{"id":26483,"date":"2014-04-01T12:06:39","date_gmt":"2014-04-01T09:06:39","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=26483"},"modified":"2022-01-07T02:38:24","modified_gmt":"2022-01-06T23:38:24","slug":"uc-numarali-trimat-birute-mary-galdikas-ve-orangutanlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/04\/01\/uc-numarali-trimat-birute-mary-galdikas-ve-orangutanlar","title":{"rendered":"\u00dc\u00e7 numaral\u0131 \u201ctrimat\u201d:\u00a0Birut\u00e8 Mary Galdikas ve orangutanlar"},"content":{"rendered":"

Ebru Oktay<\/strong><\/p>\n

Birut\u00e8 Galdikas<\/em> Endonezya ya\u011fmur ormanlar\u0131nda orangutanlar\u0131 g\u00f6zlemlemek i\u00e7in, Kamp Leakey\u2019i kurmu\u015ftur. Bir toplant\u0131da Kamp Leakey\u2019in de\u011fi\u015fmez kural\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle \u00f6zetler: \u201cBu kampta \u00f6ncelik orangutanlar\u0131nd\u0131r; bilim ikinci, yerliler ve di\u011fer insanlar \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve bizler yani Bat\u0131\u2019dan gelen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar en sonuncuyuz.\u201d <\/em><\/p>\n

Bir m\u00fccadele \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn sonunda ortaya \u00e7\u0131kan eserden etkilenerek, ba\u015fka bir m\u00fccadeleye at\u0131lan bir insan. Birut\u00e8 ilk kitab\u0131n\u0131 k\u00fct\u00fcphaneden edindi\u011finde, hen\u00fcz 6 ya\u015f\u0131ndayd\u0131 ve ya\u015fam\u0131n\u0131n gidi\u015fat\u0131 neredeyse belirlenmi\u015fti. Cruious George<\/em> 1930\u2019larda Almanya\u2019da Nazi i\u015fgalinden ka\u00e7an bir \u00e7iftin yaratt\u0131\u011f\u0131, daha sonra t\u00fcm d\u00fcnyaya mal olan ve \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerde en \u00f6nemli \u00e7ocuk kitaplar\u0131 aras\u0131nda yer alan bir seriydi. Sar\u0131 \u015fapkal\u0131 bir adam ile yan\u0131ndaki afacan maymunun maceralar\u0131n\u0131 anlat\u0131yordu. Galdikas ailesi, as\u0131l k\u00f6klerinin oldu\u011fu Litvanya\u2019dan \u00f6nce Birut\u00e8\u2019\u00fcn do\u011fdu\u011fu Almanya\u2019ya, oradan da Toronto\u2019ya geldiklerinde, merakl\u0131 k\u0131zlar\u0131 bu kitapla hayat\u0131n\u0131n mesle\u011fine karar vermi\u015fti; ara\u015ft\u0131rmac\u0131 olacakt\u0131.<\/p>\n

E\u011fitim ya\u015fam\u0131<\/strong><\/p>\n

Aile, 1964\u2019de Kanada\u2019dan Amerika\u2019ya ta\u015f\u0131n\u0131nca, Birut\u00e8 do\u011fa bilimleri alan\u0131ndaki e\u011fitimini, \u00f6nce Vancouver\u2019daki British Colombia \u00dcniversitesi\u2019nde (UBC); daha sonra da Los Angeles Kaliforniya (UCLA) \u00dcniversitesi\u2019nde s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. 1966\u2019da h\u0131zla ald\u0131\u011f\u0131 psikoloji ve zooloji lisans derecesinden sonra, 1969\u2019da da antropoloji alan\u0131nda master derecesini tamamlad\u0131. Hayat\u0131n\u0131 belirleyecek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapaca\u011f\u0131 Kenyal\u0131 antropolog Dr. Louis Leakey ile tan\u0131\u015fmas\u0131 da mezuniyet d\u00f6neminde olmu\u015ftu.<\/p>\n

Asl\u0131nda Birut\u00e8, insan\u0131n nereden geldi\u011fini 5 ya\u015f\u0131ndan beri sorguluyordu. Maymundan evrildi\u011fimizi \u00f6\u011frenmi\u015fti ama, daha fazlas\u0131na ihtiyac\u0131 vard\u0131. 12 ya\u015f\u0131nda Toronta\u2019daki High Park\u2019ta Vah\u015fi Ya\u015fam b\u00f6l\u00fcm\u00fcne girip Huron ya da \u0130rokua yerlileri gib saatlerce sessiz ve gizlice etraf\u0131 g\u00f6zlemlemeyi seviyordu.<\/p>\n

Se\u00e7ti\u011fi dal olan antropoloji, \u00f6zellikle de fiziksel antropoloji, insan do\u011fas\u0131n\u0131n s\u0131rlar\u0131n\u0131, atalar\u0131m\u0131z ve akrabalar\u0131m\u0131z\u0131n evrimini, b\u00fcy\u00fck maymunlar \u00fczerinden anlamam\u0131za yarayan en etkili aland\u0131. Birut\u00e8 Galdikas, hayat\u0131n\u0131 orangutanlarla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalara adad\u0131. Bu b\u00fcy\u00fck maymunlar\u0131n neden insan atalar\u0131m\u0131z\u0131n evrim yoluna girmediklerini merak etti. \u0130nsano\u011flu, bir arada olmay\u0131 \u00f6\u011frenebilmi\u015f \u00e7e\u015fitli tipte maymun t\u00fcrlerinden evrilmi\u015fti. Oysa orangutanlar bunu asla \u00f6\u011frenemedi. Milyonlarca y\u0131l de\u011fi\u015fmeden kald\u0131lar, \u00e7\u00fcnk\u00fc ya\u015fad\u0131klar\u0131 ormanlar de\u011fi\u015fmedi ve her zaman kendilerine yetecek yiyece\u011fi, yaln\u0131z kalabilecekleri \u0131ss\u0131z alanlar\u0131 bulabildiler.<\/p>\n

\"\"
National Geographic, Ekim 1975 tarihli say\u0131s\u0131n\u0131n kapa\u011f\u0131n\u0131 Birut\u00e8 ve orangutanlara ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Leakey\u2019in melekleri: Trimatlar<\/strong><\/p>\n

Bu merak ve kararl\u0131l\u0131kla Galdikas, \u00f6nceleri konuya pek s\u0131cak bakmayan \u00fcnl\u00fc antropolog Louis Leakey\u2019i orangutanlar \u00fczerine saha \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in ikna etti. 1971\u2019de hen\u00fcz 25 ya\u015f\u0131ndayken Borneo Adas\u0131\u2019na ya\u015fam bi\u00e7imleri o zamana kadar hemen hi\u00e7 incelenip anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f bir maymun t\u00fcr\u00fc olan orangutanlar\u0131 izlemek \u00fczere gitti. B\u00f6ylece Leakey\u2019in \u015fempanze ve goril ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda destek verdi\u011fi Jane Goodall ve Dian Fossey\u2019den sonra, Birut\u00e8 Galdikas da orangutan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 al\u0131nca; \u201cLeakey\u2019in melekleri\u201d \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc tamamlanm\u0131\u015f oldu. Birut\u00e8 Leakey\u2019in parlak miras\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flad\u0131. Birut\u00e8\u2019\u00fcn orangutanlar\u0131n az bilinen davran\u0131\u015flar\u0131, ya\u015fam ortamlar\u0131 ve beslenmelerine ait g\u00f6zlemlerle olu\u015fturdu\u011fu bilgilerden pek \u00e7ok bilim alan\u0131nda faydalan\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Yine bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda Endonezya\u2019n\u0131n balta girmemi\u015f ya\u011fmur ormanlar\u0131n\u0131n biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fine dikkat \u00e7ekildi ve \u00e7e\u015fitli bas\u0131n yay\u0131n organlar\u0131nda bulgular\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131yla t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n ilgisi ve deste\u011fi sa\u011flanm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n

Borneo\u2019nun g\u00fcneyindeki ya\u011fmur ormanlar\u0131nda hava karar\u0131yor. Karanl\u0131k, g\u00fcr\u00fclt\u00fcyle \u00e7ekilen perde gibi etraftaki b\u00f6ceklerin kurba\u011falar\u0131n orkestras\u0131na kat\u0131l\u0131yor ve kulakta testere etkisi yarat\u0131yor. Ufac\u0131k bir esinti bile yok. Hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6rm\u00fcyorsunuz, ama her \u015feyi i\u015fitiyorsunuz.<\/p>\n

Buras\u0131 cennet ve cehennemin bile\u015fimi gibi. Ya\u015fam\u0131n ve \u00f6l\u00fcm\u00fcn ta\u015farak, k\u00f6p\u00fcrerek kendini g\u00f6sterdi\u011fi, duyular\u0131n\u0131z\u0131n canland\u0131\u011f\u0131 bir yer. Ama duyular\u0131n\u0131za g\u00fcvenemezsiniz. 3,5 metre boyundaki a\u011fa\u00e7lar, neredeyse 90 dereceyi bulan nemli s\u0131cak, s\u00fcrekli ya\u011fmur ya\u011fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren bir hava… Birut\u00e8 s\u00fcl\u00fckler, kar\u0131ncalar, \u00f6r\u00fcmcekler ve ar\u0131larla ya\u015f\u0131yor. Onlar\u0131 beslemek insanlara d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde, \u0131s\u0131r\u0131klar\u0131n\u0131n ac\u0131s\u0131z olmas\u0131na memnun oluyorsunuz. D\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm meyvelerine bask\u0131n gelecek tattaki hindistancevizi ve di\u011fer meyve a\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131n alt\u0131ndan ge\u00e7erken dikkatli olmal\u0131s\u0131n\u0131z; \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015ferken sizi \u00f6ld\u00fcrebilirler. Burada 600\u2019den fazla a\u011fa\u00e7 t\u00fcr\u00fc, 200 kadar memeli ve 550\u2019den fazla ku\u015f t\u00fcr\u00fc ya\u015fam s\u00fcr\u00fcyor. Ancak sadece b\u00fcy\u00fck Asya maymunu, tek k\u0131rm\u0131z\u0131 maymun olan orangutanlar burada ya\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Birut\u00e8 Galdikas\u2019\u0131n ev olarak se\u00e7ti\u011fi mek\u00e2n i\u015fte buras\u0131. Birut\u00e8 Louis Leakey ile tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan beri akl\u0131nda hep orangutanlarla ilgili yapmak istedi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fma vard\u0131. \u00d6nce reddedilmesine ra\u011fmen nihayet 1970\u2019de, Goodall\u2019\u0131n Londra\u2019daki evinde Leakey\u2019in ba\u015frol\u00fc oynad\u0131\u011f\u0131 bir bulu\u015fma ayarland\u0131. O ana kadar Jane Tanzanya\u2019da 10 y\u0131ld\u0131r; Dian ise Zaire ve Ruwanda\u2019da 3 y\u0131ld\u0131r \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131yordu. Birut\u00e8 bu kad\u0131nlara kar\u015f\u0131 korkuyla kar\u0131\u015f\u0131k bir hayranl\u0131k i\u00e7ersindeydi. Onlar\u0131n da deste\u011fiyle o ak\u015fam Birut\u00e8\u2019\u00fcn Endonezya\u2019ya gidi\u015fi onaylanm\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece \u201ctrimatlar\u201d (tree primates) ilk kez ortak bir sonu\u00e7 ortaya koymu\u015flard\u0131.<\/p>\n

Endonezya\u2019da, Kamp Leakey\u2019de<\/strong><\/p>\n

Para deste\u011fini bulmak biraz zaman ald\u0131. Yine de 1971 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcnde Birut\u00e8 ve e\u015fi Rodney Brindamour, yanlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck s\u0131rt \u00e7antalar\u0131, biraz k\u0131rtasiye malzemesi, iki ya\u011fmurluk, basit bir \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131, basit mutfak kap ka\u00e7a\u011f\u0131 olacak \u015fekilde yola \u00e7\u0131kt\u0131lar.<\/p>\n

Daha \u00f6nce orangutanlarla ilgili yap\u0131lan \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131 ve k\u0131sa s\u00fcreli ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda onlar\u0131n yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131 epeyce sevdikleri, meyvelerle beslendikleri, her gece ayr\u0131 a\u011fa\u00e7larda olmak \u00fczere kendilerine yuva yaparak geceyi orada ge\u00e7irdikleri \u00f6\u011frenilmi\u015fti.<\/p>\n

Ancak do\u011fum a\u015famalar\u0131, erkeklerin sava\u015f\u0131, annenin bebe\u011fini nas\u0131l ve ne kadar ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131, ergenlikten eri\u015fkinli\u011fe ne zaman ge\u00e7tikleri bilinmiyordu. Sadece erkeklerin ergen olduktan sonra \u00fcremeyi b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131na dair bir fikir olu\u015fmu\u015ftu.<\/p>\n

\u0130lk planlar\u0131 gayet iyi haritaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Sumatra\u2019daki parka gitmekti. Fakat daha \u00f6nce hi\u00e7 kimsenin yan\u0131t\u0131n\u0131 bulamad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekleri arad\u0131klar\u0131 i\u00e7in hi\u00e7 haritaland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, 250. 000 hektarl\u0131k bir alana yay\u0131lan g\u00fcney Borneo\u2019daki Tanjung Puting\u2019de karar k\u0131ld\u0131lar. Orman bek\u00e7ilerinin kurdu\u011fu alana geldiler ve buraya \u201c Kamp Leakey\u201d ad\u0131n\u0131 verdiler. Ya\u011fmuru ilk kez ger\u00e7ekten hissediyorlard\u0131.<\/p>\n

\u00c7ift, sefillik i\u00e7inde ya\u015f\u0131yordu. Sadece konserve ve muz yiyorlar, giysileri \u00e7\u00fcr\u00fcyor, defalarca \u0131s\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 yerleri ka\u015f\u0131rken her seferinde sepsis tehlikesi atlat\u0131yorlard\u0131. Birut\u00e8, termosuna doldurdu\u011fu so\u011fuk kahve ile sabah\u0131n ilk \u0131\u015f\u0131klar\u0131yla en az\u0131ndan bir anl\u0131k g\u00f6rebilece\u011fi \u0131\u015f\u0131ldayan k\u0131rm\u0131z\u0131 bir k\u00fcrk ararken, Rodney de palas\u0131yla a\u011fa\u00e7 dallar\u0131n\u0131 keserek bir sonraki g\u00fcn ge\u00e7ebilecekleri ufak bir patika olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Hava karard\u0131ktan sonra kampa ancak d\u00f6nebiliyorlard\u0131.<\/p>\n

\u201cOnlar\u0131 bulam\u0131yor, g\u00f6remiyor, ileti\u015fim kuram\u0131yordum; umutsuzlu\u011fa kap\u0131l\u0131yordum\u201d diyordu Birut\u00e8. Bir kez bir an a\u011fa\u00e7lar\u0131n yapraklar\u0131 aras\u0131ndan t\u00fcyl\u00fc k\u00fcrk\u00fc g\u00f6rebildi\u011finde de, botlar\u0131n\u0131 \u00e7amurdan kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken elinden ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Ya\u011fmurlar ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan, sezon, takibe pek uygun de\u011fildi. Kuru zeminde takip kolayd\u0131 ancak bu hayvanlar ilgiden pek ho\u015flanmad\u0131klar\u0131ndan s\u0131kl\u0131kla a\u011fa\u00e7 dallar\u0131n\u0131 savuruyor, homurdan\u0131yor ve b\u00fcy\u00fck bir titizlik ve isabetle idrar ve d\u0131\u015fk\u0131lar\u0131n\u0131 takip\u00e7ilerinin kafalar\u0131na b\u0131rak\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

\"\"S\u0131k\u0131 g\u00f6zlemler ve an\u0131tsal bir doktora tezi<\/strong><\/p>\n

Birut\u00e8\u2019\u00fcn ilk g\u00f6zlemleri orangutanlar\u0131n beslenme, a\u011fa\u00e7lara \u00e7\u0131kma ve yuva yapmalar\u0131yla ilgili oldu. Genellikle her ak\u015fam farkl\u0131 bir a\u011faca yuva yap\u0131p sabah ayr\u0131l\u0131yorlard\u0131, hatta bazen kestirmek ya da bir ya\u011fmur f\u0131rt\u0131nas\u0131ndan korunmak i\u00e7in g\u00fcnd\u00fcz de bunun i\u00e7in u\u011fra\u015f\u0131yorlard\u0131. Ayn\u0131 zamanda di\u011fer b\u00fcy\u00fck maymunlardan farkl\u0131 olarak ya\u011fmur damlalar\u0131ndan korunmak i\u00e7in a\u011fa\u00e7 dallar\u0131ndan \u00e7at\u0131 yap\u0131p yuvay\u0131 tamamen \u00e7evreliyorlard\u0131. Meyvelerin yan\u0131 s\u0131ra a\u011fa\u00e7 kabuklar\u0131ndan yumu\u015fak olanlar\u0131 da se\u00e7ip yiyorlard\u0131. \u00d6zellikle \u201cbanitan\u201d \u00a0isminde, k\u0131r\u0131lmas\u0131 zor iki \u00e7ekirdekli bir meyvenin \u00e7ekirdeklerini \u00e7\u0131karmak ve i\u00e7indeki \u00f6z\u00fc yemek \u00e7ok ho\u015flar\u0131na gidiyordu. Yavru orangutanlar \u00e7eneleri yeterince g\u00fc\u00e7l\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131ndan annelerinin a\u011fz\u0131ndan bu \u00f6z\u00fc kap\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Orangutanlar, di\u011fer b\u00fcy\u00fck maymunlardan farkl\u0131 olarak grup halinde dola\u015fmad\u0131klar\u0131ndan ve a\u011fa\u00e7larda ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan g\u00f6zlemlenmesi en zor t\u00fcrd\u00fc. Bazen bir tanesini bile g\u00f6remeden t\u00fcm g\u00fcn ge\u00e7ebiliyordu. Tekil kar\u015f\u0131la\u015fmalar da olmuyor de\u011fildi. Bu durumlarda Birut\u00e8 korkmaktan \u00e7ok parlayan turuncu k\u00fcrklerinin muhte\u015fem g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne hayran kal\u0131yordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlara zarar vermedik\u00e7e, asl\u0131nda \u00e7ok \u00e7ekingen ve yumu\u015fak olduklar\u0131na inan\u0131yordu.<\/p>\n

\u0130lk d\u00f6rt y\u0131lda Rod ve Birut\u00e8 g\u00f6zlem yapt\u0131klar\u0131 6804 saat i\u00e7inde 58 farkl\u0131 canl\u0131 t\u00fcr\u00fc tan\u0131mlam\u0131\u015flard\u0131. Birut\u00e8, ate\u015fliyken veya kesilen yerleri kan\u0131yorken bile g\u00f6zlem yapmay\u0131 b\u0131rakmad\u0131. Zira zaten yaln\u0131zl\u0131\u011fa al\u0131\u015fk\u0131n \u00e7ekingen orangutanlar\u0131 inceleyebilmenin ba\u015fka yolu yoktu. Throat Pouch ad\u0131n\u0131 verdikleri erkek orangutan\u0131 ancak 6 ay i\u00e7inde kendilerini yad\u0131rgamayacak hale getirmi\u015flerdi. Orangutanlar son derece a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131, sakin, acelesiz hayvanlard\u0131. B\u00fct\u00fcn g\u00fcn\u00fc neredeyse hi\u00e7bir \u015fey yapmadan dinlenerek ge\u00e7irebiliyorlard\u0131. Kendilerini yava\u015f\u00e7a belli ediyorlard\u0131. Birut\u00e8 bir kez bir erke\u011fin s\u0131rt\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131 par\u00e7as\u0131 kullanarak yani \u201c alet kullanarak\u201d \u00a0ka\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir kere de di\u015fi bir orangutan\u0131n yavrusunu a\u011fa\u00e7 dallar\u0131yla t\u0131marlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 izleyebilmi\u015fti. Birut\u00e8\u2019nin amac\u0131, onlar\u0131, do\u011fumlar\u0131ndan \u00f6l\u00fcmlerine kadar g\u00f6zlemlemekti.<\/p>\n

Erkeklerin di\u015filer ve ya\u015fam alanlar\u0131 i\u00e7in birbirleriyle g\u00fcre\u015fe benzer kavgalar\u0131n\u0131 izledi. Zaman zaman sadece biti\u015fik iki a\u011fa\u00e7ta birbirlerine dikdik bakt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc, zaman zaman sadece ard\u0131 ard\u0131na gelen homurtular bi\u00e7iminde uzun ba\u011f\u0131r\u0131\u015flarla birinin di\u011ferini ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemledi.<\/p>\n

Erkek ve di\u015finin \u00e7iftle\u015fmeleri \u00f6ncesinde yakla\u015f\u0131k 3 g\u00fcn s\u00fcreyle birlikte beslenmelerini, sokularak yaslanmalar\u0131n\u0131, insanlar gibi \u00e7iftle\u015fmelerini, bazen di\u015finin adeta g\u00fcn\u00fcn\u00fc bilerek erke\u011fi \u00e7iftle\u015fmeye y\u00f6nlendirdi\u011fini g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Genellikle uyumlu giden bu s\u00fcre\u00e7, bazen sakin bir di\u015finin adeta deliye d\u00f6nmesiyle de ba\u015flayabiliyordu. \u0130zledikleri di\u015filerden biri olan Beth, \u00e7iftle\u015fmeden \u00f6nce erke\u011fin surat\u0131na dallar f\u0131rlat\u0131yor, midesine vuruyor ve penisini \u00e7imdikliyordu. Daha sonra ikisi birlikte ormanda kayboluyorlard\u0131.<\/p>\n

Birut\u00e8 ayn\u0131 zamanda tecav\u00fcz\u00fc de g\u00f6zlemlemi\u015fti. Bu di\u011fer iste\u011fe dayal\u0131 \u00e7iftle\u015fmelerden \u00e7ok farkl\u0131yd\u0131, hatta di\u015filer bu isteksizli\u011fi ve zoru belli eden garip bir h\u0131r\u0131lt\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131yorlard\u0131 ki, Birut\u00e8 buna \u201c tecav\u00fcz homurtusu\u201d \u00a0ad\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Yerlilerin uyar\u0131lar\u0131na g\u00f6re vah\u015fi erkek orangutanlar, bazen, \u00f6zellikle adet d\u00f6nemindeki kad\u0131nlara da tecav\u00fcz edebiliyorlard\u0131.<\/p>\n

Birut\u00e8, orangutanlar aras\u0131ndaki sosyal ili\u015fkileri g\u00f6zlemleyen ve belgeleyen ilk ki\u015fiydi. Bazen gen\u00e7 bireyler, \u00f6zellikle de di\u015filer bir arada olabiliyordu (7 ya\u015f\u0131ndan eri\u015fkinli\u011fe kadar). Bazen g\u00fcnlerce birlikte geziyor, bazen de birbirlerini t\u0131marl\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Jane ve Dian\u2019\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7ta tuttuklar\u0131 saha anlat\u0131lar\u0131 \u015feklindeki notlardan farkl\u0131 olarak Birut\u00e8, tan\u0131k oldu\u011fu her davran\u0131\u015f\u0131 dakika dakika kontrol sayfalar\u0131na not al\u0131yordu. Fokal hayvan \u00f6rneklemesi denen y\u00f6ntemle, her seferinde tek bir hayvana odaklan\u0131yordu. Orangutanlar\u0131n beslendi\u011fi y\u00fczlerce b\u00f6cek ve bitkiyi \u00f6zenle kataloglam\u0131\u015ft\u0131. Hatta bunlar\u0131 bazen kendi de tad\u0131yordu.<\/p>\n

Birut\u00e8\u2019\u00fcn 333 sayfal\u0131k doktora tezi, 1972\u2019de \u00f6len Louis Leakey\u2019e adanm\u0131\u015ft\u0131; UCLA\u2019da 1978\u2019de kabul edildi. Ele\u015ftirmenler tezi \u201c an\u0131tsal\u201d olarak nitelerken; Jane Goodall, verilerinin de saha \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kadar m\u00fckemmel oldu\u011funu vurguluyordu.<\/p>\n

Birut\u00e8 asl\u0131nda orangutanlar\u0131n insanlar\u0131n en yak\u0131n akrabas\u0131 oldu\u011fu tezini ispatlayamam\u0131\u015f; bu yak\u0131nl\u0131k daha sonraki DNA analizleriyle de onaylanarak \u015fempanzelerin olmu\u015ftu; ancak yine de insan\u0131n atalar\u0131n\u0131n a\u011fa\u00e7tan inmeden \u00f6nce nas\u0131l ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 belgeleyen \u00f6nemli sonu\u00e7lar elde edebilmi\u015fti.<\/p>\n

\"\"Mali s\u0131k\u0131nt\u0131lar ve kimi ele\u015ftiriler<\/strong><\/p>\n

Bu ba\u015far\u0131l\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015ftan sonraki 10 y\u0131l i\u00e7inde Birut\u00e8\u2019nin i\u015fine olan ilgi giderek azald\u0131. Kariyeri gibi \u00f6zel hayat\u0131 da dramatik bir \u015fekilde yolundan sapm\u0131\u015ft\u0131. E\u015fi Rod Brindamour, 1979\u2019da Birut\u00e8\u2019\u00fc terk etti. Zira bu i\u015fin \u00f6m\u00fcr boyu s\u00fcrecek bir i\u015f oldu\u011funu anlayamam\u0131\u015ft\u0131. Gerekli veriler topland\u0131ktan sonra normal ya\u015fant\u0131lar\u0131na geri d\u00f6neceklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Oysa Birut\u00e8\u2019e g\u00f6re bu i\u015f hayat\u0131n\u0131n tamam\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\u0130ki y\u0131l sonra Birut\u00e8, Endonezya yerlisi olan (Dayak) Pak Bohap bin Jalan ile epey uzun s\u00fcren b\u00fcrokratik i\u015flemlerden sonra evlendi. E\u015fi, Birut\u00e8\u2019den 7 ya\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck ve epeyce k\u0131sa boyluydu. Orada ki Ortodoks M\u00fcsl\u00fcman Melayular\u0131n aksine de Dayaklar domuz eti ve orangutan dahil her \u015feyi yemekte, avlamakta \u00f6zg\u00fcrd\u00fcler. Bu evlilikten sonra Pak Bohap Birut\u00e8\u2019nin i\u015finin tam bir destek\u00e7isi oldu ve pek \u00e7ok konuda ona yard\u0131m etti.<\/p>\n

Birut\u00e8\u2019\u00fcn ara\u015ft\u0131rmas\u0131 geni\u015fledik\u00e7e ve uzad\u0131k\u00e7a masraflar\u0131 da art\u0131yordu. Leakey Vakf\u0131 i\u00e7in bu al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k bir durum de\u011fildi, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201ctrimatlar\u201d projesi k\u0131sa s\u00fcreli ara\u015ft\u0131rmalar ya da her seferinde tek ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nlenecek \u015fekilde desteklenmekteydi. Asla tam anlam\u0131yla yetmemekle birlikte, bir\u00e7ok kurulu\u015ftan fon bulunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Bu arada d\u00fcnya g\u00f6zlemcileri o b\u00f6lgeye para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fc guruplar getirmeye ba\u015flad\u0131. Kamp, 1984-1993 aras\u0131 epeyce geliri buradan elde etti. Gelen herkes 1800 dolar \u00f6d\u00fcyor, ormana sal\u0131nacak yetim orangutanlara bak\u0131yor, Dayak yerlileriyle orangutanlar\u0131 g\u00f6zlemek ve kaydetmek \u00fczere ormana gidiyor, botanik \u00e7e\u015fitlili\u011fi not ediyor, o arada g\u00f6rd\u00fckleri ka\u00e7ak avc\u0131lar\u0131 da g\u00f6revlilere bildiriyorlard\u0131. Bu destek elbette \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n h\u0131z\u0131n artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. 1985\u2019in Aral\u0131k ay\u0131nda yap\u0131lan 936 saatlik g\u00f6zlemin sonu\u00e7lar\u0131, Birut\u00e8\u2019\u00fcn ilk y\u0131l\u0131n tamam\u0131nda elde etti\u011finden fazlayd\u0131.<\/p>\n

Birut\u00e8\u2019e en b\u00fcy\u00fck ele\u015ftiri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yay\u0131mlamamas\u0131 konusunda geliyordu. \u0130lk y\u0131l\u0131na dair hemen hi\u00e7bir \u015fey yay\u0131mlamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in son 10 y\u0131l i\u00e7inde ki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n da karanl\u0131k oldu\u011fu s\u00f6ylenmi\u015fti. Bunun \u00fczerine 1995 ve 1999\u2019da, ard\u0131 ard\u0131na iki yay\u0131n yapt\u0131: Reflection of Eden<\/em> (biyografi) ve Orangutan Odysses<\/em>.<\/p>\n

Ancak ele\u015ftiriler bununla da bitmedi. Kanadal\u0131 romanc\u0131 ve gazeteci Linda Spaulding, Birut\u00e8\u2019\u00fc ve y\u00f6ntemlerini ele\u015ftiren bir dizi kitap \u00e7\u0131kard\u0131 ve yetim orangutanlar\u0131 do\u011fal hayatlar\u0131na d\u00f6nd\u00fcrme projesinin, rehabilitasyon a\u015famas\u0131n\u0131n onlara yarardan \u00e7ok zarar verdi\u011fini savundu. (The Follow<\/em> ve The Dark Place in the Jungle<\/em>). Hatta bu konuda Birut\u00e8\u2019e, de\u015fifre edilmeyen bir dava da a\u00e7\u0131ld\u0131. Bir k\u0131s\u0131m biliminsan\u0131 da onu verileri yeterince ve zaman\u0131nda payla\u015fmamakla su\u00e7lad\u0131. Tabii bu arada Birut\u00e8\u2019\u00fcn kurdu\u011fu Orangutan Vakf\u0131\u2019n\u0131n her hafta ki\u015fi ba\u015f\u0131 3400 dolar olacak \u015fekilde kampa gezi d\u00fczenledi\u011fi, ancak bu ziyaret\u00e7ilerin veri toplamada Birut\u00e8\u2019e bir fayda sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 unutuluyordu. A\u00e7\u0131kcas\u0131 Birut\u00e8 bilimsel veri geri bildiriminde yetersiz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131ndayd\u0131. Bu i\u015fi yap\u0131lacak 302 g\u00fcnl\u00fck \u00f6nemli i\u015finin aras\u0131nda say\u0131yordu mutlaka. 340 yetim orangutan\u0131n bak\u0131m\u0131yla u\u011fra\u015fmak, bilimsel verileri g\u00fcncelleme konusunda elbette s\u0131k\u0131nt\u0131 yarat\u0131yordu. Web sayfalar\u0131 bile ancak 2008\u2019de aktifle\u015febilmi\u015fti.<\/p>\n

Bir ba\u015fka konu da Birut\u00e8\u2019\u00fcn pek \u00e7ok Endonezyal\u0131 \u00f6\u011frenciye ak\u0131l hocal\u0131\u011f\u0131 yapmas\u0131, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n da burada ki bilimsel dergilerde yay\u0131mlanmas\u0131, dil farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 Avrupal\u0131 ve Amerikal\u0131 bilim \u00e7evrelerine ula\u015famamas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Orangutanlara kol kanat germek<\/strong><\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu ele\u015ftirilere ra\u011fmen Birut\u00e8\u2019\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve kamp\u0131, orangutanlara yap\u0131lan yasad\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015flara dikkat \u00e7ekti. Yetim orangutan yavrular\u0131n\u0131n kamp olmadan ba\u011f\u0131ml\u0131 hayattan do\u011fal hayata ge\u00e7me \u015fanslar\u0131 olamazd\u0131. Ayr\u0131ca kamp, sosyal ili\u015fkilere de yard\u0131mc\u0131 oluyordu. Bir y\u0131lda 700\u2019den fazla Endonezyal\u0131 kamp\u0131 ziyaret ederek, serbest b\u0131rak\u0131lan orangutanlar\u0131 g\u00f6rebilmi\u015fti.<\/p>\n

Bu hayvanlar do\u011fal hayattakinden daha kilolu, daha \u00e7abuk eri\u015fkinli\u011fe ula\u015fan ve daha \u00e7ok do\u011furabilen \u00f6zelliktelerdi. Hatta bir keresinde Birut\u00e8, implante edilebilen do\u011fum kontrol y\u00f6ntemi uygulamay\u0131 bile d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ilk zamanlar\u0131nda, 1974\u2019de baz\u0131 orangutanlar\u0131n cilt hastal\u0131\u011f\u0131na yakaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren Birut\u00e8, herh\u00fcngi bir \u00e7are olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle doku \u00f6rneklerini ABD\u2019ye yollam\u0131\u015ft\u0131. Yine bir k\u0131s\u0131m \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc olabilecek hastal\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, yiyeceklerinin i\u00e7ine ila\u00e7lar saklayarak onlara vermi\u015f, bir arkada\u015f\u0131yla yapmak istedi\u011fi ciltalt\u0131 cihazla takip i\u015fini ise rafa kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn amac\u0131 orangutanlar\u0131n kendi do\u011fal ortamlar\u0131nda ya\u015fam hakk\u0131 oldu\u011funu anlatabilmek oldu, bunun i\u00e7in s\u00fcrekli \u00e7abalad\u0131. Bir toplant\u0131da Kamp Leakey\u2019in de\u011fi\u015fmez kural\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle \u00f6zetlemi\u015fti: \u201cBu kampta \u00f6ncelik orangutanlar\u0131nd\u0131r; bilim ikinci, yerliler ve di\u011fer insanlar \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve bizler yani Bat\u0131\u2019dan gelen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar en sonuncuyuz.\u201d<\/p>\n

Birut\u00e8, geleneksel Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n iyi bilinen isimlerinden say\u0131lmaz. Yine ABD yasalar\u0131yla belirlenmi\u015f g\u00fcneydo\u011fu asya ya\u011fmur ormanlar\u0131n\u0131n veya hayvanlar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 gurubu i\u00e7ersinde de de\u011fildir. Art\u0131k o evlenerek de \u201cy\u00f6renin yerlisi\u201d olmu\u015ftur ve bulundu\u011fu alana bu \u015fekilde destek vermektedir. Her zaman bulundu\u011fu ortamdaki sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131; \u201cKesinlikle otorite de\u011filim, sadece etkiliyim\u201d diyerek a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n

Yine de Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda ald\u0131\u011f\u0131 20\u2019ye yak\u0131n \u00f6d\u00fcl\u00fcn yan\u0131nda, OFI\u2019nin (Orangutan Foundation International) kurucusu ve ba\u015fkan\u0131; Kanada Orangutan Vakf\u0131\u2019n\u0131n da yard\u0131mc\u0131 kurucusudur.<\/p>\n

Sonu\u00e7ta, ayn\u0131 Jane ve Dian\u2019da oldu\u011fu gibi Birut\u00e8\u2019\u00fc oraya g\u00f6t\u00fcren \u015fey ba\u015flang\u0131\u00e7ta bilim olsa da, orada tutan \u015fey kesinlikle ba\u015fka olmu\u015ftur.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

1) http:\/\/www. science. ca\/scientists\/scientistprofile.php<\/p>\n

2) Birut\u00e8 Galdikas-Brindamour, \u201cOrangutans, Indonesia\u2019s \u2018People of the Forest\u2019\u201d, National Geographic Magazine<\/em> 148 (4), October 1975, ss.444-473.<\/p>\n

3) Birut\u00e8 Galdikas, \u201cGaldikas responds\u201d, Newsweek<\/em> 131(26), 29 June 1988, s.17<\/p>\n

4) Sy Montgomery, Walking with the Great Apes \u2013Jane Goodall, Dian Fossey, Birut\u00e8 Galdikas-<\/em>, Chelsea Green Publishing, 2009, 281 s.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ebru Oktay Birut\u00e8 Galdikas Endonezya ya\u011fmur ormanlar\u0131nda orangutanlar\u0131 g\u00f6zlemlemek i\u00e7in, Kamp Leakey\u2019i kurmu\u015ftur. Bir toplant\u0131da Kamp Leakey\u2019in de\u011fi\u015fmez kural\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle \u00f6zetler: \u201cBu kampta \u00f6ncelik orangutanlar\u0131nd\u0131r; bilim ikinci, yerliler ve di\u011fer insanlar \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve bizler yani Bat\u0131\u2019dan gelen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar en sonuncuyuz.\u201d Bir m\u00fccadele \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn sonunda ortaya \u00e7\u0131kan eserden etkilenerek, ba\u015fka bir m\u00fccadeleye at\u0131lan bir insan. Birut\u00e8 […]<\/p>\n","protected":false},"author":42,"featured_media":26484,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[159,211,1464],"tags":[3426,2542,3425,1545],"class_list":["post-26483","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-122-sayi","category-antropoloji","category-dosya","tag-birute-mary-galdikas","tag-kadin-bilimciler","tag-orangutanlar","tag-primatoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t