ilki, alttan alta \u201cnesnel zek\u00e2n\u0131n<\/strong>\u201d ya da \u201cinsan zek\u00e2s\u0131n\u0131n<\/strong>\u201d do\u011fas\u0131, potansiyeli, yapabilecekleri, s\u0131n\u0131rlar\u0131, dinami\u011fi vb. gibi hep ayn\u0131 temel konulara angaje olmakla birlikte, onun y\u00fczeyde sunmu\u015f oldu\u011fu spesifik \u201cbilimsel<\/strong>\u201d \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 (sinir a\u011flar\u0131, insan zek\u00e2s\u0131 ve morfogenesis) i\u00e7ermekte ve bunlar\u0131n yine spesifik ve do\u011frudan \u00f6ng\u00f6r\u00fc\/etkilerini kapsamakta. \u0130kincisi ise TM ve dolay\u0131s\u0131yla CT Tezi ile ilgili olan ve matematik d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7ok do\u011frudan<\/strong>, ancak t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn genel bilgi birikimine etkisi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ise dolayl\u0131<\/strong>, \u00e7ok daha derin<\/strong>, ve \u00e7ok daha kapsay\u0131c\u0131<\/strong> \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. Kimin s\u00f6yledi\u011fini \u015fu anda hat\u0131rlayamad\u0131\u011f\u0131m, Einstein, G\u00f6del ve Turing\u2019in bulu\u015flar\u0131n\u0131n<\/strong> (burada TM kastediliyor) insanl\u0131k tarihindeki en derinlikli geli\u015fmeler<\/strong> oldu\u011fu iddias\u0131na kat\u0131lmamak elde de\u011fil.<\/p>\n

S\u00f6zl\u00fck<\/strong><\/p>\n

hesaplama: calculation
\nhesaplanabilir: computable
\nbilgisay\u0131m: computation
\nbilgisay\u0131msal: computational
\nbilgisay\u0131mc\u0131l\u0131k: computationalism
\nba\u011flant\u0131c\u0131l\u0131k: connectionism
\n\u00e7\u00f6z\u00fclemez: unsolvable
\ndemet: tuple
\ndeterministik: deterministic
\ndizginlenemez (kontrolden \u00e7\u0131kan): intractable
\nmorfogenesis: morphogenesis
\nolas\u0131l\u0131ksal: proababilistic
\n\u00f6zyineleme: recursion
\n\u00f6zyinelemeli: recursive<\/p><\/blockquote>\n

\"\"Turing\u2019in (entelekt\u00fcel) ya\u015fam\u0131n\u0131n arka plan\u0131<\/strong><\/p>\n

\u00d6ncelikle, Turing\u2019i do\u011fru bir konuma oturtmakta yarar var. \u00d6zg\u00fcn dehas\u0131n\u0131n hakk\u0131n\u0131 vermek gerekir; ancak sonu\u00e7ta, o da her birey gibi d\u00f6neminin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc. Bu a\u00e7\u0131dan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda entelekt\u00fcel ya\u015fam\u0131n\u0131 sava\u015f \u00f6ncesi 30\u2019l\u0131 y\u0131llar, sava\u015f y\u0131llar\u0131, ve sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nem olarak \u00fc\u00e7e ay\u0131rmak yanl\u0131\u015f olmaz.<\/p>\n

Daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi, bu d\u00f6nemlerle ilgili yaln\u0131zca k\u0131sa ve se\u00e7ici arka plan referanslar\u0131 vermek gerekirse, 30\u2019l\u0131 y\u0131llarda bir\u00e7ok bilimsel ve teknolojik geli\u015fmenin yan\u0131 s\u0131ra daha \u00e7ok havac\u0131l\u0131k, kuvantum mekani\u011fi ve \u00e7ekirdek fizi\u011fi, astrofizik ve matematik alanlar\u0131ndaki radikal bulu\u015flardan s\u00f6z edilebilir. Bu s\u0131ralarda, G\u00f6del\u2019in 1931\u2019de matematiksel idealizmi yerle bir eden tezlerinin ve bunlar\u0131n yank\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6lgesinde \u00e7al\u0131\u015fan 20\u2019li ya\u015flar\u0131ndaki Turing ise doktora tezi ile u\u011framaktad\u0131r. TM ile ilgili \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an makalesini yazd\u0131\u011f\u0131nda 24 ya\u015f\u0131ndad\u0131r (1936).<\/p>\n

Sava\u015f y\u0131llar\u0131ndaki en \u00f6nemli geli\u015fmeler (d\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n kendisini bir yana b\u0131rakacak olursak) atom bombas\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ve kullan\u0131lmas\u0131yla sonu\u00e7lanan Manhattan Projesi<\/strong> ve Turing\u2019in kendisinin sava\u015f\u0131n kaderini belirleyecek d\u00fczeyde katk\u0131s\u0131n\u0131 sundu\u011fu Bletchley Park<\/strong>\u2019taki kriptoloji etkinlikleridir (Almanlar\u0131n Enigma Makinesi<\/strong> i\u00e7in British Bombe<\/strong>, [Colossus]).<\/p>\n

Sava\u015f sonras\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ise, Ulusal Fizik Laboratuvar\u0131 (ACE 1945-1950) ve Manchester \u00dcniversitesi Bilgisayar Laboratuvar\u0131ndaki (Manchester bilgisayarlar\u0131: Mark I, bir \u00f6nceki SSEM\/Baby\u2019de katk\u0131s\u0131 yoktur) g\u00f6revleri s\u0131ras\u0131nda s\u00fcrd\u00fcrecektir. Yine bu d\u00f6nemde, Ratio Club<\/strong> etkinliklerine kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte yarar var. Amerika\u2019daki Macy Konferanslar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc me\u015fgul eden yeni sibernetik<\/strong> yakla\u015f\u0131m\u0131 ve disiplininin \u0130ngiltere\u2019deki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan bu olu\u015fumun, 50\u2019li y\u0131llarda matematik, dilbilim, bilgisay\u0131m, biyoloji, genel sistemler teorisi, sibernetik, yapay zek\u00e2 gibi \u00e7ok zengin, iddial\u0131 ve \u00e7alkant\u0131l\u0131 geli\u015fmelere \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Bu k\u0131sa arka plan bilgilerini verdikten sonra art\u0131k konumuza d\u00f6nebiliriz.<\/p>\n

Turing\u2019in dehas\u0131 bilimde ve felsefede nerelere dokundu?<\/strong><\/p>\n

Yinelemek gerekirse, Turing, matemati\u011fe olan \u00f6zel yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131na ve bu konuda insanl\u0131k tarihinde \u00f6nemli ve derin izler b\u0131rakan bulu\u015flar\u0131na ra\u011fmen, \u00f6zel ya\u015fam\u0131ndaki olaylar ve d\u00f6nemin ko\u015fullar\u0131n\u0131n (ve \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde Bletchley Park\u2019ta Max Newman\u2019\u0131n) da etkisiyle olsa gerek, alttan alta, bir anlamda daha ampirik (\u201cbilimsel\/teknolojik\u201d) di\u011fer anlamda da daha felsefi bir angajman ile, \u201cnesnel zek\u00e2n\u0131n\u201d ya da \u201cinsan zek\u00e2s\u0131n\u0131n\u201d do\u011fas\u0131, potansiyeli, yapabilecekleri, s\u0131n\u0131rlar\u0131, dinami\u011fi vb. gibi hep ayn\u0131 temel konulara ilgi duyuyordu. Do\u011frudan matematiksel kayg\u0131yla 1936 y\u0131l\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f ilk (ve en \u00f6nemli) makalesi ile 1938\u2019de tamamlad\u0131\u011f\u0131 doktora tezini, yaln\u0131zca bunlar\u0131n ele al\u0131naca\u011f\u0131 daha sonraki b\u00f6l\u00fcmde \u00e7ok daha geni\u015f bir a\u00e7\u0131dan incelemek \u00fczere erteleyerek, di\u011fer spesifik \u201cbilimsel\u201d \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na (sinir a\u011flar\u0131, insan zek\u00e2s\u0131 ve morfogenesis) ve bunlar\u0131n spesifik ve do\u011frudan \u00f6ng\u00f6r\u00fc\/etkilerine k\u0131saca bir g\u00f6z atal\u0131m. S\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmalar kronolojik olarak \u015funlard\u0131r:<\/p>\n

– 1936 On Computable Numbers, <\/em>with an Application to the Entscheidungsproblem<\/p>\n

– 1938 Systems of Logic Based on Ordinals<\/p>\n

– 1948 Intelligent Machinery<\/p>\n

– 1950 Computing Machinery and Intelligence<\/p>\n

– 1952 The Chemical Basis of Morphogenesis<\/p>\n

(Bibliyografyada, bu makalelerin Turing Dijital Ar\u015fivindeki [The Turing Digital Archive] orijinal manuskript ya da daktiloskript ba\u015flant\u0131lar\u0131n\u0131 bulabilirsiniz.)<\/p>\n

\"\"
Ratio Club. Solda oturan Alan Turing.<\/figcaption><\/figure>\n

1936, On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem<\/strong> [Hesaplanabilir Say\u0131lar. Karar Verme Probleminin bir Uygulamas\u0131]: Ana konusu, daha sonra Church-Turing Tezi<\/strong> [CT Tezi] olarak form\u00fcle edilecek ve bir\u00e7ok alan\u0131 derinden etkileyecek \u00f6nemli bir saptamaya yol a\u00e7an Turing Makinesi<\/strong> [TM] soyutlamas\u0131. Matematik, bilgisayar bilimi, fizik, biyoloji, bili\u015fsel bilim, sosyoloji alanlar\u0131nda \u00f6nemli.<\/p>\n

1938, Systems of Logic Based on Ordinals <\/strong>[Ordinaller Tabanl\u0131 Mant\u0131k Sistemleri]: Ana konusu G\u00f6del\u2019in Eksiklik Teoremi \u00e7er\u00e7evesinde, sonsuz aksiyom k\u00fcmeli bir sistem kurma \u00e7abas\u0131. Ayr\u0131ca, Martin Davis\u2019in de vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, yaln\u0131zca yan bir konu olmak ko\u015fuluyla, kendine \u00f6zg\u00fc O-makinelerini de ele al\u0131yor. Matematik [G\u00f6del Teoremi], bilgisayar bilimi ve \u201chypercomputation\u201d iddialar\u0131nda [O-makineleri] \u00f6nemli.<\/p>\n

Princeton \u00dcniversitesi\u2019nde Alonzo Church g\u00f6zetiminde ve G\u00f6del\u2019in Eksiklik Teoremi kapsam\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 doktora tezidir. O-makineler ise, \u00f6zellikle hypercomputation\u2019c\u0131 ekol\u00fcn \u00e7ok \u00f6nemsedi\u011fi, ancak ciddi matematiksel a\u00e7\u0131dan yaln\u0131zca teorik bilgisayar biliminde (karma\u015f\u0131kl\u0131k hiyerar\u015fileri) \u00f6nemi bulunan teorik nesnelerdir.<\/p>\n

1948, Intelligent Machinery<\/strong> [Ak\u0131ll\u0131 Makineler]: Ana konusu, sinir a\u011flar\u0131n\u0131n teorik olarak incelenmesi. Yapay zek\u00e2 ve bili\u015fsel bilim alanlar\u0131nda \u00f6nemli.<\/p>\n

\u00d6l\u00fcm\u00fcnden 14 y\u0131l sonras\u0131na kadar yay\u0131mlanmayan bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda Turing, herhangi bir makinenin \u201czek\u00e2\u201d belirtisi g\u00f6stermesinin olanakl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 irdelemeye giri\u015fece\u011fini, ancak genel kan\u0131n\u0131n, \u201cbunun pek de m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131\u201d y\u00f6n\u00fcnde olu\u015ftu\u011funu s\u00f6yleyerek nedenleri aras\u0131nda da \u015funu s\u0131ral\u0131yor: \u201c(b) Bu t\u00fcr makineleri tasarlamaya kalk\u0131\u015fman\u0131n bir t\u00fcr Prometheus\u00e7u ba\u015fkald\u0131r\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 varsayan dini inan\u00e7.\u201d [\u201c(b) A religious belief that any attempt to construct such machines is a sort of Promethean irreverence.\u201d]. Turing yine de bu zorlu i\u015fe giri\u015fiyor ve \u201cA-t\u00fcr\u00fc\u201d ve \u201cB-t\u00fcr\u00fc d\u00fczensiz makineler\u201d [A-type and B-type unorganized machines] ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi ve insan beyninin yap\u0131s\u0131ndan esinlendi\u011fi ortada olan modelini olu\u015fturuyor (hatta \u00e7ok spesifik bir iddiada bulunarak, yeni do\u011fmu\u015f bir insan\u0131n beyninde korteksin d\u00fczensiz oldu\u011funu da s\u00f6yl\u00fcyor; bug\u00fcnk\u00fc bilgilerimizle biz, 100 milyar sinir h\u00fccresine sahip bir bebek beyninin geli\u015ftik\u00e7e ilk 4-5 ya\u015f\u0131na kadar h\u00fccre say\u0131s\u0131nda yar\u0131 yar\u0131ya bir azalma oldu\u011funu biliyoruz; Turing de modelinde, geli\u015fig\u00fczel ba\u011flanm\u0131\u015f elemanlar\u0131n d\u00fczene kavu\u015ftuk\u00e7a -bilgi depolad\u0131k\u00e7a- baz\u0131 birimlerin devre d\u0131\u015f\u0131 kalmas\u0131 gerekece\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor). Ayn\u0131 analojiden yararlanarak, bili\u015fsel bilimde [cognitive science] bilgisay\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n<\/strong> [computationalism] \u00f6zel bir t\u00fcr\u00fc olan ba\u011flant\u0131c\u0131l\u0131k<\/strong> (2)<\/sup> [connectionism] konusunda ilk sistematik iddialar\u0131n 1957 y\u0131l\u0131nda Frank Rosenbatt\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 bir dizi makale oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, Turing\u2019in bu 1948 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nc\u00fc bir giri\u015fimdir.<\/p>\n

Ancak bu \u201crapor\u201d, sunuldu\u011fu laboratuvar\u0131n m\u00fcd\u00fcr\u00fc Charles Darwin taraf\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fcmsenerek \u201clise \u00f6\u011frencisi deneme yaz\u0131s\u0131\u201d olarak nitelendiriliyor. \u0130ronik olan bir ba\u015fka ilgin\u00e7 durum ise, Turing\u2019in, ayn\u0131 konuda (sinir a\u011flar\u0131) \u00f6nemli \u00f6nc\u00fc ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan ve asl\u0131nda Macy Konferanslar\u0131n\u0131n da kilit ki\u015filiklerinden biri olan McCulloch\u2019a, Ratio Club b\u00fcnyesinde yapt\u0131klar\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015fme sonras\u0131nda \u201c\u015farlatan\u201d demesi. \u0130nsanl\u0131k tarihi, yan\u0131lmalar\u0131 konusunda dehalara hi\u00e7 de ayr\u0131cal\u0131k tan\u0131m\u0131yor.<\/p>\n

1950, Computing Machinery and Intelligence<\/strong> [Bilgisay\u0131m Makineleri ve Zek\u00e2]: Ana konusu, bilgisayarlarla insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde taklit etmenin kriterini veren Turing Testi. Yapay zek\u00e2 ve bili\u015fsel bilim alanlar\u0131nda \u00f6nemli.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u00f6nemin ruhundan kaynaklanmakla ve kendi konjonkt\u00fcr\u00fcnde ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 son derece do\u011fal olmakla birlikte, g\u00fcndemi, misyonu, kaynaklar\u0131 ve \u00e7abalar\u0131 yanl\u0131\u015f tarafa y\u00f6nlendirmesi nedeniyle sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan -bir miktar da mizahsal bir tonla- benim \u201cTuring\u2019in B\u00fcy\u00fck G\u00fcnah\u0131\u201d ad\u0131n\u0131 verdi\u011fim Turing Testi, ger\u00e7ekten de 1956 y\u0131llar\u0131nda ba\u015flayan Yapay Zek\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in bir \u201cvar\u0131\u015f \u00e7izgisi\u201d rol\u00fc olu\u015fturmu\u015ftur. \u00d6te yandan zihin felsefesi tart\u0131\u015fmalar\u0131nda daha da b\u00fcy\u00fck bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Turing Testinde, kapal\u0131 kap\u0131lar ard\u0131nda birinde bir insan\u0131n, di\u011ferinde ise bir bilgisayar\u0131n (yapay zek\u00e2n\u0131n) bulundu\u011fu iki ayr\u0131 odaya, bir j\u00fcri taraf\u0131ndan bir hostes yard\u0131m\u0131yla bir soru iletilir ve yine ayn\u0131 kanalla yaz\u0131l\u0131 olarak cevaplar al\u0131n\u0131r. E\u011fer j\u00fcri gelen cevaplar\u0131 de\u011ferlendirdi\u011finde hangisinin bilgisayar (yapay zek\u00e2) oldu\u011funu ay\u0131rt edemiyorsa test ge\u00e7ilmi\u015f demektir. John Searl\u2019\u00fcn 1980 y\u0131l\u0131nda bu testin sonu\u00e7lar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 (\u201ctestin ge\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131 ortada bir \u2018zek\u00e2\u2019dan s\u00f6z edilebilece\u011fini g\u00f6stermez\u201d) \u201c\u00c7ince \u00c7eviri Odas\u0131 Arg\u00fcman\u0131\u201d [Chinese Room Argument] ile ba\u015flayan bir dizi zihin felsefesi tart\u0131\u015fmas\u0131 h\u00e2l\u00e2 devam etmekte ve taraflar\u0131n s\u00fcrekli \u00fcrettikleri kar\u015f\u0131 arg\u00fcmanlarla canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumaktad\u0131r.<\/p>\n

1952, The Chemical Basis of Morphogenesis<\/strong> [Morfogenesisin Kimyasal Temeli]: Ana konusu morfogenesis. Matematiksel biyoloji alan\u0131nda \u00f6nemli.<\/p>\n

Turing, morfogenesis olgusuna kimyasal a\u00e7\u0131klama getiren ilk ki\u015fi ayn\u0131 zamanda. T\u00fcm\u00fcyle \u00f6zde\u015f biyolojik h\u00fccrelerin engelleyici [inhibitory] ve aktive edici [excitatory] yap\u0131lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u201ch\u00fccreleraras\u0131 reaksiyon-dif\u00fczyon\u201d [intercellular reaction-diffusion] ad\u0131 verilen bir s\u00fcre\u00e7 sonunda farkl\u0131la\u015farak bi\u00e7imlerini de\u011fi\u015ftirdi\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyor bu teorik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda. \u00d6rne\u011fin, ba\u015flang\u0131\u00e7ta t\u00fcm\u00fcyle \u00f6zde\u015f olan h\u00fccreler, farkl\u0131la\u015farak kol ve bacaklar\u0131, ba\u015f\u0131 ya da kuyru\u011fu olu\u015fturabiliyor. Turing\u2019in bu teorisi daha ancak bu y\u0131l (2014) do\u011frulanm\u0131\u015f bulunuyor.(3)<\/sup><\/p>\n

20. Y\u00dcZYILIN \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc VE SON D\u00dc\u015e\u00dcNSEL DEPREM\u0130: TUR\u0130NG MAK\u0130NES\u0130 (TM) VE CHURCH-TUR\u0130NG (CT) TEZ\u0130<\/strong><\/h4>\n

\"\"TM ve CT Tezinin \u00f6nemi (\u201canlam\u0131\u201d\/\u201dde\u011feri\u201d) nedir? <\/strong><\/p>\n

\u00d6ncelikle, bu i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f iki kavram\u0131 yine de i\u015flevleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ay\u0131rmak istersek ayn\u0131 konunun (bilgisay\u0131m) \u201cnas\u0131l\u201d ve \u201cnereye kadar\u201d y\u00f6nleriyle ilgili farkl\u0131 sorular\u0131 yan\u0131tlad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Ayr\u0131ca, bug\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fekliyle bu tan\u0131mlamalar\u0131n, Alan Turing taraf\u0131ndan de\u011fil de, \u00e7ok daha sonra di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131n\u0131 da unutmamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Turing\u2019in 1936 y\u0131l\u0131nda, daha \u00f6nce yukar\u0131da da k\u0131saca de\u011findi\u011fim gibi G\u00f6del\u2019in Eksiklik Teoremi g\u00f6lgesinde yapt\u0131\u011f\u0131 doktora tezi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrecinin ilk a\u015famalar\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 ve 1937\u2019de yay\u0131mlanan \u201cOn Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem\u201d [Hesaplanabilir Say\u0131lar. Karar Verme Probleminin bir Uygulamas\u0131] makalesinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f motivasyonu ve amac\u0131n\u0131, David Hilbert\u2019in 1900 y\u0131llar\u0131nda ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 formalizm \u00e7er\u00e7evesinde matemati\u011fe platoncu bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck ve m\u00fckemmeliyet verme \u00e7abas\u0131n\u0131n [\u201cHilbert\u2019in Program\u0131\u201d] meyvesi olarak o s\u0131ralarda hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f ancak 20. y\u00fczy\u0131lda ya daha sonralar\u0131 bir \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine inand\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck matematiksel sorunlar\u0131 derledi\u011fi listenin Diofantin denklemlerin bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201cbelirleyebilecek\u201d bir algoritma aray\u0131\u015f\u0131na y\u00f6nelik Entscheidungsproblem [Karar Verme Problemi] ad\u0131yla da bilinen 10. problemini (1928\u2019teki uluslararas\u0131 konferansta yeniden g\u00fcncellik kazan\u0131yor) \u00e7\u00f6zme iste\u011fi olu\u015fturuyordu. Asl\u0131nda konu g\u00fcncel oldu\u011fu i\u00e7in, k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce, daha sonra doktora tezi hocas\u0131 olacak Alonzo Church taraf\u0131ndan ba\u015fka bir form\u00fclasyonla (\u03bb-\u00e7alc\u00fcl\u00fcs) \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc (zaten bu nedenle de Church-Turing Tezi olarak an\u0131lmakta).<\/p>\n

Buradaki anahtar kavram, asl\u0131nda \u201calgoritma\u201d. Yani, belirli bir konuda ama\u00e7lanan bir sonuca ula\u015fmak i\u00e7in yap\u0131lacak i\u015flemlerin ad\u0131m ad\u0131m izlenmesini dikte eden bir \u201cre\u00e7ete\u201d. \u00c7\u0131k\u0131\u015f motivasyonu ise, matematikteki sonsuz say\u0131daki teoremin kan\u0131tlar\u0131yla tek tek u\u011fra\u015fmaktansa, bunlar\u0131n ili\u015fkili olanlar\u0131n\u0131 belirli kategoriler alt\u0131nda toplay\u0131p, o kategoriye \u00f6zel uygulanabilecek \u00f6zel bir \u201cmekanik re\u00e7ete\u201d ile otomatik olarak \u00e7\u00f6z\u00fcme ula\u015fmak. Bug\u00fcn g\u00fcncel matematik dilinde \u201cefektif prosed\u00fcr\u201d olarak ifade etti\u011fimiz bu durum, \u00f6z\u00fcnde ger\u00e7ekten de bir \u201cmekanik re\u00e7ete\u201d olmaktan \u00f6te bir \u015fey de\u011fil; bir matematiksel \u201cmakine\u201d olarak tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131n (yani Turing Makinesi) nedeni de bu mekanikli\u011finde gizli zaten. Pratik sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan insanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok derinden etkilemesi nedeniyle \u00f6nemi ise bu sorunun cevab\u0131n\u0131n \u201cnegatif\u201d olmas\u0131nda sakl\u0131. Yani, matematik teoremlerini otomatik olarak kan\u0131tlamam\u0131za yarayabilecek bu t\u00fcr mekanik re\u00e7eteler olu\u015fturmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bug\u00fcn de de\u011fil, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki bin, ya da bir milyon y\u0131l sonra da m\u00fcmk\u00fcn olmayacak, \u00e7\u00fcnk\u00fc olamayaca\u011f\u0131 teorik olarak kan\u0131tlanm\u0131\u015f durumda (tabii \u201cmatematik\u201d dedi\u011fimiz \u201c\u015fey\u201d gelecekte bir g\u00fcn bir paradigma de\u011fi\u015fikli\u011fine u\u011frarsa, i\u015fler de\u011fi\u015febilir).<\/p>\n

Bu durum, \u201cbilgisay\u0131m teorisi<\/strong>\u201d [theory of computation] ad\u0131 alt\u0131nda, \u201cbilgisayar bilimi\u201d denen ama asl\u0131nda t\u00fcmevar\u0131ma<\/strong> dayanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir bilim olmay\u0131p, yaln\u0131zca matematik<\/strong> olan(4)<\/sup> (bu durumdan rahats\u0131z olanlar \u201cTeorik Bilgisayar Bilimi\u201d tan\u0131m\u0131n\u0131 kullan\u0131yor, ancak o da ayn\u0131 \u015fekilde sorunlu) disiplinin temelini olu\u015fturuyor. CT Tezinin belirledi\u011fi, bilgisayar biliminin, bu temelin \u00fczerine kurulan ikinci katman\u0131 ise \u201ckarma\u015f\u0131kl\u0131k teorisi\u201d [complexity theory] ad\u0131n\u0131 al\u0131yor. Bu iki katman i\u00e7in CT Tezi son derece \u00f6nemli, hatta varl\u0131klar\u0131n\u0131 ona bor\u00e7lular.<\/p>\n

Onun \u00f6tesinde, CT Tezinin, kopart\u0131lan onca g\u00fcr\u00fclt\u00fcye kar\u015f\u0131n, ba\u015fka alanlar i\u00e7in \u00f6nemli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/strong> savunan \u00f6nemli say\u0131da akademisyen (Brian Cantwell Smith, Aaron Sloman, Matthias Scheutz ve di\u011ferleri) var(5)<\/sup>. Bu ba\u015fka alanlar\u0131n aras\u0131nda zihin felsefesi<\/strong> ve bili\u015fsel bilim<\/strong> geliyor. Bu konuyu daha sonra kendi b\u00f6l\u00fcmlerinde ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak ele alaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Ancak en az bu teorik disiplinlerdeki kadar kritik bir sorgulama, CT Tezinin temel bilgisayar pratikleri (yaz\u0131l\u0131m, paralel i\u015flem, vb.) alan\u0131nda herhangi bir \u00f6neme sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131yla ilgili. \u00d6rne\u011fin, bir kesimin \u00e7ok sevdi\u011fi mitosa g\u00f6re:<\/p>\n

\u201c\u00d6nce Turing Makineyi yaratt\u0131. Ve Makine g\u00fc\u00e7l\u00fc ve vah\u015fiydi, ve yaln\u0131zca teoride var oluyordu. Ve von Neumann Makineye el att\u0131 ve onun g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fc. O da Veri ve Kod olmak \u00fczere iki Soyutlamayla Makineyi ay\u0131rd\u0131 ama Mimarisi tek ve birdi. \u0130\u015fte b\u00fcy\u00fck S\u0131r, ve y\u00fcce akl\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 b\u00f6yle geli\u015fti.\u201d<\/p>\n

(\u201cIn the beginning Turing created the Machine. And the Machine was crufty and bodac\u0131ous, existing in theory only. And von Neumann looked upon the Machine, and saw that it was crufty. He divided the Machine into two Abstractions, the Data and the Code, and yet the two were \u00f6ne Architect\u00fcre. This i\u015f a great Mystery, and the beginning of wisdom.\u201d The Gospel of Tux, Lennier, 1999, [www.ao.com\/~regan\/pengins\/tux.html])<\/p>\n

Oysa tarihsel ger\u00e7e\u011fin burada anlat\u0131lanlarla hi\u00e7bir ilgisi yok. Herhangi bir temeli de yok. Antikytara (Antik Yunan), Leibniz (Fransa), Babbage (\u0130ngiltere), Atanasoff (ABD), ve Zuse\u2019den (Almanya) beri zaten ba\u011f\u0131ms\u0131z, teorisiz (CT Tezinden habersiz), pratik geli\u015fmesine \u201cnaif bir \u015fekilde\u201d devam ediyordu bilgisayar teknolojisi ve pratikleri (Atanasoff\u2019un devam\u0131 niteli\u011findeki Eckert\/Mauchly\/von Neumann\u2019\u0131n EN\u0130AC\/EDVAC\u2019ini bu diziye almad\u0131m). Ama \u00f6te yandan \u015funu da belirtmek gerekir ki, nas\u0131l matemati\u011fin kendisi \u00f6zellikle 16.-19. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda (Euler, Gauss, Cantor vb.) ayn\u0131 naiflikle geli\u015fip, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru Frege, Hilbert, Russell\/Whitehead (Principia Mathematica<\/em>), Zermelo\u2019nun \u00e7abalar\u0131yla sa\u011flaml\u0131k (rigor), tutarl\u0131l\u0131k (consistency) ve b\u00fct\u00fcnl\u00fck (completeness) kazand\u0131ysa, bilgisayar pratikleri de CT Tezi ve ayn\u0131 do\u011frultudaki \u00e7al\u0131\u015fmalar sayesinde benzer \u00f6zellikleri kazanma s\u00fcreci i\u00e7indeler.<\/p>\n

Son olarak, Turing\u2019in ve Kleene, Post, Church gibi bu e\u015fde\u011fer sistemleri yaratm\u0131\u015f ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n motivasyonu ne olursa olsun, CT Tezi bug\u00fcn, \u00e7e\u015fitli \u00e7evrelerde bir k\u0131s\u0131tlama olarak alg\u0131lanmakta (Homo sapiens<\/em>\u2019in bir \u00f6zelli\u011fi de \u201cs\u0131n\u0131r\/k\u0131s\u0131tlama\u201d kabul etmemesi de\u011fil mi?) bu konuya da felsefi a\u00e7\u0131dan son madde olarak bir daha de\u011finece\u011fim.<\/p>\n

\"\"
Alan Turing ve Manchester Mark I.<\/figcaption><\/figure>\n

TM nedir?<\/strong><\/p>\n

Her ne kadar anlat\u0131m\u0131 \u201cfiziksel bir makine tan\u0131mlamas\u0131 \u00fczerinden veriliyorsa da, TM \u00f6z\u00fcnde, matematiksel bir nesne, yani, daha da spesifik olmak gerekirse matematiksel (soyut) bir \u201cmakine\u201d; bu matematiksel bir \u201cnesne\u201d, konunun yabanc\u0131s\u0131na pek de bir \u015fey ifade etmeyecek bi\u00e7imde \u015f\u00f6yle tan\u0131mlan\u0131yor.<\/p>\n

M=(Q, \u03a3={0,1}, \u0393 ={0,1} <\/strong>\u222a<\/strong> {B},\u03b4,b,d)<\/strong>, burada<\/p>\n

– Q durumlar\u0131 i\u00e7eren sonlu bir k\u00fcme,<\/p>\n

– b \u2208 Q ba\u015flang\u0131\u00e7 durumu,<\/p>\n

– d \u2208 Q durma durumu,<\/p>\n

– \u03b4 ise tek \u015feritli standart (do\u011fal say\u0131lara benzer \u015fekilde, tek y\u00f6nde sonsuz ve belirli bir ba\u015flang\u0131\u00e7 karesine sahip) bir TM\u2019s\u0131nda, ge\u00e7i\u015f fonksiyonu,<\/p>\n

– 0\u2019lar ve 1\u2019ler durum de\u011ferleri,<\/p>\n

– girdi (\u03a3) ve \u00e7\u0131kt\u0131 (\u0393 ) sembolleri, ve<\/p>\n

– B ise \u201cbo\u015fluk\u201d sembol\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

TM, tabii ki, b\u00f6ylesine formel<\/strong> [bi\u00e7imsel] ve matematiksel<\/strong> bir dil kullanmay\u0131p, \u00e7o\u011fu yerde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, bir \u015ferit \u00fczerindeki karelerde kodlanm\u0131\u015f sembolleri hareket eden bir kafa yard\u0131m\u0131yla okuyup\/yazarak manip\u00fcle eden hipotetik bir mekanizma olarak da tarif edilebilirdi. Ancak, ilk izlenim ve alg\u0131n\u0131n daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, konunun soyut boyutunu vurgulaman\u0131n daha do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek \u00f6nce soyut bir anlat\u0131mla tan\u0131tmay\u0131 tercih ettim.<\/p>\n

TM\u2019lerinin \u00e7ok ba\u015fl\u0131, \u00e7ok \u015feritli, \u00e7ok semboll\u00fc, sabit \u015feritli, hareketli kafal\u0131, haf\u0131zal\u0131, vb. olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli varyantlar\u0131 tasarlanabilir (ve uygulanabilir). Ama (matematiksel olarak) defalarca test edilmi\u015f ve g\u00f6sterilmi\u015ftir ki, b\u00fct\u00fcn bu varyantlar e\u015fde\u011ferdedir; pratik bir tak\u0131m \u00f6nemsiz performans kazan\u0131mlar\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131lacak olursa, hi\u00e7biri, bir di\u011ferinin yapamayaca\u011f\u0131 bir bilgisay\u0131m\u0131<\/strong> ger\u00e7ekle\u015ftiremez.<\/p>\n

TM\u2019sinin bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fi de, bu t\u00fcr herhangi bir makinenin her zaman tek bir \u201cre\u00e7eteye\u201d denk d\u00fc\u015fmesidir. Farkl\u0131 re\u00e7eteleri uygulamak i\u00e7in farkl\u0131 \u201ckarakteristikte\u201d TM\u2019ler \u00fcretmek gerekir. Bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaratmak i\u00e7in gereken tek \u015fey, \u015ferit \u00fczerindeki toplam semboller k\u00fcmesini de\u011fi\u015ftirmektir.<\/p>\n

Yukar\u0131daki bu belirlemenin akla getirece\u011fi (ve zaten getirmi\u015f oldu\u011fu) ilk akla gelen d\u00fc\u015f\u00fcnce, bir \u015fekilde farkl\u0131 re\u00e7eteleri uygulayan tek bir TM\u2019nin yap\u0131l\u0131p yap\u0131lamayaca\u011f\u0131d\u0131r. Yine matematiksel olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir ki, bu m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, yani herhangi bir re\u00e7eteyi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabilecek evrensel bir TM<\/strong> (ETM) [Universal Turing Machine – UTM] tasarlanabilir (ETM\u2019sinin ilk tasarlay\u0131c\u0131s\u0131, yine Turing\u2019in kendisi olmu\u015ftu). Bu haliyle ETM, yeni bir uygulama yaz\u0131l\u0131m\u0131 y\u00fckledi\u011fimizde herhangi bir program\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabilen g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcm bilgisayarlar\u0131n da teorik bir modelini olu\u015fturmaktad\u0131r. Teknik olarak bu t\u00fcr bilgisayarlara \u201cy\u00fcklenebilen programl\u0131 bilgisayar<\/strong>\u201d [stored program \u00e7omputer] ya da \u201cgenel ama\u00e7l\u0131 programlanabilen bilgisayar<\/strong>\u201d [general purpose programmable computer] ad\u0131n\u0131 veriyoruz.<\/p>\n

Arkas\u0131ndan bu kez ba\u015fka bir soru daha gelecektir ister istemez. Evrensel TM\u2019ler, normal tek bir TM\u2019sinden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc m\u00fcd\u00fcr? (yani bu sonuncusunun hi\u00e7bir \u015fekilde beceremeyece\u011fi bir bilgisay\u0131m i\u015fleminin \u00fcstesinden gelebilir mi?) Yan\u0131t olumsuzdur. Yani matematiksel olarak g\u00f6sterilen \u015fey de zaten, bir TM\u2019nin ETM ile e\u015fde\u011ferde oldu\u011fudur. (Burada bir komplo teorisi olarak Alan Turing\u2019in ETM\u2019leri, yaln\u0131zca farkl\u0131 re\u00e7eteleri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131racak bir beceriye sahip olmalar\u0131 i\u00e7in de\u011fil de, ayn\u0131 zamanda, ikinci bir motivasyonla, birbirine ba\u011flanarak paralel olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lacak \u00e7ok b\u00fcy\u00fck say\u0131daki TM k\u00fcmelerinin, bir sinerji yarat\u0131p, tek bir TM\u2019sinin beceri alan\u0131n\u0131 bir \u015fekilde geni\u015fletip geni\u015fletemeyece\u011fi hakk\u0131nda gelebilecek muhtemel sorular\u0131 \u00f6nceden sezip, yan\u0131t\u0131n\u0131 ba\u015f\u0131ndan vermek istemi\u015f olmas\u0131 nedeniyle ortaya att\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum).<\/p>\n

CT Tezi nedir?<\/strong><\/p>\n

Matematiksel olarak CT Tezi, hesaplanabilir [computable].Turing kendi tan\u0131m\u0131n\u0131, 1939\u2019daki doktora tezinde bir dipnot olarak vermekte:<\/p>\n

\u201c\u2018Hesaplanabilen fonksiyonlar\u2019 dedi\u011fimizde bir makine taraf\u0131ndan hesaplanabilen bir fonksiyondan s\u00f6z ediyor olaca\u011f\u0131z; bu durumda \u2018efektif bi\u00e7imde hesaplanabilir\u2019 kavram\u0131 da, bu tan\u0131mlardan herhangi birine \u00f6ncelik vermeden yaln\u0131zca sezgisel olarak kar\u015f\u0131l\u0131k gelsin.\u201d<\/p>\n

(\u201cWe shall use the expression \u2018computable function\u2019 to mean a function calculable by a machine, and let \u2018effectively calculable\u2019 refer to the intuitive idea without particular identification with any one of these definitions.\u201d)<\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evirirken bir zorlukla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Yayg\u0131n ve yerle\u015fik kullan\u0131ma ayak uydurarak \u0130ngilizce \u201ccomputation<\/strong>\u201d ve \u201ccalculation<\/strong>\u201d kavramlar\u0131n\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019de yaln\u0131zca tek bir \u201chesaplama\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcyle kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yukar\u0131daki \u00e7eviri bir totolojiye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor ve kullan\u0131m de\u011ferini yitiriyor (bu nedenle ben \u201ccomputation\u201d kavram\u0131n\u0131 genelde \u201cbilgisay\u0131m\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcyle kar\u015f\u0131l\u0131yorum; ancak matematikte \u201ccomputable number\u201d ya da \u201ccomputable function\u201d kavramlar\u0131 ge\u00e7ti\u011finde -\u00f6zellikle de ortam\u0131 sosyal a\u00e7\u0131dan kar\u0131\u015ft\u0131rmamak i\u00e7in- \u201cbilgisay\u0131mlanabilen\u201d demek i\u00e7imden gelmiyor ve \u201chesaplanabilir\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tercih ediyorum). \u00d6te yandan, Turing\u2019in kullan\u0131m\u0131 da, tarihsel perspektif bir kenara b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, \u015feklen totolojik g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ancak dilin pragmatik boyutu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Turing, konunun tarihsel geli\u015fimi i\u00e7inde \u201ceffectively \u00e7alculable\u201d (tarihsel olarak matematik\u00e7iler taraf\u0131ndan daha \u00f6nceden de kullan\u0131lan) ve \u201ccomputable\u201d (tarihsel olarak Turing\u2019in yeni ortaya att\u0131\u011f\u0131) s\u00f6zc\u00fckleriyle iki farkl\u0131 kavrama g\u00f6nderme yap\u0131yor ve bir tez olarak da, bunlar\u0131n \u00f6zde\u015f oldu\u011funu iddia ediyor.<\/p>\n

Ve asl\u0131nda, bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2, CT Tezinin do\u011fas\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu tart\u0131\u015fma konusu. Bir aksiyom, tan\u0131m, hipotez, ya da tez oldu\u011funu savunan \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fc\u015fler var. Ancak bu tart\u0131\u015fma yaz\u0131n\u0131n amac\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7mekte.<\/p>\n

\u00d6te yandan, CT Tezinin yaln\u0131zca matematik d\u00fcnyas\u0131na ait bir soyutlama m\u0131 oldu\u011fu, yoksa fiziksel d\u00fcnyada da ge\u00e7erli olan bir durum mu oldu\u011fu da tart\u0131\u015fma konusu. Fiziksel CT Tezi ad\u0131 da verilen bu ikinci g\u00f6r\u00fc\u015f daha sonra a\u015fa\u011f\u0131da ayr\u0131ca ele al\u0131nacak.<\/p>\n

CT Tezinin felsefe i\u00e7indeki yeri<\/strong><\/p>\n

Tarihsel olarak, 1936\u2019da ve sonras\u0131nda do\u011frudan bir temas hi\u00e7 olmam\u0131\u015f. Asl\u0131nda bu durum, genel desene uyuyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc, hangi konuda olursa olsun, bir bilgi prati\u011fi alan\u0131 geli\u015firken, felsefesiyle birlikte hayatiyet kazanm\u0131yor; genellikle geli\u015ftirilen pratik \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnme [(philosophical) \u201creflection\u201d] arkadan geliyor (yine de istisnalar\u0131 belirtmek gerekir; \u00e7ok bilinen ve hemen akla gelecek Aristo \u00f6rne\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, daha yak\u0131n \u00e7a\u011flardan bir \u00f6rnek vermek gerekirse, \u00f6rne\u011fin, Frege, Begriffsschrift \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ile mant\u0131\u011f\u0131n temellerini atarken ciddi anlamda felsefi arka plan\u0131 ile birlikte geli\u015ftiriyor d\u00fc\u015f\u00fcncelerini). G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00f6rnekleri aras\u0131nda, birazdan ele alaca\u011f\u0131m\u0131z dolayl\u0131 etkile\u015fimleri bir yana b\u0131rakacak olursak, Martin Davis, Jack Copeland ve Andrew Hodges aras\u0131nda s\u00fcregelen, Turing\u2019in tezini ileri s\u00fcrerken kendisini yaln\u0131zca matematik alan\u0131yla m\u0131 s\u0131n\u0131rlad\u0131\u011f\u0131, yoksa bunun \u00f6tesinde fiziksel uygulamalar\u0131 da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011fu tart\u0131\u015fmas\u0131 say\u0131labilir (bu tart\u0131\u015fman\u0131n ucu, hypercomputation\u2019\u0131n ciddi bir disiplin olup olmayaca\u011f\u0131n\u0131 belirleyecek nihai karara dokundu\u011fu i\u00e7in \u00f6nemli).<\/p>\n

Herhalde en b\u00fcy\u00fck \u201cg\u00fcr\u00fclt\u00fcn\u00fcn\u201d determinizm konusunda \u00e7\u0131kmas\u0131 beklenirdi, ancak kendi i\u00e7inde bu konuda zaten da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olan felsefenin bu alt konusu, hen\u00fcz CT Tezine pek ilgi g\u00f6stermemektedir.<\/p>\n

\u015eimdi CT Tezini, pek al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f bir s\u0131rayla olmasa da felsefenin \u00e7e\u015fitli alt dallar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan tek tek ele alal\u0131m.<\/p>\n

CT Tezi ve bilgisayar bilimi felsefesi<\/strong>: \u00d6ncelikle \u201cbilgisayar bilimi felsefesi<\/strong>\u201d a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele almak g\u00fczel olurdu; ancak bu konuda on y\u0131llardan beri aktif uluslararas\u0131 akademik bir camia ve ilgili konferans olu\u015fumu bulunsa bile (www.iacap.org), g\u00f6rece yeni say\u0131labilecek bu alan\u0131n g\u00fcndemi, s\u0131n\u0131rlar\u0131 hen\u00fcz tam oturmu\u015f de\u011fildir(6)<\/sup>. Determinizm sorununu, ters y\u00f6nde, bilgisayar bilimi felsefesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bilgisayar biliminde (her iki katman\u0131nda s\u0131kl\u0131kla ad\u0131 ge\u00e7en) \u201cdeterministik olmayan TM<\/strong>\u201d (NTM) [nondeterministic TM] kavram\u0131 \u00e7ok dar kapsaml\u0131 teknik bir kavramd\u0131r ve felsefeciler taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u201cyerel\u201d ve \u201cglobal\u201d determinizm ayr\u0131m\u0131 i\u00e7inde yaln\u0131zca birincisine e\u015f d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnden ilgi \u00e7ekici de\u011fildir. Bilgisayar bilimcilerinin de bu dar \u201cyerellik\u201d durumunu sorun etmemesi ve operasyonel d\u00fczeyde herhangi bir gerilim hissetmemeleri daha fazla etkile\u015fimi engellemektedir. \u0130kinci bir kar\u015f\u0131la\u015fma noktas\u0131 Curry Howard izomorfizmi<\/strong> ve paralel proseslerin gereksinim duydu\u011fu teorik zemin eksikli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bisim\u00fclasyon<\/strong> konusu olabilirdi. Bu alanlar da matematiksel mant\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan akt\u00fcel olmakla birlikte hen\u00fcz felsefi d\u00fczeye s\u0131\u00e7ramam\u0131\u015f bulunuyor.<\/p>\n

CT Tezi ve dil felsefesi<\/strong>: Dil felsefesinde CT Tezi hemen hemen hi\u00e7 g\u00fcndeme gelmemi\u015f (her ne kadar Chomsky Hiyerar\u015fisi<\/strong> \u00fczerinden son derece somut ve pratik bir ba\u011flant\u0131 varsa bile). Bu alanda ikinci potansiyel bir kar\u015f\u0131la\u015fma noktas\u0131 \u201ct\u00fcrler teorisi\u201d [type theory] olabilirdi. Ancak yukar\u0131da de\u011finilen noktalar\u0131n benzeri burada da ge\u00e7erlidir, yani bu konular da matematiksel mant\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan akt\u00fcel olmakla birlikte hen\u00fcz felsefi d\u00fczeye y\u00fckselememi\u015ftir.<\/p>\n

CT Tezi ve zihin felsefesi<\/strong>: Herhalde CT Tezinin en uzun zamanda beri (yar\u0131m y\u00fczy\u0131ldan fazla) ve arkas\u0131nda \u00e7ok geni\u015f, zengin ve kapsaml\u0131 bir literat\u00fcr b\u0131rakarak geli\u015fti\u011fi tek alan zihin felsefesidir. Her ne kadar G\u00f6del\u2019in kendisi daha 1947\u2019de ve 1951\u2019de, ve nihayetinde Gibbs Konu\u015fmalar\u0131nda<\/strong> [Gibbs Lectures] ve daha sonra 1959 y\u0131l\u0131nda John Lucas, \u201cMinds, Machines and G\u00f6del\u201d adl\u0131 makalesiyle insan zihninin bir TM olamayaca\u011f\u0131n\u0131 G\u00f6del teoremleri \u00fczerinden savunmu\u015fsa da, bili\u015fsel bilimin de en eski ve ana dire\u011fini olu\u015fturan zihin felsefesinin, daha da eski bir d\u00f6nemde temelleri at\u0131lan (30\u2019larda) \u201cfizik\u00e7i maddecilik<\/strong>\u201d [physicalism] tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yeni ve kapsaml\u0131 bir a\u015famas\u0131 olarak, bazen \u201cfonksiyonculuk<\/strong>\u201d [functionalism] bazen de \u201cbilgisay\u0131mc\u0131l\u0131k<\/strong>\u201d [computationalism] ad\u0131 alt\u0131nda 60\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda ayn\u0131 zamanda \u00f6nemli bir matematik\u00e7i olan Hilary Putnam taraf\u0131ndan ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Putnam\u2019\u0131n tezi \u00e7ok basittir: \u201c\u0130nsan beyni bir TM\u2019dir\u201d (burada, n\u00f6ron h\u00fccrelerinden olu\u015fan beyin donan\u0131ma<\/strong>, zihin ise yaz\u0131l\u0131ma<\/strong> e\u015f d\u00fc\u015fmektedir). \u0130lgin\u00e7 bir \u015fekilde Putnam daha sonra kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 fonksiyonalizm ak\u0131m\u0131n\u0131n en ate\u015fli ele\u015ftiricilerinden biri olmu\u015ftur. Bir ara g\u00fcncelli\u011fini yitirir gibi olmu\u015fsa da g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u201cbilgisay\u0131mc\u0131l\u0131k\u201d [computationalism] h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok \u00f6nemli ve derin tart\u0131\u015fmalara sahne olmaktad\u0131r(5)<\/sup>.<\/p>\n

Mekanik\u00e7ilik<\/strong>: Ayd\u0131nlanma \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 da ba\u015flatan ve modernizmle uzun s\u00fcre \u201cfizik\u201d \u00fczerinden ba\u015f ba\u015fa giden \u201cmekanik\u00e7ilik [mechanism], 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda kuvantum fizi\u011finin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla g\u00f6zden d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc, ancak 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda, hi\u00e7 umulmad\u0131k bir bacadan, \u201cbiyoloji\u201d \u00fczerinden bilim felsefesi d\u00fcnyas\u0131na geri d\u00f6nd\u00fc. 2000 y\u0131l\u0131nda \u201cThinking About Mechanisms\u201d adl\u0131 makaleleriyle Peter K. Machamer, Lindley Darden, Carl F. Craver bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7t\u0131lar(7)<\/sup>. Asl\u0131nda CT Tezinin kapsama alan\u0131na giren mekanik\u00e7ili\u011fin bu y\u00f6n\u00fc, yani CT Tezi ile olan ilgisi h\u00e2l\u00e2 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterilememesine kar\u015f\u0131n, CT Tezinin a\u015fa\u011f\u0131daki bilimsel disiplinlerle ili\u015fkisini yine de k\u0131saca mekanik\u00e7ilik \u00fczerinden ele alaca\u011f\u0131m(8)<\/sup>.<\/p>\n

CT Tezi ve biyoloji felsefesi<\/strong>: G\u00fcn\u00fcm\u00fczde sistem biyolojisi<\/strong>, sentetik biyoloji<\/strong> ve connectomics<\/strong> gibi disiplinler, operasyonel d\u00fczeyde t\u00fcm\u00fcye mekanistik bir perspektifle bilimsel etkinlikte bulunmaktad\u0131r. Bilim felsefesinde gittik\u00e7e artan say\u0131da mekanik\u00e7ilik tart\u0131\u015fmalar\u0131, bu pragmatik disiplinlere yak\u0131n bir gelecekte sa\u011flam bir felsefi zemin haz\u0131rlayacak gibi.<\/p>\n

CT Tezi ve fizik felsefesi<\/strong>: Uzun bir s\u00fcreden beri \u201cEvren dev bir Evrensel Turing Makinesi midir?\u201d sorusu \u00fczerinden ve daha sonralar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan \u201cdijital fizik\u201d perspektifiyle bir ba\u011flant\u0131 noktas\u0131 yakalanm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

CT Tezi ve di\u011fer disiplinler<\/strong>: Di\u011fer alanlar (istatistik, karma\u015f\u0131kl\u0131k teorisi, a\u011f bilimi [network science] teorisi) i\u00e7inde yaln\u0131zca istatistik CT Tezi ile ili\u015fkiye girmi\u015ftir (olas\u0131l\u0131kl\u0131 TM). Di\u011ferleri, mekanik\u00e7ilikte oldu\u011fu gibi, hen\u00fcz bir temas noktas\u0131 bulabilmi\u015f de\u011fildir (bununla birlikte, son IACAP konferanslar\u0131nda bu durum de\u011fi\u015fiyor gibi g\u00f6r\u00fcnmekte).<\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

1) Turing Makinesi ile ilgili b\u00f6l\u00fcm \u00e7ok yanl\u0131\u015f: \u201ckarma\u015f\u0131k matematiksel hesaplar\u0131n belirli bir d\u00fczenek taraf\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan hesap makinesi\u201d olarak verilmi\u015f (Ekim 2014); oysa g\u00fcndelik kullan\u0131m d\u0131\u015f\u0131nda \u201ckarma\u015f\u0131k matematiksel hesap\u201d diye bilimsel bir kavram yok. Ayr\u0131ca TM bir \u201chesap makinesi\u201d ise hi\u00e7 de\u011fil; yaln\u0131zca matematiksel bir soyutlama (ya da, daha formel bir dil kullanmak gerekirse, yukar\u0131da anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, bir \u201cmatematiksel nesne\u201d, bir \u201ct\u00fcple\u201d\/\u201ddemet\u201d). \u00d6te yandan, Church-Turing Tezi de, Turing\u2019in ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131 ve Turing taraf\u0131ndan \u00f6nerilmesinin d\u0131\u015f\u0131nda neredeyse hi\u00e7bir ili\u015fkisinin olmad\u0131\u011f\u0131 Turing Testi ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olarak duruyor (Ekim 2014, zaten gerekli uyar\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f, ancak h\u00e2l\u00e2 d\u00fczeltilmeyi bekliyor).<\/p>\n

2) Ba\u011flant\u0131c\u0131l\u0131k, \u00f6z\u00fcnde hayvansal beynin anatomik ve fonksiyonel a\u00e7\u0131dan incelenmesiyle edindi\u011fimiz bilgilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ek s\u0131n\u0131r h\u00fccrelerinden [n\u00f6ron] ve bunlar\u0131n ba\u011flant\u0131 \u015fekillerinden etkilenerek olu\u015fturulmu\u015f bir bili\u015fsel ve zihin felsefesi modeli.<\/p>\n

3) Turing\u2019s theory of morphogenesis validated. Scientists from Brandeis University and the University of Pittsburgh show how identical cells differentiate. [http:\/\/www.brandeis.edu\/now\/2014\/march\/turingpnas.html]<\/p>\n

4) bkz. Computer Science must be Naturalized, Effectively! Denis Chetwynd, 2010, E-CAP 2010, Munich, Germany.<\/p>\n

5) bkz. Computationalism. New Directions, Matthias Scheutz, ed., 2002.<\/p>\n

6) bkz. Philosophy of Computer Science, Wikipedia, [http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Philosophy_of_computer_science]<\/p>\n

7) bkz. Thinking About Mechanisms by Peter K. Machamer, Lindley Darden, Carl F. Craver, 2000.<\/p>\n

8) bkz. Exputation: Determinism Lost, Determinism Refound! Denis Chetwynd, 2009, E-CAP 2009, Barcelona, Spain.<\/p>\n

Yararl\u0131 Referanslar<\/strong><\/p>\n

1) SEP (Stanford Encylopedia of Philosophy) [http:\/\/plato.stanford.edu\/].<\/p>\n

2) IACAP (International Association for Computing and Philosophy) [http:\/\/www.iacap.org\/].<\/p>\n

3) Turing Archive [http:\/\/www.turingarchive.org\/].<\/p>\n

Bibliyografya<\/strong><\/p>\n

1)\u00a0On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem<\/em>, Alan Turing, Proc. Lond. Math. Soc. (2) 42 pp. 230-265 (1936); correction ibid. 43, pp. 544-546 (1937) [http:\/\/www.cs.ox.ac.uk\/activities\/ieg\/e-library\/sources\/tp2-ie.pdf].<\/p>\n

– Systems of Logic Based on Ordinals, Alan Turing, 1938, Doktora Tezi, London Math. Soc. (1939) s2-45 (1): 161-228.<\/p>\n

2)\u00a0Intelligent Machinery<\/em>, Alan Turing, 1948, National Physical Laboratory (NPL) report<\/p>\n

[http:\/\/www.turingarchive.org\/viewer\/?id=127&title=1].<\/p>\n

3)Computing Machinery and Intelligence<\/em>, Alan Turing, 1950, Mind 59, pp. 433-460<\/p>\n

[http:\/\/www.turingarchive.org\/viewer\/?id=473&title=1].<\/p>\n

4) The Chemical Basis of Morphogenesis<\/em>, Alan Turing, 1952, Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences, Vol.237, No. 641. (Aug. 14, 1952), pp. 37-72 [http:\/\/www.turingarchive.org\/browse.php\/B\/22].<\/p>\n

5) A Logical Calculus of the Ideas Immanent in Nervous Activity<\/em>, Warren Sturgis McCulloch, Walter Pitts, 1943.<\/p>\n

6) Alan Turing\u2019s Forgotten Ideas in Computer Science<\/em>, Jack Copeland, Diane Proudfoot, 1999, Scientific American, April 1999, pp. 99-103.<\/p>\n

7) Alan Turing\u2019s Unorganized Machines and Artificial Neural Networks. His Remarkable Early Work and Future Possibilities<\/em>, Craig S. Webster, 2011, in Evolutionary Intelligence 2012: 5; 35-43.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Turing\u2019in matematik, bilim ve felsefe alan\u0131ndaki katk\u0131lar\u0131n\u0131 iki ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcmde ele almak gerekir. Bunlar\u0131n ilki, alttan alta \u201cnesnel zek\u00e2n\u0131n\u201d ya da \u201cinsan zek\u00e2s\u0131n\u0131n\u201d do\u011fas\u0131, potansiyeli, yapabilecekleri, s\u0131n\u0131rlar\u0131, dinami\u011fi vb. gibi hep ayn\u0131 temel konulara angaje olmakla birlikte, onun y\u00fczeyde sunmu\u015f oldu\u011fu spesifik \u201cbilimsel\u201d \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 (sinir a\u011flar\u0131, insan zek\u00e2s\u0131 ve morfogenesis) i\u00e7ermekte ve bunlar\u0131n yine spesifik […]<\/p>\n","protected":false},"author":605,"featured_media":24728,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[166,1464,221,25],"tags":[2927,3124,237,2928],"class_list":["post-24726","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-129-sayi","category-dosya","category-felsefe","category-matematik","tag-alan-turing","tag-church-turing-tezi","tag-felsefe","tag-turing-makinesi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t