{"id":250,"date":"2006-02-01T01:14:33","date_gmt":"2006-01-31T23:14:33","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=250"},"modified":"2017-07-17T11:08:04","modified_gmt":"2017-07-17T08:08:04","slug":"prof-dr-haluk-eraksoy-turkiyede-yayilan-virus-artik-insanlara-daha-kolay-bulasiyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2006\/02\/01\/prof-dr-haluk-eraksoy-turkiyede-yayilan-virus-artik-insanlara-daha-kolay-bulasiyor","title":{"rendered":"Prof. Dr. Haluk Eraksoy: \u2018T\u00fcrkiye\u2019de yay\u0131lan vir\u00fcs art\u0131k insanlara daha kolay bula\u015f\u0131yor\u2019"},"content":{"rendered":"

“Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn mutasyonla de\u011fil de genetik al\u0131\u015fveri\u015f yoluyla ba\u015fka bir vir\u00fcse d\u00f6n\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksek. Vir\u00fcs o zaman melez olacakt\u0131r. A\u011f\u0131r hastal\u0131k yapma \u00f6zelli\u011fini ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcnden, insandan insana ge\u00e7me \u00f6zelli\u011fini de insan gribi vir\u00fcs\u00fcnden alacakt\u0131r. Bu nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilir? \u0130ki vir\u00fcs\u00fcn, yani insan gribi vir\u00fcs\u00fc ile ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn ayn\u0131 ki\u015fide enfeksiyon olu\u015fturmas\u0131yla… D\u00fcnya her an bunu bekliyor. T\u00fcrkiye de bu enfeksiyonun aday \u00fclkesi.”<\/em><\/h4>\n

Birka\u00e7 ay \u00f6nce Manyas\u2019ta ku\u015f gribi vakalar\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, \u0130\u00dc \u0130stanbul T\u0131p Fak\u00fcltesi \u0130nfeksiyon Hastal\u0131klar\u0131 ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dal\u0131 \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Dr. Haluk Eraksoy\u2019dan geni\u015f bir makale istemi\u015f ve yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131k (Kas\u0131m 2005, say\u0131: 21). Bu kez \u00f6l\u00fcmlere de yol a\u00e7an yeni vakalar g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, konunun \u00f6nde gelen uzmanlar\u0131ndan Say\u0131n Eraksoy ile geni\u015f bir s\u00f6yle\u015fi yapmak istedik. Kendisine kamuoyunun merak etti\u011fi sorular\u0131 y\u00f6nelttik.<\/p>\n

Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fc nedir? B\u00fct\u00fcn kanatl\u0131larda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor mu? Ne zamandan beri var?<\/strong><\/p>\n

Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fc, genel olarak grip vir\u00fcsleri diye bilinen influenzavirus A\u2019n\u0131n ku\u015flara \u00f6zg\u00fc bir \u00e7e\u015fidi. Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fc ad\u0131n\u0131 almas\u0131n\u0131n nedeni, daha \u00e7ok kanatl\u0131lar\u0131 hastaland\u0131r\u0131yor olmas\u0131. \u0130ngilizce veya Latince terminolojiyle Avian <\/em>Influenza denen hastal\u0131k (ku\u015f gribi).<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn kanatl\u0131lar\u0131 hastaland\u0131rabilen vir\u00fcslerdir. Ama her kanatl\u0131 bu vir\u00fcsle infekte oldu\u011fu zaman, yani bu mikrop o kanatl\u0131n\u0131n v\u00fccuduna girdi\u011fi zaman, bir belirti vermeyebilir. \u00d6zellikle g\u00f6\u00e7men ku\u015flar dedi\u011fimiz yaban\u0131l ku\u015flar -ye\u015filba\u015f \u00f6rdekler ba\u015fta olmak \u00fczere- bu vir\u00fcsle infekte olsalar bile bir belirti geli\u015ftirmeyebilirler. Yani, hasta olduklar\u0131n\u0131 d\u0131\u015far\u0131dan anlayamay\u0131z. Ama vir\u00fcs v\u00fccutlar\u0131nda vard\u0131r ve \u00e7\u0131kart\u0131lar\u0131yla onu sa\u00e7arlar. Asl\u0131nda grip vir\u00fcsleri veya genel olarak influenzaviruslar solunum yolu vir\u00fcsleridir, solunum yolu hastal\u0131\u011f\u0131 yaparlar. \u0130nsan gribinin vir\u00fcs\u00fc insan solunum sistemine, ku\u015f gribinin vir\u00fcs\u00fc de ku\u015f solunum sistemine ve bununla birlikte, insan gribi vir\u00fcslerinden farkl\u0131 olarak sindirim sistemlerine de yerle\u015febilirler. Sindirim sistemine yerle\u015febilmeleri, o h\u00fccrelerde \u00e7o\u011falabilmeleri, d\u0131\u015fk\u0131yla \u00e7\u0131kar\u0131lmalar\u0131na yol a\u00e7ar. Yani grip olan bir insan\u0131n d\u0131\u015fk\u0131s\u0131 bir bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ta\u015f\u0131mazken, d\u0131\u015fk\u0131 ku\u015flar i\u00e7in bir bula\u015fma arac\u0131 haline gelir ve o nedenle g\u00f6\u00e7men ku\u015flar\u0131n d\u0131\u015fk\u0131lar\u0131 en \u00f6nemli bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k kayna\u011f\u0131d\u0131r; hastal\u0131\u011f\u0131n \u00e7evreye sa\u00e7\u0131lmas\u0131 b\u00f6ylece m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. G\u00f6\u00e7men ku\u015flar\u0131n gezdi\u011fi, u\u00e7tu\u011fu, konaklad\u0131\u011f\u0131 nereler varsa oralar vir\u00fcsle kirlenecektir, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir durumdur.<\/p>\n

Yeni \u00e7\u0131kmad\u0131 ki bu g\u00f6\u00e7men ku\u015flar. Hep u\u00e7uyorlar, hep ge\u00e7iyorlard\u0131. Ku\u015f gribi de onlar\u0131n eski bir hastal\u0131\u011f\u0131ysa neden yeni fark edildi?<\/strong><\/p>\n

Evet, ku\u015f gribi \u00e7ok eskiden beri bilinen bir hastal\u0131k. O vir\u00fcsler y\u00fcz y\u0131ldan beri biliniyorlar. Tabi vir\u00fcsler hakk\u0131ndaki bilgilerimiz bakterilere g\u00f6re daha yeni. Vir\u00fcslerin fark edilmesi, birer hastal\u0131k etkeni olduklar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131, son y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na kadar gelir. Dolay\u0131s\u0131yla bakterilere g\u00f6re daha yeni mikroplard\u0131r insanl\u0131k ve \u00e7evresi i\u00e7in. Bu nedenle, ka\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6ncesine gidiyor, ku\u015flar aras\u0131nda ne zamandan beri bu sorun vard\u0131 diye eski tarih kitaplar\u0131n\u0131 veya bu konuda yaz\u0131lm\u0131\u015f metinleri inceleyerek bir sonuca varmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Fakat \u015fu bir ger\u00e7ek ki, ku\u015f gribi vir\u00fcsleri yeni vir\u00fcsler de\u011fil, eskiden beri varlar. Yeni olan, insana bula\u015fabilme \u00f6zelli\u011fini kazanm\u0131\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

Bu \u00f6zelliklerini ne zamandan beri biliyoruz?<\/strong><\/p>\n

1997\u2019de Hong Kong\u2019ta fark edildi. Hong Kong, kanatl\u0131 hayvan \u00fcretiminde \u00f6nemli bir merkez. Entegre tesisleri ve kanatl\u0131 \u00fcretim sekt\u00f6rleri \u00e7ok b\u00fcy\u00fck darbe yedi. Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fc, 1997\u2019de Hong Kong\u2019da neredeyse b\u00fct\u00fcn kanatl\u0131lar\u0131n ortadan kalkmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Hatta hastal\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n engellenmesi ad\u0131na yap\u0131lan itlaf \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla milyonlarca tavuk \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Niye b\u00f6yle bir \u00e7aba g\u00f6sterildi? \u00c7\u00fcnk\u00fc Hong Kong\u2019taki bu yayg\u0131n hastal\u0131k insanlar aras\u0131nda da ku\u015f gribi vakalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclmesiyle sonu\u00e7land\u0131. O g\u00fcne kadar konuya, ku\u015flar\u0131n sorunudur, y\u00fczlerce binlerce ku\u015fu \u00f6ld\u00fcr\u00fcr, sadece ekonomik bir kay\u0131p yarat\u0131r diye bak\u0131l\u0131rken, Hong Kong\u2019ta insanlara da bula\u015fmas\u0131, az say\u0131da da olsa insan\u0131n hastalanm\u0131\u015f olmas\u0131 konuyu birdenbire ba\u015fka bir g\u00fcndeme ta\u015f\u0131d\u0131. Acaba biz insanl\u0131k olarak bug\u00fcne kadar hi\u00e7 tan\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fan herkesin hastalanmaya mahk\u00fbm oldu\u011fu bir mikropla m\u0131 y\u00fcz y\u00fcze kalaca\u011f\u0131z diye b\u00fcy\u00fck bir kayg\u0131 do\u011fdu.<\/p>\n

Mikroplarla, vir\u00fcslerle insano\u011flu do\u011fdu\u011fu g\u00fcnden itibaren kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla o vir\u00fcsler, onlar\u0131n biraz daha de\u011fi\u015fik tipleri, zamanla de\u011fi\u015fse ve bizi etkilese bile, ge\u00e7irece\u011fimiz hastal\u0131k daha \u00f6nceki temaslar\u0131m\u0131z ve kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131m\u0131z sayesinde bir par\u00e7a hafif ge\u00e7er. Hastal\u0131\u011fa b\u00fct\u00fcn\u00fcyle boyun e\u011fmeyiz; insan organizmas\u0131 daha \u00f6nceki tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131n\u0131n bir \u00e7e\u015fit \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fc al\u0131r. Oysa ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fc (H5N1), insanl\u0131\u011f\u0131n bug\u00fcne de\u011fin hi\u00e7 kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131 bir vir\u00fcs tipidir. Bunlar\u0131n \u00fczerindeki hemagl\u00fctinin ve n\u00f6raminidaz denen antijenleri o g\u00fcne de\u011fin insano\u011flunun kendilerine kar\u015f\u0131 antikor geli\u015ftirmedi\u011fi \u00e7ok \u00f6zel yap\u0131lard\u0131r. \u0130\u015fte bu antijenlere, dolay\u0131s\u0131yla vir\u00fcs\u00fcn kendisine herhangi bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, az \u00f6nce ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u201ckayg\u0131\u201d g\u00fcndeme gelmi\u015ftir. Hong Kong\u2019ta olay az say\u0131da insan\u0131n hastal\u0131\u011fa yenik d\u00fc\u015fmesiyle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131 ve 2003\u2019\u00fcn Aral\u0131k ay\u0131na kadar Do\u011fu Asya\u2019da hastal\u0131k deyim yerindeyse frenlendi.<\/p>\n

Vir\u00fcs\u00fcn ikinci kez sahneye \u00e7\u0131kmas\u0131yla arada 6 y\u0131l var. Vir\u00fcs 6 y\u0131l boyunca nas\u0131l engellendi?<\/strong><\/p>\n

S\u00f6yledi\u011fimiz yo\u011fun ku\u015f itlaf\u0131yla sa\u011flanabildi. O g\u00fcnlerde televizyonlarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc hat\u0131rl\u0131yorum, i\u00e7im burkularak izlerdim, \u015fimdi bizim televizyonlar da benzer sahneleri g\u00f6steriyor. Ama o zamanlar yabanc\u0131 oldu\u011fumuz bir manzarayd\u0131 bu ve milyonlarca tavuk neredeyse bir gecede itlaf ediliyordu 1997\u2019de. Ama bug\u00fcn anl\u0131yorum ki o g\u00fcn al\u0131nan \u00f6nlemler ve i\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fclen panik havas\u0131 \u00e7ok yerindeymi\u015f. Ba\u015fka \u00e7are bulunamam\u0131\u015ft\u0131 o d\u00f6nemde ve sorun yayg\u0131nla\u015fmadan ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131. Ama 2003\u2019\u00fcn Aral\u0131k ay\u0131nda yeniden ba\u015f g\u00f6sterdi. Tekrar i\u00e7in i\u00e7in t\u00fcm Do\u011fu Asya\u2019y\u0131 sard\u0131. Vietnam ba\u015fta olmak \u00fczere, Kambo\u00e7ya, Tayland, Endonezya, \u00c7in, Malezya ve daha ba\u015fka Do\u011fu Asya \u00fclkeleri bu soruna dahil oldular. Oradaki kanatl\u0131lar aras\u0131nda ciddi ekonomik kay\u0131plar yaratt\u0131. Arkas\u0131ndan da insan vakalar\u0131 yeniden ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bunu Hong Kong\u2019taki o s\u0131n\u0131rl\u0131 salg\u0131n s\u0131ras\u0131nda zaten g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck, \u015fimdi yeniden insanlara ge\u00e7meyi ba\u015fard\u0131. Oysa ku\u015f gribi demin de s\u00f6yledi\u011fim gibi \u00e7ok eskiden beri bilinen, kanatl\u0131lar\u0131 telef eden, ciddi ekonomik kay\u0131plara yol a\u00e7an ama insanlara ge\u00e7meyen bir hastal\u0131kt\u0131. Ama H5N1 olarak kodlanan alttipi, insana da bula\u015fma \u00f6zelli\u011fini kazand\u0131. Diyeceksiniz ki toplam ne kadar insan \u00f6ld\u00fc ki bu \u00f6zelli\u011fi vurguluyorsunuz? Evet az say\u0131da insana bula\u015ft\u0131 ama, \u00f6b\u00fcr vir\u00fcsler hi\u00e7 bula\u015fm\u0131yor. \u00d6rne\u011fin H7N7, H9N2, vd. bunlar\u0131n tek hedefi genellikle kanatl\u0131lar. Ama H5N1 insan\u0131 da hastaland\u0131rabiliyor, hem de Do\u011fu Asya\u2019daki deneyim g\u00f6sterdi ki hastalananlar\u0131n yar\u0131ya yak\u0131n\u0131 \u00f6l\u00fcyor.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019deki deneyim, \u00f6l\u00fcm oran\u0131n\u0131n y\u00fczde 20 oldu\u011funu g\u00f6steriyor<\/em><\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de bu oran \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu. Sizce neden olabilir?<\/strong><\/p>\n

Evet, bu rakamlar T\u00fcrkiye deneyimiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sorgulanmal\u0131 art\u0131k. Son bir ay i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131zdan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z sonuca g\u00f6re T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6l\u00fcm h\u0131z\u0131 y\u00fczde 20 dolaylar\u0131nda. Tabi etkin bir ilac\u0131n zaman\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor olmas\u0131n\u0131n katk\u0131s\u0131 olabilir. Eskiden beri oseltavimir aktif maddeli ilac\u0131n grip vir\u00fcslerini etkiledi\u011fi biliniyordu. Bilinen insan gribi vakalar\u0131nda etkinli\u011fini kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131. Ama ku\u015f gribi vakalar\u0131ndaki etkinli\u011fine ili\u015fkin bilgi yoktu. Do\u011fu Asya\u2019daki say\u0131s\u0131 bug\u00fcn i\u00e7in (23 Ocak 2006) 151 olan olgular\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde oseltavimir kullan\u0131labilmi\u015fti. Onlarda da \u00f6lenler, kurtulanlar vard\u0131; kesin bir ba\u015far\u0131 s\u00f6z konusu mudur de\u011fil midir bunu iddia etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc baz\u0131lar\u0131nda tedaviye erken ba\u015flanabilmi\u015fti, baz\u0131lar\u0131nda ge\u00e7 kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Bir ilac\u0131n etkinli\u011finden s\u00f6z edebilmek i\u00e7in belli say\u0131da hastan\u0131n ayn\u0131 anda, \u00f6rne\u011fin hastal\u0131\u011f\u0131n ilk g\u00fcn\u00fc 24 veya 48 saat i\u00e7erisinde tedaviye al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir ki bir iddiada bulunabilesiniz. Baz\u0131s\u0131 erkenden ila\u00e7 alm\u0131\u015f, baz\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra ba\u015flam\u0131\u015f, baz\u0131s\u0131na be\u015f g\u00fcn sonra ila\u00e7 verilebilmi\u015f; b\u00f6yle bir hasta grubunun tedavi ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak ve bundan bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Do\u011fu Asya\u2019daki \u00e7etrefil durumu anlatmak i\u00e7in bu \u00f6rnekleri veriyorum. Orada ilac\u0131n etkinli\u011fine ili\u015fkin bir deneyim kazan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z edilemez. O deneyim T\u00fcrkiye\u2019de bir \u00f6l\u00e7\u00fcde kazan\u0131ld\u0131. B\u00fct\u00fcn vakalara bu ilac\u0131n verilmesi m\u00fcmk\u00fcn oldu, toplam 21 laboratuarda do\u011frulanm\u0131\u015f vakayd\u0131 bunlar. Bug\u00fcn itibar\u0131yla s\u00f6yl\u00fcyorum bu rakam\u0131. Ger\u00e7i bug\u00fcn i\u00e7in, sadece 4 tanesi D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn \u0130ngiltere\u2019de Londra\u2019daki do\u011frulama laboratuar\u0131nda onaylanm\u0131\u015f durumda. Geriye kalan 17 tanesi do\u011frulanmay\u0131 bekliyor. Sonu\u00e7ta bizim 21 olgumuzun -kendi kay\u0131tlar\u0131m\u0131za g\u00f6re- 4 tanesi \u00f6lm\u00fc\u015f durumda. 21 olgumuzun da bu ilac\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, bu ilac\u0131n erken verilebildi\u011fi hastalarla, erken verilemedi\u011fi hastalar kendi i\u00e7lerinde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir. \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, \u00e7abuk davranmak bu hastal\u0131\u011f\u0131n \u015fifayla sonu\u00e7lanmas\u0131nda etkili oluyor.<\/p>\n

Vir\u00fcs T\u00fcrkiye\u2019de insanlara daha kolay bula\u015fabilir bir yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019deki kanatl\u0131lar aras\u0131nda yay\u0131lan vir\u00fcs\u00fcn geneti\u011finin de\u011fi\u015fmesi s\u00f6z konusu mu? Vir\u00fcs\u00fcn yap\u0131s\u0131ndaki bir de\u011fi\u015fiklik de \u00f6l\u00fcm oran\u0131n\u0131 etkilemi\u015f olabilir mi?<\/strong><\/p>\n

Acaba \u00f6yle mi? Bu konuda en son D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc bir a\u00e7\u0131klama yapt\u0131. Vir\u00fcs\u00fcn genel yap\u0131s\u0131nda, \u00f6zellikle vir\u00fcs\u00fcn insan h\u00fccrelerine tutunmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan antijeninin kodland\u0131\u011f\u0131 gende bir mutasyon oldu\u011fu saptand\u0131. Tabii mutasyon denince herkes daha vahim sonu\u00e7lar do\u011facak diye bekler, ama o kadar da de\u011fil. O mutasyonlar bu vir\u00fcsler taraf\u0131ndan s\u00fcrekli ge\u00e7irilir, grip vir\u00fcslerinin b\u00f6yle bir do\u011fas\u0131 vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla antijen s\u00fcr\u00fcklenmesi diyebilece\u011fimiz, \u201cantigenic drift\u201d diye ifade edilen olay bu vir\u00fcslerde s\u00fcrekli olur. Ama bizde g\u00f6r\u00fclen ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcnde b\u00f6yle bir antijenik de\u011fi\u015fikli\u011fin insan h\u00fccrelerine daha kolay tutunma sonucunu do\u011furmas\u0131 elbette dikkate de\u011fer bir durum. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc bunu vurgulad\u0131, b\u00f6yle k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011fi\u015fiklik g\u00f6zleniyor dedi. Bu de\u011fi\u015fim de T\u00fcrkiye\u2019de k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7erisinde pe\u015f pe\u015fe insan vakalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn 15 g\u00fcn i\u00e7inde laboratuarda do\u011frulanm\u0131\u015f toplam 21 vaka oldu. Oysa Vietnam 93 vakayla birinci, ondan hemen sonra 22 vakayla Tayland geliyor ve biz \u015fimdi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc durumday\u0131z; yar\u0131n belki onu ge\u00e7ece\u011fiz.<\/p>\n

Fakat o \u00fclkelerde 2003\u2019ten beri vir\u00fcs yay\u0131l\u0131m\u0131 s\u00f6z konusu…<\/strong><\/p>\n

Evet, onlarda bu en az iki y\u0131ldan beri s\u00fcr\u00fcyor. \u0130\u015fte onun i\u00e7in insana bula\u015fmas\u0131 acaba kolayla\u015ft\u0131 m\u0131 diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. O antijenik de\u011fi\u015fikli\u011fin b\u00f6yle bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 m\u0131 var? Ama ba\u015fka bir a\u00e7\u0131klama da \u015fu olabilir, bizim \u00fclkemizde hastalanan ki\u015fileri yak\u0131ndan inceledi\u011fimizde, ikisi d\u0131\u015f\u0131nda hepsi 5 ya\u015f\u0131ndan 18 ya\u015f\u0131na kadar diyebilece\u011fimiz kimseler.<\/p>\n

Neden \u00f6zellikle \u00e7ocuklar etkileniyor?<\/strong><\/p>\n

Yak\u0131n temas burada \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. O olas\u0131l\u0131k a\u011f\u0131r bas\u0131yor. \u0130nsana tutunmas\u0131, bula\u015fmas\u0131 kolayla\u015fm\u0131\u015f olabilir ama ondan daha \u00f6nemli gibi g\u00f6z\u00fckeni \u015fu: \u00dclkemizde ne yazik ki hastal\u0131k fark edilene kadar, kanatl\u0131lar aras\u0131nda b\u00f6yle bir sorunun oldu\u011fu kamuoyuna mal olana kadar, \u00e7ocuklar bu kanatl\u0131larla geleneksel olarak \u00e7ok yak\u0131n temasta olmaya devam ettiler ve o i\u00e7li d\u0131\u015fl\u0131 olma durumu bizde birdenbire tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 \u00e7ocuk olan 21 hastan\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Peki Do\u011fu Asya\u2019da \u00e7ocuklar tavuklarla ha\u015f\u0131r ne\u015fir olmuyor mu? Bunu bilmiyorum, ben kendi ko\u015fullar\u0131m\u0131za bakarak a\u00e7\u0131klama getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemsiyorum. O y\u00fczden korunma anlam\u0131nda yap\u0131labilecek en \u00f6nemli \u015fey ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor: Bu ku\u015flardan uzak durmak. Uzak durmay\u0131 etini yememek anlam\u0131nda s\u00f6ylemiyorum, aksine, etini bundan sonra daha da \u00e7ok yemek gerekiyor, b\u00f6yle bir protein kayna\u011f\u0131ndan mahrum olmamak i\u00e7in. Ama onlara dokunmak, onlarla ayn\u0131 ortamlarda bulunmak sak\u0131ncal\u0131, bundan ka\u00e7\u0131nmak \u00f6nemli.<\/p>\n

Bizdeki panik durumu da hasta say\u0131s\u0131n\u0131n daha net ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f olabilir mi?<\/strong><\/p>\n

Bizdeki duyarl\u0131l\u0131k daha y\u00fcksek oldu. Laboratuar olanaklar\u0131m\u0131z da Vietnam\u2019a, Kambo\u00e7ya\u2019ya g\u00f6re daha iyi. Dolay\u0131s\u0131yla hen\u00fcz hi\u00e7bir belirtisi olmad\u0131\u011f\u0131, sadece masum gibi g\u00f6z\u00fcken baz\u0131 temas \u00f6yk\u00fcleri oldu\u011fu halde bu hastalar\u0131n test edilmesi s\u00f6z konusu oldu ve enfekte olabilecekleri ger\u00e7e\u011fi ortaya kondu. Bu, hastal\u0131\u011f\u0131n klinik yelpazesinin daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131na yarad\u0131. Do\u011fu Asya\u2019daki geriye d\u00f6n\u00fck yap\u0131lan serolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar da g\u00f6stermeye ba\u015flad\u0131 ki (kan serumunda o mikropla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyan antikorlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar) kanda antikor varsa, o ki\u015fi vaktiyle bu antikorun uyanmas\u0131na, yap\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f olan \u00f6zg\u00fcl antijenle ya da vir\u00fcs\u00fcn kendisiyle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f demektir. Yani dolayl\u0131 bir g\u00f6stergedir bunun varl\u0131\u011f\u0131. \u015eu anda hasta de\u011fildir, ama kan\u0131ndaki o antikor vaktiyle onunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldi\u011finin bir belgesi gibidir. Bir bak\u0131ma iyidir de varl\u0131\u011f\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir daha kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda onu n\u00f6tralize eder, etkisiz hale getirerek ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k b\u0131rak\u0131r. \u0130\u015fte bu \u00e7al\u0131\u015fmalar yayg\u0131nla\u015ft\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, bu hastal\u0131k bir b\u00f6l\u00fcm insanda belirtisiz olarak seyredebiliyor.<\/p>\n

Bir kez ku\u015f gribi olmak ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k i\u00e7in yetmeyebilir<\/em><\/strong><\/p>\n

Bir kere ku\u015f gribine yakalanm\u0131\u015f ve iyile\u015fmi\u015f bir insan ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k geli\u015ftirmi\u015f oluyor mu? Tekrar yakalanma ihtimali var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Genel bir kural olarak var tabi… Yani antikorlar\u0131 geli\u015fmi\u015fse bir ki\u015finin, bir daha ayn\u0131 antijenle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda o vir\u00fcs\u00fc etkisiz k\u0131labilecektir. Ama her hastal\u0131k i\u00e7in b\u00f6yle bir kural konulamaz. Antikorlar\u0131 bulunan baz\u0131 hastal\u0131klarda, o hastal\u0131k etkeniyle yeniden kar\u015f\u0131la\u015fan ki\u015filerin tekrar hastalanabildi\u011fini de biliyoruz. Baz\u0131 vir\u00fcs hastal\u0131klar\u0131nda s\u00f6zgelimi. Buna reenfeksiyon diyoruz. Yeniden enfeksiyon ya\u015fanabiliyor. Ku\u015f gribi i\u00e7in de b\u00f6yle midir, bunu bilmiyoruz. Ama insan gribinin ya da di\u011fer grip vir\u00fcslerinin koruyuculu\u011fu var. Grip a\u015f\u0131s\u0131 olunup da o grip vir\u00fcs\u00fcne kar\u015f\u0131 bir korunma elde etmiyor muyuz zaten. O nedenle ku\u015f gribi i\u00e7in de bir kez ge\u00e7irilirse ona kar\u015f\u0131 bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k kalaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n

Ku\u015f gribi a\u015f\u0131s\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fclerde deneniyor<\/em><\/strong><\/p>\n

Piyasadaki s\u0131radan grip a\u015f\u0131lar\u0131 \u00e7ok fazla t\u00fcketilmeye ba\u015fland\u0131. Bunlar\u0131n ku\u015f gribi i\u00e7in bir koruyuculuklar\u0131 olabilir mi?<\/strong><\/p>\n

Piyasadaki grip a\u015f\u0131lar\u0131 H5N1 vir\u00fcs\u00fcnden haz\u0131rlanmad\u0131k\u00e7a b\u00f6yle bir etki beklenemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k H5N1 vir\u00fcs\u00fcne kar\u015f\u0131 olursa ku\u015f gribine kar\u015f\u0131 bir korunma olacakt\u0131r. \u00d6b\u00fcr vir\u00fcslere kar\u015f\u0131 olan ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n H5N1\u2019e kar\u015f\u0131 bir koruma sa\u011flamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Yani hangi alttipten haz\u0131rlanm\u0131\u015fsa onun koruyuculu\u011fu vard\u0131r. \u015eu andaki grip a\u015f\u0131lar\u0131 H5N1 antijeni i\u00e7ermiyor.<\/p>\n

Peki o a\u015f\u0131 olsa \u015fu ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 ya\u015famaz m\u0131yd\u0131k? Onu da bilmiyoruz. \u00d6yle bir a\u015f\u0131 geli\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor, hatta geli\u015ftirildi. G\u00f6n\u00fcll\u00fclerdeki denemeler s\u00fcr\u00fcyor. Bakal\u0131m koruyor mu, antikor yan\u0131t\u0131 uyand\u0131r\u0131yor mu? Hangi s\u0131kl\u0131kla yaparsak en ideal koruyuculuk d\u00fczeyi tutturulacak? Bu konudaki \u00e7al\u0131\u015fmalar bitmedi hen\u00fcz. En az\u0131ndan yay\u0131nlanmad\u0131.<\/p>\n

A\u015f\u0131 \u00fcretimi nerede yap\u0131ld\u0131?<\/strong><\/p>\n

Frans\u0131z Sanofi Pasteur firmas\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. H5N1 alttipinden haz\u0131rlanm\u0131\u015f a\u015f\u0131y\u0131 insanlara uygulamaya ve klinik \u00e7al\u0131\u015fmalara devam ediyor. Ama bir de \u015fu var. Bu a\u015f\u0131 \u00fcretilse bile yayg\u0131n olarak kimlere uygulanacak? Yani ku\u015f gribinin g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fclkelerde mi yap\u0131lacak? Yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman bir koruyuculuk sa\u011flay\u0131p sa\u011flamayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmeden b\u00f6yle bir yola gitmek \u015fu an i\u00e7in s\u00f6z konusu olamaz. Yani \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bitmesi gerekiyor, getirtsek de herkesi a\u015f\u0131lasak diyebilece\u011fimiz bir a\u015f\u0131 hen\u00fcz yok.<\/p>\n

\u0130nsandan insana ge\u00e7me olas\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

1918\u2019de yakla\u015f\u0131k 50 milyon ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olan \u0130spanyol gribi de kanatl\u0131lardan insanlara bula\u015fm\u0131\u015f ve sonras\u0131nda insandan insana bula\u015fabilecek bir de\u011fi\u015fime u\u011fram\u0131\u015f. Bug\u00fcn ku\u015f gribi i\u00e7in de ayn\u0131 tehlike s\u00f6z konusu. Bu konudaki \u00f6ng\u00f6r\u00fcn\u00fcz nedir?<\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcn i\u00e7in H5N1\u2019in \u0130spanyol gribindeki gibi insandan insana bula\u015fma \u00f6zelli\u011fini kazanmas\u0131 kolay g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Olas\u0131l\u0131klar ve bu vir\u00fcs\u00fcn davran\u0131\u015f paterni g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, k\u0131sa vadede mutasyonlar yoluyla o denli b\u00fcy\u00fck bir de\u011fi\u015fim ge\u00e7irmesi pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ama vir\u00fcs\u00fcn mutasyonla de\u011fil de genetik al\u0131\u015fveri\u015f yoluyla ba\u015fka bir vir\u00fcse d\u00f6n\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 var. Bu durumda melez bir vir\u00fcs olacakt\u0131r. A\u011f\u0131r hastal\u0131k yapma \u00f6zelli\u011fini ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcnden, insandan insana ge\u00e7me \u00f6zelli\u011fini de insan gribi vir\u00fcs\u00fcnden alacakt\u0131r. Bu nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilir? \u0130ki vir\u00fcs\u00fcn, yani insan gribi vir\u00fcs\u00fc ile ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn ayn\u0131 ki\u015fide enfeksiyon olu\u015fturmas\u0131yla… Biz buna ko-infeksiyon diyoruz. Do\u011fada b\u00f6yle birden fazla mikropla olu\u015fabilmi\u015f enfeksiyonlar\u0131n \u00f6rnekleri az de\u011fildir.<\/p>\n

Bu de\u011fi\u015fim \u00e7ok da zor g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/strong><\/p>\n

Bizim 21 hastam\u0131zdan (4\u2019\u00fcn\u00fc kaybettik) herhangi birisinde bir de insan gribi vir\u00fcs\u00fc olsayd\u0131, i\u015fte o ko-infeksiyon ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olacakt\u0131. \u0130ki vir\u00fcs\u00fcn ayn\u0131 ki\u015fide olmas\u0131, ayn\u0131 kona\u011f\u0131 infekte edebilmi\u015f olmas\u0131, o vir\u00fcsler aras\u0131nda bir genetik al\u0131\u015fveri\u015f do\u011furabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Influenza vir\u00fcslerinin genomlar\u0131 segmentli, par\u00e7al\u0131 -ba\u015fka vir\u00fcslerde olmad\u0131\u011f\u0131 kadar par\u00e7al\u0131, 8 tane par\u00e7as\u0131 var- ve bunlar\u0131n par\u00e7alar\u0131 bir zincirden \u00f6b\u00fcr\u00fcne, ondan di\u011ferine, yeniden e\u015fle\u015febiliyor. Buna \u201creassortment\u201d deniyor. Bu yeniden e\u015fle\u015fme ger\u00e7ekle\u015febilir. \u0130\u015fte o zaman \u201cmelez\u201d vir\u00fcs hem korkulan ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn hastaland\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fini, hem insan gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn zaten var olan insandan insana ge\u00e7me \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131yarak t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131 tehdit edecek bir boyut kazanacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu de\u011fi\u015fime ne kadar yak\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

Hesab\u0131 yap\u0131lamaz. Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn insanda hastal\u0131k yapmaya ba\u015flamas\u0131yla birlikte g\u00fcndeme girmi\u015ftir. Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn insana bula\u015fabildi\u011fi co\u011frafya neresiyse, o co\u011frafyada k\u0131\u015f mevsimiyle birlikte insan gribi g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc anda i\u015fte bu ko\u015fullar olu\u015fmu\u015f demektir. Bu co\u011frafya bug\u00fcn i\u00e7in T\u00fcrkiye\u2019dir. Ama bizden \u00f6nce Do\u011fu Asya\u2019yd\u0131 ve iki y\u0131ldan beri ger\u00e7ekle\u015fmedi. Yani iki y\u0131ld\u0131r orada s\u00fcregelen salg\u0131n bu bulu\u015fman\u0131n ve melez vir\u00fcs\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesine yetmedi. T\u00fcrkiye \u015fu anda bu anlamda da mercek alt\u0131nda. Tam k\u0131\u015f aylar\u0131nday\u0131z ve zaten mevsimsel grip var, bir taraftan da insanlar\u0131m\u0131zda ku\u015f gribi g\u00f6r\u00fclmesi s\u00f6z konusu. Kimsenin ku\u015f gribi olmas\u0131n\u0131 bu a\u00e7\u0131dan da istemiyoruz biz.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019deki vakalarda vir\u00fcs\u00fcn yap\u0131s\u0131n\u0131n daha kolay bula\u015fabilir bir hale gelmesi esas bu risk y\u00fcz\u00fcnden \u00f6nemli\u2026<\/strong><\/p>\n

\u00c7ok do\u011fru. Biz istemiyoruz insanlar\u0131m\u0131z hasta olsun bir kere. Bunu hem ku\u015f gribi olmas\u0131n diye istemiyoruz, sonu\u00e7ta \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olabilen bir hastal\u0131k, hem de toplum i\u00e7in bir risk ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan. O bulu\u015fman\u0131n olaca\u011f\u0131 ki\u015fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, o ki\u015fi belki de ikisini birden yener ve iyile\u015fir, ama toplum i\u00e7in bir tehlike haline gelecektir. D\u00fcnya da bununla ilgileniyor, nerede ve nas\u0131l olacak, bunu oldu\u011fu anda fark etmek istiyor, ge\u00e7 kalmak istemiyor. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn de konuyu s\u00fcrekli g\u00fcndemde tutmas\u0131n\u0131n nedeni bu.<\/p>\n

Benzetmek ne kadar do\u011fru ama, \u0130stanbul\u2019daki deprem beklentisi gibi mi?<\/strong><\/p>\n

Tam da \u00f6yle\u2026 Deprem i\u00e7in bir rakam veriliyor ger\u00e7i, i\u015fte 30 y\u0131l i\u00e7erisinde mutlaka olacak diyorlar. Ama bug\u00fcn m\u00fc, 30 y\u0131l sonra m\u0131, 15 g\u00fcn sonra m\u0131? Bunu bilemiyoruz. Bu vir\u00fcs i\u00e7inse b\u00f6yle bir \u015fey s\u00f6yleyemiyoruz, belki de hi\u00e7 olmayacak. Belki de biz bunu geciktirdik\u00e7e, ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn insana bula\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nledik\u00e7e, b\u00f6yle bir ortam do\u011fmayacak..<\/p>\n

Peki vir\u00fcs\u00fcn kendili\u011finden ortadan kalkmas\u0131 s\u00f6z konusu olabilir mi? \u0130spanyol gribi \u00f6rne\u011fin \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve kendili\u011finden yok olmu\u015f…<\/strong><\/p>\n

Mikroorganizmalar\u0131n u\u011frad\u0131klar\u0131 de\u011fi\u015fiklikler tabii ki her zaman lehlerine olmaz, aleyhlerine de\u011fi\u015fiklikler de ge\u00e7irebilirler. Ve o genetik de\u011fi\u015fiklikler sonucunda hastal\u0131k yapma \u00f6zelliklerini yitirebilirler. \u00d6rne\u011fin ku\u015flar\u0131 hastaland\u0131ramazlar art\u0131k ve yeni konaklar\u0131 etkileyemedikleri i\u00e7in varl\u0131klar\u0131na bir anlamda son verilmi\u015f olur. Bu olas\u0131l\u0131k vard\u0131r, bu genetik de\u011fi\u015fiklikler ge\u00e7irilebilir ama tersi de olabilir. Vir\u00fcslerin HPAI (y\u00fcksek patojeniteli ku\u015f gribi yapanlar\u0131) ve LPAI (d\u00fc\u015f\u00fck patojeniteli ku\u015f gribi yapanlar\u0131) denen iki t\u00fcrleri vard\u0131r. Bu de\u011fi\u015fiklikler her iki y\u00f6nde de olabilir. Yani HPAI, LPAI\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015febilir, tersi de olabilir. Ku\u015f gribi vir\u00fcsleri b\u00f6yle s\u00fcrprizler yapmaya adayd\u0131r. D\u00fcnya \u00fczerinde bunun \u00f6rnekleri s\u00fcrekli ya\u015fan\u0131yor.<\/p>\n

\u0130nsanlara bula\u015fma yollar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn insana nas\u0131l bula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir misiniz? <\/strong><\/p>\n

Ku\u015flarla, evcil ku\u015flarla, k\u00fcmes hayvanlar\u0131yla yak\u0131n temas sonucunda bula\u015f\u0131yor. Onlara dokunarak, t\u00fcylerini elleyerek, g\u00f6zya\u015f\u0131 gibi salg\u0131lar\u0131, salyalar\u0131yla ve d\u0131\u015fk\u0131lar\u0131yla temas ederek vir\u00fcs\u00fc kapabiliriz. Sadece bu da de\u011fil, bunlarla kirlenmi\u015f y\u00fczeyler ve e\u015fyalar da ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin Ankara\u2019da ya\u015fanan vakada hastalanan \u00e7ocuklar, ne ku\u015fla temas etmi\u015fler ne de bunlar\u0131n \u00e7\u0131kart\u0131lar\u0131yla. Ama onlarla kirlenmi\u015f eldivenlerle oynam\u0131\u015flar. Bu da tabii bir ders \u00e7\u0131karmam\u0131za yol a\u00e7\u0131yor, e\u015fyalar da sorumlu olabilir; o nedenle duyarl\u0131 olmak gerekiyor.<\/p>\n

Hasta hayvanlar\u0131n pisliklerinin mekanik olarak ta\u015f\u0131nmas\u0131 da vir\u00fcs\u00fc yayabilir mi?<\/strong><\/p>\n

Ku\u015flar\u0131n pislikleri, bir mekanik ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 vekt\u00f6r arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bir yerden bir yere g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrse bu da bula\u015fma kayna\u011f\u0131 olur. Vir\u00fcs\u00fcn, tavuk d\u0131\u015fk\u0131s\u0131nda etkinli\u011fini 48 saatten fazla s\u00fcrd\u00fcremeyece\u011fini hat\u0131rlatal\u0131m. \u00d6yleyse, bu mekanik vekt\u00f6rl\u00fck olay\u0131 o kadar da abart\u0131lmamal\u0131d\u0131r. \u00d6nlem al\u0131nmal\u0131d\u0131r elbette bir yerden bir yere ge\u00e7erken. Ama tavuk d\u0131\u015fk\u0131s\u0131ndaki vir\u00fcs\u00fcn etkinli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrebilmesi \u00e7ok uzun s\u00fcre m\u00fcmk\u00fcn olamaz, Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u0131da ve Tar\u0131m \u00d6rg\u00fct\u00fc (FAO)\u2019n\u00fcn belgelerinde yaz\u0131yor, spek\u00fclatif bir bilgi de\u011fildir. Evet vir\u00fcs so\u011fukta g\u00fcnlerce etkinli\u011fini korur, 0\u00b0C\u2019de haftalarca s\u00fcrebilir bu. Mekanik olarak kirlenmi\u015f her y\u00fczey yine de potansiyel bir tehlikedir, bu konuda gerekli temizlik kurallar\u0131 sonuna kadar uygulanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Havada u\u00e7an mart\u0131 da, g\u00fcvercin de hasta olabilir. Onlar\u0131n \u00fczerine pisledikleri \u00f6rne\u011fin maydanozu yememizle de hastal\u0131\u011fa yakalanabilece\u011fimiz s\u00f6yleniyor. Bu sizce m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/strong><\/p>\n

Maydanoz, salatal\u0131k, marul gibi pi\u015firilmeden t\u00fcketilen her t\u00fcrl\u00fc sebze, b\u0131rak\u0131n\u0131z ku\u015f gribini, hayvan ya da insan d\u0131\u015fk\u0131s\u0131n\u0131n kirletmesiyle ili\u015fkili olan her t\u00fcrl\u00fc mikroorganizman\u0131n bula\u015fabilece\u011fi yiyeceklerdir. Tifodan, sar\u0131l\u0131ktan tutunuz \u00e7ocuk felcine kadar. Maydanozun ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcyle kirlenme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur diyemem, ama bu olas\u0131l\u0131k hesaplar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, onlar maydanozlar\u0131 kirletinceye kadar zaten sap\u0131r sap\u0131r \u00f6l\u00fcrler. Mart\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, bug\u00fcn i\u00e7in \u0130stanbul\u2019da mart\u0131lar\u0131n yo\u011fun olarak \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcne dair hi\u00e7bir g\u00f6zlem yok.<\/p>\n

Tavuk eti ve yumurtas\u0131n\u0131n t\u00fcketilmesinde hi\u00e7bir sorun yok<\/em><\/strong><\/p>\n

Tavuk etinin ve yumurtan\u0131n nas\u0131l t\u00fcketilmesi gerekti\u011fi konusunda bilgi verebilir misiniz?<\/strong><\/p>\n

Bir kere marketteki end\u00fcstriyel olarak \u00fcretilmi\u015f tavu\u011fun hasta bir hayvandan haz\u0131rlanma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 yok gibidir. Hani \u00f6zel bir ihmalk\u00e2rl\u0131k, bir k\u00f6t\u00fc niyet g\u00fcd\u00fclmedik\u00e7e, end\u00fcstri bindi\u011fi dal\u0131, ticari \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 b\u00f6ylesine riske eder mi? M\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bu sadece tavuk end\u00fcstrisi i\u00e7in de de\u011fil, s\u00fct, yo\u011furt, vd. t\u00fcm hayvansal \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Burada end\u00fcstri hijyenik kurallara sonuna kadar uyuyor olmal\u0131d\u0131r ve bunun i\u00e7in de gerekli mekanizmalar zaten kurulmu\u015ftur. Bunlardan da \u015f\u00fcphelenip evhama kap\u0131lmam\u0131za hi\u00e7 gerek yok.<\/p>\n

Ben eskisinden daha da fazla yemek zorunda kal\u0131yorum tavu\u011fu. Uzmanl\u0131\u011f\u0131m nedeniyle d\u0131\u015far\u0131da t\u00fcm hareketlerim g\u00f6zleniyor\u2026 Mercimek mi, tavuk suyu \u00e7orba m\u0131 derseniz kesinlikle mercime\u011fi se\u00e7erim. Ama bug\u00fcnlerde tavuk suyunu i\u00e7mek zorunda kal\u0131yorum, \u00e7evremdekiler \u201choca mercimek \u00e7orbas\u0131 i\u00e7ti\u011fine g\u00f6re\u2026\u201d demesin diye.<\/p>\n

Peki kesilmi\u015f hasta bir tavukta bu vir\u00fcs ne kadar s\u00fcre aktif olabilir?<\/strong><\/p>\n

Tabi e\u011fer hasta oldu\u011fu bilinmeden kesildiyse diyorsunuz… Bu en k\u00f6t\u00fc senaryodur, ama hi\u00e7 kimse korkmas\u0131n. Tavuk pi\u015firilerek yenilece\u011fine g\u00f6re, vir\u00fcs\u00fcn o zaman bile insana bula\u015fma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur.<\/p>\n

Tavuk etini ha\u015flamak her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6t\u00fc senaryoyu bertaraf ediyor mu?<\/strong><\/p>\n

Hangi y\u00f6ntemle pi\u015firiyor olursan\u0131z olun, \u201cbu tavuk \u00e7i\u011fdir\u201d dememeniz yeterli. \u015e\u00f6yle bir tehlike var tabii, hasta tavu\u011fu yiyince bir sorun yok ama bu tavu\u011fu pi\u015firen, haz\u0131rlayan ki\u015fi o hayvanla temas etmi\u015fse bir risk ta\u015f\u0131yabilir. \u00d6n\u00fcn\u00fcze gelen yemekten korkmay\u0131n, onu haz\u0131rlayan ki\u015fi korksun… O zaman ev han\u0131mlar\u0131 ve a\u015f\u00e7\u0131lar risk alt\u0131na giriyor. Onlar\u0131n da \u015fu kural\u0131 hi\u00e7 unutmamas\u0131 gerekir: sadece tavukla de\u011fil, hayvansal herhangi bir \u00fcr\u00fcnle birebir temas kurduktan sonra ellerini mutlaka y\u0131kamalar\u0131 gerekir. \u0130ster k\u00f6fte, ister bal\u0131k, ister k\u0131rm\u0131z\u0131 et… Ellerini iyi bir \u015fekilde y\u0131kamalar\u0131 yeterlidir. Bug\u00fcne kadar tavuk yemi\u015f de ku\u015f gribine yakalanm\u0131\u015f tek bir vaka yoktur d\u00fcnya literat\u00fcr\u00fcnde.<\/p>\n

Yumurta i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fey s\u00f6z konusu mu?<\/strong><\/p>\n

Yumurtan\u0131n, yumu\u015fak olmas\u0131, sulu kalmas\u0131, e\u011fer mikroplu ise vir\u00fcs\u00fcn etkinli\u011fini yitirmesine yetmeyebilir. Rafadan veya ya\u011fda yumurta \u015feklinde haz\u0131rlananlara g\u00fcvenlidir diyemem.<\/p>\n

Peki markette hastal\u0131kl\u0131 bir yumurtayla kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/strong><\/p>\n

Tam da bu konuda kayg\u0131m\u0131z\u0131 giderecek bir cevap vereyim. B\u00f6yle bir olas\u0131l\u0131k yoktur ki. End\u00fcstriyel olarak \u00fcretilen tavuklar hasta olacak, hasta olduklar\u0131 fark edilene kadar bir gaflet s\u00f6z konusu olacak, hasta hayvanlar\u0131n yumurtalar\u0131 -en fazla bir kere yumurtlayabilirler, ondan sonra yumurtadan kesileceklerdir- anla\u015f\u0131lamayacak, o yumurtalar t\u00fcketime sunulacak ve siz yeterince pi\u015firmeden yiyeceksiniz\u2026 Senaryo budur. Bu ne kadar m\u00fcmk\u00fcn siz takdir edin. Her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6t\u00fc olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015flamak istiyorsan\u0131z rafadan yumurta yemeyin, kat\u0131 yumurta yiyin.<\/p>\n

Influenzaviruslar, a\u015f\u0131 \u00fcretimi i\u00e7in de laboratuarda \u00e7o\u011falt\u0131lmak zorunda. Bol bol \u00fcretilsin ki ondan sonra etkisiz hale getirilsin, insan v\u00fccuduna hastal\u0131k yapacak zararl\u0131 etkilerinden ar\u0131nd\u0131r\u0131ls\u0131n ve a\u015f\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcls\u00fcn. Peki o vir\u00fcs\u00fc laboratuvarda bol bol nerede \u00fcretiyoruz biz? Nerede \u00e7o\u011falt\u0131l\u0131yor? Tavuk yumurtas\u0131nda. Vir\u00fcsler bakterilerden farkl\u0131 olarak hep canl\u0131 sistemlerde \u00fcretilir biliyorsunuz. Influenzavirusun en \u00f6nemli hedefidir tavuk yumurtas\u0131. Orada \u00fcremeyi \u00e7ok severler. \u0130\u015fte o nedenle hasta hayvanlar\u0131n da kendi yumurtalar\u0131na ge\u00e7irmi\u015f olma ihtimali vard\u0131r. Ama bunu yumurtadan uzak durun manas\u0131nda s\u00f6ylemiyorum.<\/p>\n

\u0130la\u00e7 \u015firketinin \u00e7\u0131karlar\u0131 m\u0131, insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fi mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Ku\u015f gribinin tedavisinde kullan\u0131lan ilac\u0131n patenti \u00f6zel bir \u015firkete ait. Ciddi bir salg\u0131n s\u00f6z konusu oldu\u011funda \u00e7ok say\u0131da ilac\u0131n \u00fcretimi i\u00e7in d\u00fcnya ne yapacak. \u0130nsanlar\u0131n ya\u015fam\u0131 m\u0131, \u015firketin k\u00e2r\u0131 m\u0131 \u00f6nemli olacak?<\/strong><\/p>\n

Tabi patent korumas\u0131 var. \u0130lac\u0131n etkin olabilmesi i\u00e7in de ayn\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcretilmesi gerekiyor. Bunun i\u00e7in de \u00f6ncelikle o teknolojiye sahip olmal\u0131y\u0131z. Bug\u00fcn ba\u015flasak \u00f6yle bir teknolojiyi kurmak i\u00e7in y\u0131llar gerekir. Bu nedenle bizim jenerik ila\u00e7 \u00fcretme \u015fans\u0131m\u0131z yok. Bunu yine tek \u00fcretici olan firmadan sat\u0131n almak zorunday\u0131z. Asl\u0131nda b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya, patent nedeniyle firmaya ve onun \u00fcretim kapasitesine ba\u011fl\u0131. Yar\u0131n bir g\u00fcn, insandan insana ge\u00e7en ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn sahneye \u00e7\u0131kmas\u0131yla \u00e7ok b\u00fcy\u00fck talep do\u011facak. \u015eu anda b\u00f6yle bir pandemi s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ila\u00e7 s\u0131k\u0131nt\u0131m\u0131z yok. Var olan stoklar yeterli. Zaten Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 da 100 bin kutu ilac\u0131 100 bin ki\u015fi \u201cku\u015f gribi\u201d olacak diye istemedi. B\u00f6yle bir \u015fey s\u00f6z konusu olamaz. Vietnam\u2019da iki y\u0131lda toplam 93 vaka g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek\u2026 Bakanl\u0131\u011f\u0131n ila\u00e7 stoklamas\u0131n\u0131n nedeni, yeni bir grip vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn insandan insana bula\u015fmas\u0131n\u0131n beklenmesi. T\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 etkileyecek bir salg\u0131nda herkese yetecek ilac\u0131n \u00fcretilmesi on y\u0131llar al\u0131r. Bu da insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir \u00e7aresizlik i\u00e7ine d\u00fc\u015fmesi demektir.<\/p>\n

Fakat teknolojiye sahip olan, jenerik ila\u00e7 \u00fcreten kimi \u00fclkeler de yok de\u011fil. \u00d6rne\u011fin, Hindistan ve Tayvan. Patent korumas\u0131na kar\u015f\u0131n, onlar ilac\u0131 d\u00fcnya pazar\u0131na verebileceklerini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Tabii \u015fu anda tek \u00fcretici olan firman\u0131n ka\u00e7ak \u00fcretimi engelleme hakk\u0131 var. D\u00fcnyan\u0131n bir kere daha d\u00fc\u015f\u00fcnmesi gerekecek; birilerinin ticari \u00e7\u0131karlar\u0131 m\u0131, yoksa insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fi mi?<\/p>\n

T\u00fcrkiye, insandan insana salg\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 aday \u00fclkelerden birisi gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Zorlu\u011funu bilerek soruyorum, \u00f6nlemler al\u0131n\u0131yor mu?<\/strong><\/p>\n

Bu \u00e7ok belirsiz bir durum ve hi\u00e7bir \u00fclkede ilk kez \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 da temenni etmeyiz. Bizde \u00e7\u0131karsa felaket olur ve bunun arkas\u0131 da gelir. Ertesi g\u00fcn t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131labilir. Bug\u00fcne kadar al\u0131nan \u00f6nlemler yeterli miydi de\u011fil miydi, bunlar\u0131 sorgulamak i\u00e7in kendimi yeterli g\u00f6rm\u00fcyorum. Filmi geriye sararak ders \u00e7\u0131karacaksak yapal\u0131m, ama bence ileriye bakmam\u0131z gerek. T\u00fcrkiye\u2019nin bir\u00e7ok ilindeki kanatl\u0131lar bu vir\u00fcsle enfekte olmu\u015f durumda. Bu da o b\u00f6lgede ya\u015fayan insanlar\u0131n tehdit alt\u0131nda olmas\u0131 demektir. Beni bu boyutu ilgilendiriyor. Veteriner hekimler, i\u015fin di\u011fer taraf\u0131ndan sorumlular. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 esas sorumluluk onlarda. \u00c7\u00fcnk\u00fc sa\u011fl\u0131k camias\u0131 olarak biz hastal\u0131\u011f\u0131 tan\u0131ma \u015fans\u0131na sahibiz. Hasta oldu\u011funu ifade edebilecek bireylerle ilgiliyiz. Ama ayn\u0131 avantaja kanatl\u0131lar sahip de\u011fil; onlar\u0131 ancak sahipleri ya da veteriner hekimler bulup anlayacak. Bu i\u015ften sorumlu kurumun ad\u0131n\u0131 koyal\u0131m: Tar\u0131m ve K\u00f6yi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Te\u015fekk\u00fcr ederiz Haluk Bey…<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

“Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn mutasyonla de\u011fil de genetik al\u0131\u015fveri\u015f yoluyla ba\u015fka bir vir\u00fcse d\u00f6n\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksek. Vir\u00fcs o zaman melez olacakt\u0131r. A\u011f\u0131r hastal\u0131k yapma \u00f6zelli\u011fini ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcnden, insandan insana ge\u00e7me \u00f6zelli\u011fini de insan gribi vir\u00fcs\u00fcnden alacakt\u0131r. Bu nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilir? \u0130ki vir\u00fcs\u00fcn, yani insan gribi vir\u00fcs\u00fc ile ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn ayn\u0131 ki\u015fide enfeksiyon olu\u015fturmas\u0131yla… […]<\/p>\n","protected":false},"author":478,"featured_media":253,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[62],"tags":[197,198,204,199,201,202,205,203],"class_list":["post-250","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-24-sayi","tag-biyoloji","tag-cevre","tag-dogal-afetler","tag-ekoloji","tag-haluk-eraksoy","tag-kus-gribi","tag-mikrobiyoloji","tag-tibbi-biyoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/250","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/478"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=250"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/250\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/253"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=250"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=250"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=250"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}