{"id":24876,"date":"2014-11-01T13:50:55","date_gmt":"2014-11-01T11:50:55","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=24876"},"modified":"2018-05-08T13:53:49","modified_gmt":"2018-05-08T10:53:49","slug":"engelsin-doganin-diyalektigine-haldanein-onsozu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/11\/01\/engelsin-doganin-diyalektigine-haldanein-onsozu","title":{"rendered":"Engels\u2019in \u2018Do\u011fan\u0131n Diyalekti\u011fi\u2019ne Haldane\u2019in \u00f6ns\u00f6z\u00fc"},"content":{"rendered":"

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

J. B. S. Haldane (1892-1964), pop\u00fclasyon geneti\u011finin kurucular\u0131ndan olan \u0130ngiliz genetik\u00e7i ve evrimsel biyolog, ayn\u0131 zamanda Marksist bir biliminsan\u0131yd\u0131. Karl Marx ile birlikte Bilimsel Sosyalizmin kurucular\u0131ndan olan Friedrich Engels\u2019in \u00fcnl\u00fc eseri Do\u011fan\u0131n Diyalekti\u011fi<\/em>\u2019nin 1940 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de bas\u0131lm\u0131\u015f \u0130ngilizce bask\u0131s\u0131n\u0131 Haldane yay\u0131na haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131. Haldane, Engels\u2019in kitab\u0131na bir \u00d6ns\u00f6z (Kas\u0131m 1939 tarihli) de yazm\u0131\u015f, ayn\u0131 zamanda dipnotlarla uzun a\u00e7\u0131klamalar eklemi\u015fti. Art\u0131k bir belge niteli\u011fi kazanm\u0131\u015f bu \u00d6ns\u00f6z\u2019den baz\u0131 par\u00e7alar\u0131 okurlar\u0131m\u0131za sunuyoruz.<\/p><\/blockquote>\n

Marksizm\u2019in bilime dayanan iki yan\u0131 vard\u0131r. \u0130lk olarak, Marksistler di\u011fer insan etkinlikleri i\u00e7inde bilimle u\u011fra\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bilimsel etkinliklerin, her toplumun de\u011fi\u015fen ihtiya\u00e7lar\u0131na nas\u0131l ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu ve de uzun vadede \u00fcretim y\u00f6ntemlerini ve bilimin \u00fcretim y\u00f6ntemlerini -ve b\u00f6ylece toplumun kendisini- nas\u0131l de\u011fi\u015ftirdi\u011fini ortaya koymu\u015flard\u0131r. Bu analize, tarihe y\u00f6nelik bilimsel yakla\u015f\u0131mlar i\u00e7in ihtiya\u00e7 duyulmu\u015ftur ve Marksist olmayanlar bile bunu bir \u00f6l\u00e7\u00fcde kabul etmektedirler. Bunun yan\u0131nda, Marx ve Engels yaln\u0131zca toplumun de\u011fi\u015fimlerinin incelenmesini yeterli bulmam\u0131\u015flard\u0131r. Diyalektik y\u00f6ntemle; yaln\u0131zca toplum ve insan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn de\u011fil, ayn\u0131 zamanda insan d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle etkile\u015fen d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u015fiminin genel ilkelerinin bilimini kavram\u0131\u015flard\u0131r. Bir ba\u015fka ifadeyle, diyalektik y\u00f6ntemin, sosyal bilimler kadar kuramsal bilim problemlerine de uygulanabilece\u011fini s\u00f6ylemi\u015flerdir.<\/p>\n

(\u2026)<\/p>\n

Elyazmalar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu, 1872 ile 1882 aras\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmekte, ba\u015fka bir deyi\u015fle 60 y\u0131l \u00f6ncesinin bilimsel verilerine dayanmaktad\u0131r. Bu y\u00fczden, o zaman\u0131n bilimsel uygulamalar\u0131n\u0131 ve kuram\u0131n\u0131n tarihini bilmeyen biri i\u00e7in kavranmas\u0131 g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u015eimdi enerjinin korunumu olarak adland\u0131r\u0131lan d\u00fc\u015f\u00fcnce; fizik, kimya ve biyolojiye hen\u00fcz etki etmeye ba\u015flamaktad\u0131r. Ancak h\u00e2l\u00e2 \u00e7o\u011fu k\u0131s\u0131m anla\u015f\u0131lmam\u0131\u015f ve uygulanmam\u0131\u015ft\u0131r. Kuvvet, hareket ve \u201cvis viva\u201d (enerjinin korunumu) gibi, \u015fimdi enerjiden s\u00f6z ederken de kullanaca\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6zc\u00fckler kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cHareketin temel bi\u00e7imleri\u201d, \u201chareket ve i\u015fin \u00f6l\u00e7\u00fclmesi\u201d ve \u201c\u0131s\u0131\u201d hakk\u0131ndaki makaleler, enerji hakk\u0131ndaki tamamlanmam\u0131\u015f veya hatal\u0131 teorilerden kaynaklanan ihtilaflarla b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ilgilenmi\u015ftir. Bu makaleler bu konudaki fikirlerin nas\u0131l geli\u015fti\u011fini ve Engels\u2019in kendi zaman\u0131ndaki ihtilaflar\u0131 nas\u0131l ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ilgin\u00e7tir. Bununla birlikte bu ihtilaflar\u0131n pek \u00e7o\u011fu h\u00e2l\u00e2 s\u00fcrmektedir. Kinetik enerjinin karesi i\u00e7in \u201cvis viva\u201d ifadesi art\u0131k kullan\u0131lm\u0131yor ve \u201ckuvvet\u201d fizikte kesin bir anlam kazand\u0131. Engels, gelgitten kaynaklanan s\u00fcr\u00fcklenme hakk\u0131nda sonraki bir makalede, daha modern bir terminoloji kulland\u0131\u011f\u0131ndan, onlar\u0131 mevcut bi\u00e7iminde yay\u0131mlamam\u0131\u015ft\u0131. Onlar\u0131n ilgisi, \u00e7o\u011fu \u00f6nemini kaybetmi\u015f olan teorilerin detayl\u0131 ele\u015ftirisi \u00fczerinde \u00e7ok durmuyor, fakat Engels\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnsel problemlerle nas\u0131l u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Elektrik \u00fczerine olan makale daha da eskiden kalmad\u0131r. Wiedemann\u2019\u0131n tutars\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n bir ele\u015ftirisi olarak olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir ve Engels\u2019in \u201cara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131n\u0131n her ikisinde de \u00f6nemli sonu\u00e7lara yol a\u00e7acak\u201d demesiyle, kimyasal ve elektriksel olaylar aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n daha yak\u0131ndan incelenmesi hakk\u0131nda bir ifadeyle biter. Bu tahmin -elbette- fazlas\u0131yla do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r. Arrhenius\u2019un iyon kuram\u0131 kimyay\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr ve Thomson\u2019\u0131n elektron teorisi fizikte k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Yeniden belirtmek gerekir: Elyazmas\u0131 bas\u0131mdan \u00f6nce kesinlikle g\u00f6zden ge\u00e7irilmi\u015ftir. 23 Kas\u0131m 1882\u2019de Marx\u2019a yaz\u0131lm\u0131\u015f bir mektupta, Siemens\u2019in British Association\u2019da ba\u015fkanl\u0131k konu\u015fmas\u0131nda duyurdu\u011fu, elektromotor kuvvet diren\u00e7le ak\u0131m\u0131n \u00e7arp\u0131m\u0131 iken, elektriksel g\u00fc\u00e7 i\u00e7in tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 yeni bir birime, diren\u00e7le ak\u0131m\u0131n karesinin \u00e7arp\u0131m\u0131 olan watt\u2019a dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. O, \u201chareket ve i\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcmleri\u201d makalesinde tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 momentum ve enerji denklemleriyle bunlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r ve her iki durumda da enerjinin bir formdan ba\u015fka bir forma d\u00f6n\u00fc\u015fmedi\u011fi durumlarda basit bir orant\u0131 (h\u0131z i\u00e7in momentum ve ak\u0131m i\u00e7in elektromotor kuvveti) oldu\u011funa i\u015faret eder. Ancak enerji \u0131s\u0131ya veya i\u015fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde, do\u011fru de\u011fer, h\u0131z veya ak\u0131m\u0131n karesini alarak bulunur. \u201cB\u00f6ylece bu, ilk olarak benim form\u00fclle\u015ftirdi\u011fim bir genel hareket yasas\u0131d\u0131r.\u201d Bunun neden b\u00f6yle oldu\u011funu \u015fimdi anlayabiliyoruz. Vekt\u00f6rel olan momentum ve elektromotor kuvveti, h\u0131z ve ak\u0131m tersine d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde tersine d\u00f6ner. Fakat enerji de\u011fi\u015fmez. Bu y\u00fczden, (-x)\u00a02<\/sup>\u00a0= x2 <\/sup>oldu\u011fundan, h\u0131z veya ak\u0131m form\u00fcle kareleri bi\u00e7iminde yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

(\u2026)<\/p>\n

\u00d6te yandan, \u00f6rne\u011fin y\u0131ld\u0131zlar ve protozoa b\u00f6l\u00fcmlerinde oldu\u011fu gibi, kesinlikle yanl\u0131\u015f olan baz\u0131 ifadeler bulunuyor. Fakat burada Engels zaman\u0131n\u0131n en iyi astronom ve zoologlar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131 takip etti\u011fi i\u00e7in su\u00e7lanamaz. Teleskop ve mikroskobun teknik geli\u015fimi elbette ge\u00e7ti\u011fimiz 60 y\u0131lda bu alanlardaki bilgimizde b\u00fcy\u00fck bir art\u0131\u015fa neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

(\u2026)<\/p>\n

Yap\u0131lan bu ele\u015ftirilerin t\u00fcm\u00fcne bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Engels\u2019in yazmas\u0131ndan bug\u00fcne ge\u00e7en 60 y\u0131lda olan bilimsel ilerlemeyi nas\u0131l sezdi\u011fini g\u00f6rmek \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. 1900\u2019den 1930\u2019a kadar tart\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcren elektri\u011fin atomik teorisini kesinlikle be\u011fenmedi ve teori; elektronun yaln\u0131zca bir par\u00e7ac\u0131k gibi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir hareketli dalga sistemi gibi davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stererek sonu\u00e7 verene kadar \u201cyanl\u0131\u015f ata oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olmas\u0131 muhtemeldir. Her h\u00fccrenin proteinlerin yan\u0131nda ba\u015fka pek \u00e7ok organa ait kimyasal maddeler bulundurdu\u011fundan pek \u00e7ok biyokimyac\u0131ya fazla tek tarafl\u0131 g\u00f6r\u00fcnen; ya\u015fam\u0131n, proteinlerin belli bi\u00e7imleri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde \u0131srarc\u0131yd\u0131. Yaln\u0131zca son d\u00f6rt y\u0131l\u0131 i\u00e7inde, belirli saf proteinlerin, \u00e7evresel de\u011fi\u015fimlerle kendilerini yenileyerek canl\u0131lar\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelliklerini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendi\u011finde bu de\u011fi\u015fti.<\/p>\n

Engels\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnme y\u00f6nteminden faydalanarak her alanda \u00e7al\u0131\u015fabilecek olsak da, bug\u00fcn biliminsanlar\u0131 i\u00e7in en de\u011ferli olan\u0131n, kitaptaki biyolojiyle ilgili b\u00f6l\u00fcmler oldu\u011funa inan\u0131yorum. Bu elbette, bir biyolog olarak, fizikten s\u00f6z etti\u011fi yerlerde ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131m Engels d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn inceliklerini burada alg\u0131l\u0131yor olmamdan da kaynaklan\u0131yor olabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc biyoloji son iki nesilde fizi\u011fe k\u0131yasla daha az \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler ge\u00e7irmi\u015ftir.<\/p>\n

(\u2026)<\/p>\n

Fakat Do\u011fan\u0131n Diyalekti\u011fi<\/em>\u2019nin yaln\u0131zca biliminsanlar\u0131na hitap etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemelidir. Her e\u011fitimli insan ve herkesten \u00e7ok felsefe \u00f6\u011frencileri kitap boyunca; \u00f6zellikle 1, 2, 7, 9 ve 10. b\u00f6l\u00fcmlerde kendilerinin ilgisini \u00e7ekecek pek \u00e7ok \u015fey bulacakt\u0131r. Engels\u2019in bu kadar b\u00fcy\u00fck bir yazar olmas\u0131n\u0131n bir nedeni de, d\u00f6neminin muhtemelen en geni\u015f \u00e7apta e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f insanlar\u0131ndan olmas\u0131d\u0131r. Yaln\u0131zca engin ekonomi ve tarih bilgisine sahip de\u011fildi; ayn\u0131 zamanda Roma evlenme hukukunda s\u00f6z edilen anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 Latince bir ifadenin anlam\u0131ndan veya saf olmayan bir par\u00e7a \u00e7inko s\u00fclf\u00fcrik aside temas etti\u011finde ger\u00e7ekle\u015fen s\u00fcre\u00e7lerden s\u00f6z edecek kadar bilgisi vard\u0131. Bu muazzam bilgi birikimine sahip olmay\u0131, manast\u0131rda \u00f6\u011frenilen bir ya\u015fam s\u00fcrerek de\u011fil; politikada aktif rol alarak, i\u015f pe\u015finde ko\u015farak ve hatta tilki avlayarak ba\u015farabilmi\u015ftir.<\/p>\n

O bu bilgiye ihtiya\u00e7 duydu, \u00e7\u00fcnk\u00fc Marx\u2019la birlikte kurduklar\u0131 felsefe olan diyalektik materyalizm yaln\u0131zca bir tarihsel felsefe de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir ta\u015f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcnden bir \u015fairin d\u00fc\u015f d\u00fcnyas\u0131na kadar her t\u00fcrl\u00fc olay\u0131 ayd\u0131nlatan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemidir. \u00dcstelik t\u00fcm s\u00fcre\u00e7lerin birbirleriyle ba\u011flant\u0131lar\u0131na verilen \u00f6zel bir \u00f6nemi ve sadece omurgal\u0131lar ve omurgas\u0131zlar veya s\u0131v\u0131lar ve gazlar aras\u0131nda de\u011fil; insan bilgisinin ekonomi, tarih ve do\u011fa bilimleri gibi farkl\u0131 alanlar\u0131 aras\u0131nda da insana i\u015flenmi\u015f ayr\u0131mlar\u0131n yapay karakterini ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n

(\u2026)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sunu\u015f J. B. S. Haldane (1892-1964), pop\u00fclasyon geneti\u011finin kurucular\u0131ndan olan \u0130ngiliz genetik\u00e7i ve evrimsel biyolog, ayn\u0131 zamanda Marksist bir biliminsan\u0131yd\u0131. Karl Marx ile birlikte Bilimsel Sosyalizmin kurucular\u0131ndan olan Friedrich Engels\u2019in \u00fcnl\u00fc eseri Do\u011fan\u0131n Diyalekti\u011fi\u2019nin 1940 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de bas\u0131lm\u0131\u015f \u0130ngilizce bask\u0131s\u0131n\u0131 Haldane yay\u0131na haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131. Haldane, Engels\u2019in kitab\u0131na bir \u00d6ns\u00f6z (Kas\u0131m 1939 tarihli) de yazm\u0131\u015f, ayn\u0131 zamanda […]<\/p>\n","protected":false},"author":846,"featured_media":24877,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[166,28,511],"tags":[3140,282,334],"class_list":["post-24876","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-129-sayi","category-sosyal-bilimler","category-yayin-dunyasi","tag-doganin-diyalektigi","tag-engels","tag-marksizm"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t