{"id":27142,"date":"2014-05-03T11:56:04","date_gmt":"2014-05-03T08:56:04","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=27142"},"modified":"2018-06-26T12:20:32","modified_gmt":"2018-06-26T09:20:32","slug":"iktisat-tarihcisi-prof-dr-sevket-pamuk-ile-turkiyenin-iktisat-tarihinde-degisimler-ve-sureklilikler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2014\/05\/03\/iktisat-tarihcisi-prof-dr-sevket-pamuk-ile-turkiyenin-iktisat-tarihinde-degisimler-ve-sureklilikler","title":{"rendered":"\u0130ktisat Tarih\u00e7isi Prof.Dr.\u015eevket Pamuk ile T\u00fcrkiye’nin \u0130ktisat Tarihi’nde De\u011fi\u015fimler ve S\u00fcreklilikler"},"content":{"rendered":"

T\u00fcrkiye’de 19. y\u00fczy\u0131ldan 20. y\u00fczy\u0131la \u00f6nemli siyasi de\u011fi\u015fikliklerin yan\u0131 s\u0131ra \u00e7ok \u00f6nemli iktisadi de\u011fi\u015fiklikler de var. Ama ben bu iki d\u00f6nemin birbirinden bu kadar sert bir \u015fekilde ayr\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. De\u011fi\u015fiklik s\u00fcreklilikle beraber gidiyor, mesela T\u00fcrkiye’de 20. y\u00fczy\u0131lda sanayile\u015fmenin ge\u00e7 ba\u015flamas\u0131 ve yava\u015f ilerlemesi \u00f6nceki y\u00fczy\u0131ldan devral\u0131nan yap\u0131larla ilgili.<\/em><\/p>\n

“Ara\u015ft\u0131rmalar kurumlar\u0131n kolay kolay de\u011fi\u015fmedi\u011fini, de\u011fi\u015fime direndi\u011fini de g\u00f6steriyor. Yaz\u0131l\u0131 kurumlar\u0131 bir g\u00fcnde de\u011fi\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcnse de yeni kurumlar\u0131n ge\u00e7erlilik kazanmas\u0131 her zaman m\u00fcmk\u00fcn olmuyor. Ge\u00e7mi\u015fte bi\u00e7imlenen kurumlar bug\u00fcn\u00fc, bug\u00fcn\u00fcn kurumlar\u0131 da gelecekteki olaylar\u0131 ve geli\u015fmeleri etkiliyorlar. B\u00f6ylece kurumlar\u0131n s\u00fcrekli\u011fi ve etkileri yoluyla d\u00fcn\u00fcn yap\u0131lar\u0131 bug\u00fcn\u00fc, bug\u00fcn\u00fcn yap\u0131lar\u0131 da yar\u0131n\u0131 etkiliyor. Ancak yeni kurumlar\u0131n olu\u015fmas\u0131 ve g\u00fc\u00e7 kazanmalar\u0131 sayesinde, eski kurumlar\u0131n etkisini a\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn olabiliyor.”<\/p>\n

Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Atat\u00fcrk Enstit\u00fcs\u00fc ve Ekonomi B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00f6\u011fretim \u00fcyesi \u015eevket Pamuk’un son kitab\u0131 T\u00fcrkiye’nin 200 Y\u0131ll\u0131k \u0130ktisadi Tarihi Nisan ay\u0131nda T\u00fcrkiye \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131nland\u0131. T\u00fcrkiye’nin 200 Y\u0131ll\u0131k \u0130ktisadi Tarihi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndan da anla\u015f\u0131labilece\u011fi \u00fczere iki y\u00fczy\u0131ll\u0131k uzun bir s\u00fcreci kaps\u0131yor. Sanayi Devrimi ve 19. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu sosyoekonomik yap\u0131s\u0131ndan neoliberal politikalar\u0131n hakim oldu\u011fu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz AKP iktidar\u0131na kadar bir makro tarih anlat\u0131s\u0131 sunan Pamuk, bu kitab\u0131nda, yukar\u0131daki al\u0131nt\u0131da g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi \u015fimdiki zaman\u0131 ge\u00e7mi\u015fte bi\u00e7imlenen kurumlar \u00fczerinden a\u00e7\u0131kl\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
T\u00fcrkiye’nin 200 Y\u0131ll\u0131k iktisadi Tarihi, \u015eevket Pamuk, \u0130\u015f Bankas\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, 2. Bask\u0131, 2014, 388 s.<\/figcaption><\/figure>\n

Prof. Dr. \u015eevket Pamuk’la 19. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 devletinin sosyoekonomik yap\u0131s\u0131ndan, erken Cumhuriyet d\u00f6nemine, kurumsal iktisad\u0131n iktisat tarih\u00e7ili\u011fine kazand\u0131rd\u0131klar\u0131ndan iktisat tarih\u00e7ilerin kulland\u0131klar\u0131 metotlara ve verilere ula\u015f\u0131rken ya\u015fad\u0131klar\u0131 zorluklara uzanan bir s\u00f6yle\u015fi ger\u00e7ekle\u015ftirdik. \u015eevket Pamuk ile m\u00fcd\u00fcr\u00fc oldu\u011fu Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Atat\u00fcrk Enstit\u00fcs\u00fc’nde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6yle\u015fide 19. y\u00fczy\u0131ldaki a\u00e7\u0131k ekonomiye direnen Osmanl\u0131lardan, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki se\u00e7men profiline kadar farkl\u0131 konularda konu\u015fma \u015fans\u0131na sahip olduk. De\u011ferli vaktini ay\u0131r\u0131p sorular\u0131m\u0131za cevap veren Prof.Dr.\u015eevket Pamuk’a bu keyifli ve \u00f6\u011fretici sohbeti i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederiz.<\/p>\n

Kitab\u0131n\u0131z\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde T\u00fcrkiye iktisat tarih\u00e7ili\u011finde 19. y\u00fczy\u0131l ile 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n birbirlerinden kal\u0131n bir duvarla ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan bahsediyorsunuz. Ancak size g\u00f6re bu iki d\u00f6nemde \u00e7ok \u00f6nemli siyasal de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6zlemlenirken, iktisadi a\u00e7\u0131dan s\u00fcreklilikler bulunmakta. Bu noktada var olan s\u00fcreklilikler nelerdir? Bu siyasal de\u011fi\u015fikliklere ra\u011fmen iktisadi s\u00fcreklili\u011fi sa\u011flayan etmenler nelerdir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00d6nce \u015funu s\u00f6yleyeyim \u00f6nemli siyasi de\u011fi\u015fiklikler var ama \u00e7ok \u00f6nemli iktisadi de\u011fi\u015fiklikler de var. Ben bu iki d\u00f6nemin birbirinden bu kadar sert bir \u015fekilde ayr\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. De\u011fi\u015fiklikle s\u00fcreklilik beraber gidiyor, onun i\u00e7in birlikte bakmak gerekiyor kanaatindeyim. Zaten iktisat\u00e7\u0131lar, iktisat tarih\u00e7ileri bu t\u00fcr s\u00fcreklilikleri daha fazla vurgular oldular. Benim bu g\u00f6zlemi yapmam\u0131n ard\u0131ndaki bir esin kayna\u011f\u0131 da o. T\u00fcrkiye’nin iktisadi yap\u0131lar\u0131nda s\u00fcreklilik deyince \u015f\u00f6yle bir \u015fey s\u00f6yleyebiliriz; mesela T\u00fcrkiye’de 20. y\u00fczy\u0131lda sanayile\u015fmenin ge\u00e7 ba\u015flamas\u0131 ve yava\u015f ilerlemesi 19. y\u00fczy\u0131ldan devral\u0131nan yap\u0131larla ilgiliydi. Ayr\u0131ca Osmanl\u0131 devletinden devral\u0131nan yap\u0131lara hem 19. y\u00fczy\u0131lda hem daha \u00f6nceki d\u00f6nemdeki k\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmelerini \u00f6rnek verebiliriz. Hem tar\u0131mda k\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmeleri hem de kent ekonomisinde k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli d\u00fckkanlar ve esnaf 20. y\u00fczy\u0131lda s\u00fcreklilik g\u00f6sterdiler. Osmanl\u0131 devleti d\u00f6neminde tar\u0131mdaki yap\u0131lar\u0131n; k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli i\u015fletmelerin bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131 \u015fart de\u011fildi. D\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka \u00fclkelerinde oldu\u011fu gibi b\u00fcy\u00fck toprak m\u00fclkiyeti olabilirdi, o zaman bizim 20. y\u00fczy\u0131lda hatta 21. y\u00fczy\u0131ldaki iktisadi yap\u0131lar\u0131m\u0131z, toplumsal yap\u0131lar\u0131m\u0131z \u00e7ok daha farkl\u0131 olacakt\u0131. Bu anlamda \u015f\u00f6yle bir \u015fey ekleyeyim; kitapta de\u011findi\u011fim gibi bir de kurumlarda, kurallarda s\u00fcreklilik var. Mesela toplumda devletin bu kadar merkezi yerinin olmas\u0131 ve bir\u00e7ok m\u00fccadelenin devletin etraf\u0131nda \u015fekillenmesi, \u015f\u00fcphesiz k\u00f6kenleri Osmanl\u0131 Devleti’ne kadar giden bir durum. Sonu\u00e7 olarak bu niye s\u00fcrekli b\u00f6yle oluyor? D\u00fcnya her sabah b\u00fct\u00fcn yap\u0131lar\u0131yla yeniden kurulmuyor. Ge\u00e7mi\u015fin yap\u0131lar\u0131 ve kurallar\u0131 bug\u00fcn\u00fc etkiliyor. Bug\u00fcn\u00fcn yap\u0131lar\u0131 kurallar\u0131 da yar\u0131n\u0131 etkileyecek. O anlamda bir s\u00fcreklilik var. Onun i\u00e7in de\u011fi\u015fikliklerle birlikte s\u00fcreklilikler devam ediyor.<\/p>\n

1838 Baltaliman\u0131 Ticaret Antla\u015fmas\u0131 ve a\u00e7\u0131k Osmanl\u0131 ekonomisi<\/strong><\/p>\n

Kitab\u0131n\u0131z\u0131n “19.y\u00fczy\u0131lda b\u00fcy\u00fcme, kurumlar ve b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm” ba\u015fl\u0131kl\u0131 k\u0131sm\u0131nda Osmanl\u0131 Devleti’nin resmen ba\u011f\u0131ms\u0131z olmakla birlikte ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Bu s\u0131n\u0131rlar nelerdir ve sizce bu s\u0131n\u0131rlar ge\u00e7 sanayile\u015fme nedeniyle olu\u015fmu\u015f s\u0131n\u0131rlar m\u0131d\u0131r?<\/strong><\/em><\/p>\n

Osmanl\u0131 devleti bir yandan ba\u011f\u0131ms\u0131z ama bu ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k da kendisini ilgilendiren her konuda kendi ba\u015f\u0131na karar vermesine yetecek kadar de\u011fil. Her konuda kendisi karar verecek kadar g\u00fcc\u00fc yok. Ekonomi ile ilgili konu\u015facak olursak; ekonomiyi ilgilendiren konular\u0131n baz\u0131lar\u0131nda Osmanl\u0131 devleti kendi ba\u015f\u0131na karar alabiliyor, baz\u0131lar\u0131nda kendi ba\u015f\u0131na karar almaya g\u00fcc\u00fc yetmiyor. Bunun en belirgin \u00f6rneklerinden birini g\u00fcmr\u00fck tarifelerinde g\u00f6r\u00fcyoruz. Serbest ticaret antla\u015fmalar\u0131 T\u00fcrkiye tarih\u00e7ili\u011finde \u00e7ok konu\u015fuldu; Osmanl\u0131 devleti bu antla\u015fmalar\u0131 tamamen kendi r\u0131zas\u0131yla imzalamad\u0131. Bir siyasi kriz vard\u0131. Bu siyasi krizde \u0130ngiltere’nin deste\u011fini almak i\u00e7in bu antla\u015fmalar\u0131 imzalamay\u0131 kabul etti. Fakat bir kere Osmanl\u0131 Devleti bu antla\u015fmalar\u0131 imzalad\u0131ktan sonra Avrupal\u0131 devletler Osmanl\u0131 devletinin bu antla\u015fmalardan vazge\u00e7mesini veyahut bu antla\u015fmalarda de\u011fi\u015fiklik yapmas\u0131n\u0131 engellediler ve 19. y\u00fczy\u0131l boyunca Osmanl\u0131 ekonomisi a\u00e7\u0131k kald\u0131. Bu asl\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka \u00fclkelerinde de g\u00f6r\u00fclen bir \u015fey \u00f6rne\u011fin Hindistan’da s\u00f6m\u00fcrgeler vard\u0131. \u00c7in’de ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlet vard\u0131 ama bu devletler de 19. y\u00fczy\u0131lda kendi g\u00fcmr\u00fck tarifelerini kendileri belirleyemediler. O anlamda \u00f6nemli bir g\u00fcc\u00fcn, devletin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131na de\u011finmi\u015f oluyoruz. \u00d6te yandan Osmanl\u0131 devleti kendisi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olan tar\u0131mda k\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmelerinin s\u00fcrmesini sa\u011flayacak kadar g\u00fcce sahipti. Hi\u00e7 olmazsa bu k\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmelerinde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 yap\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesini engelleyecek kadar g\u00fcc\u00fc vard\u0131. O da Osmanl\u0131 devletinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bir sonu\u00e7 oluyor.<\/p>\n

\u0130ngiltere ile imzalanan 1838 Baltaliman\u0131 Ticaret Antla\u015fmas\u0131’ndan sonra Osmanl\u0131 devleti t\u00fcm\u00fcyle kendi iradesi sonucunda olmasa da d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131k, daha liberal iktisadi politikalar izlemi\u015f, tar\u0131m\u0131n ve d\u0131\u015f ticaretin ekonomi i\u00e7indeki pay\u0131 ve a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 giderek artm\u0131\u015ft\u0131. Osmanl\u0131 Devleti hangi kazan\u0131mlar\u0131 umarak bu politikalar\u0131 uygulamay\u0131 kabul etmi\u015ftir ?<\/strong><\/em><\/p>\n

1838 Ticaret Antla\u015fmas\u0131’nda Osmanl\u0131 taraf\u0131 daha siyasi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Mehmed Ali Pa\u015fa’n\u0131n M\u0131s\u0131r’da y\u00fckselen g\u00fcc\u00fcne kar\u015f\u0131 \u0130ngiltere’nin deste\u011fini almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Ekonomiyi \u0130ngiltere sermayesine, \u0130ngiltere ticaretine a\u00e7arak \u0130ngiltere’nin imparatorlu\u011fun toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne destek olaca\u011f\u0131n\u0131 umuyordu. Osmanl\u0131 Devleti’nin umdu\u011fu yararlar askeri ve siyasi idi ama uzun vadede ticaret antla\u015fmas\u0131n\u0131n iktisadi konularda ne getirece\u011fi ne g\u00f6t\u00fcrece\u011fi konusunda pek fazla bilgisi beklentisi yoktu. Asl\u0131nda siyasi ve askeri a\u00e7\u0131dan Osmanl\u0131 devleti \u0130ngiltere’nin deste\u011fini yakla\u015f\u0131k k\u0131rk y\u0131l sa\u011flad\u0131. O bak\u0131mdan 1870’lere kadar bu pazarl\u0131\u011f\u0131n siyasi ve askeri a\u00e7\u0131dan bir yarar\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz ama bu antla\u015fman\u0131n sanayi \u00fczerindeki etkileri \u00e7ok olumlu olmad\u0131.<\/p>\n

K\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmelerinden bahsettiniz. Bu noktada izlenen liberal ekonomik modele Osmanl\u0131 tebaas\u0131ndan, k\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmelerinden, i\u015f\u00e7ilerden direni\u015f ve tepki var m\u0131yd\u0131? G\u00fcndelik hayatlar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiliyordu?<\/strong><\/em><\/p>\n

Asl\u0131nda bu liberal politikalar\u0131n olumsuz etkisi tar\u0131mdan \u00e7ok sanayide oldu. Hatta tar\u0131m\u0131 bu a\u00e7\u0131k ekonomi modelinden bir \u00f6l\u00e7\u00fcde yararlanan bir kesim olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. D\u00fcnyada fiyatlar tar\u0131m\u0131n lehine geli\u015fiyordu. A\u00e7\u0131k ekonomi k\u00fc\u00e7\u00fck, orta ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli tar\u0131msal \u00fcreticilerin mallar\u0131n\u0131 biraz daha y\u00fcksek fiyata satabilmeleri, onun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda mamul mallar\u0131 daha ucuza alabilmeleri sonucunu yaratt\u0131. O bak\u0131mdan a\u00e7\u0131k ekonomi politikalar\u0131ndan zarar g\u00f6renleri arayacaksak tar\u0131m taraf\u0131nda de\u011fil, kent ekonomisinde imalat sanayiinde aramal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Peki ya tekstil sekt\u00f6r\u00fc?<\/strong><\/em><\/p>\n

Tekstildeki k\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmeleri zarar g\u00f6rmediler \u00e7\u00fcnk\u00fc eskiden evde e\u011firdikleri ipli\u011fi \u015fimdi \u00e7ok daha ucuz olarak pazardan alabiliyorlard\u0131. Onun i\u00e7in 19. y\u00fczy\u0131l boyunca bu i\u015fletmeler geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda tar\u0131ma daha fazla vakit harcamaya, hane i\u00e7inde tar\u0131m d\u0131\u015f\u0131ndaki faaliyetlere harcad\u0131klar\u0131 zaman\u0131 azaltmaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n

1858 Arazi Kanunnamesi’ne kadar Osmanl\u0131 Devleti’nde toprak m\u00fclkiyetinin bulunmamas\u0131n\u0131n sermaye birikiminin \u00f6n\u00fcnde bir engel olu\u015fturdu\u011fu ve bunu T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’ne miras olarak b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan tez hakk\u0131ndaki fikriniz nedir?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bu konu asl\u0131nda hala tam anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f bir konu. Tarih\u00e7iler, iktisat tarih\u00e7ileri bu konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyorlar. 1858 Arazi Kanunnamesi ile devlet tar\u0131m topraklar\u0131nda \u00f6zel m\u00fclkiyeti tan\u0131yor. Fakat ondan \u00f6nce 18. y\u00fczy\u0131lda ve 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda da, biraz tar\u0131m topraklar\u0131nda tarlalarda ama kesinlikle ba\u011f ve bah\u00e7elerde \u00f6zel m\u00fclkiyete do\u011fru bir e\u011filim zaten var. Ba\u011f ve bah\u00e7eler her zaman \u00f6zel m\u00fclkiyete a\u00e7\u0131k. K\u00f6ylerdeki tar\u0131m topraklar\u0131nda da 1858’den \u00f6nceki iki y\u00fczy\u0131lda \u00f6zel m\u00fclkiyete do\u011fru zay\u0131f da olsa bir gidi\u015f var. Bu 1858 \u00f6ncesi ve sonras\u0131 diye siyah beyaz bir \u015fekilde ayr\u0131lm\u0131yor. 1858 \u00f6ncesinde de bu topraklarda g\u00fcc\u00fc yetenler bu topraklar\u0131 kendi \u00f6zel m\u00fclkiyetlerine denetimlerine almaya \u00e7aba g\u00f6steriyorlar. \u0130mparatorlu\u011fun de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinde bu s\u00fcre\u00e7 de\u011fi\u015fik \u00f6l\u00e7\u00fclerde ilerliyor. Ama tabii 1858’de bu yeni kanunname kabul edildikten sonra bu s\u00fcre\u00e7 h\u0131zlan\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
Osmanl\u0131 Devleti’nde askerlere k\u0131yafet \u00fcretimi i\u00e7in kurulan Dikimhane-i Amire (1827).<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130ktisat tarihi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma metodu hem zamansal hem de mekansal anlamda s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131lan bir metot. Sizce bu tarz \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131rken toplumlar\u0131n farkl\u0131 sosyal yap\u0131lar\u0131 ihmal ediliyor mu? \u00d6rne\u011fin ABD ile T\u00fcrkiye ekonomilerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilir miyiz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Yok tam aksine ihmal edilmiyor. ABD ile T\u00fcrkiye’yi kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak her zaman \u00e7ok zor, \u00e7ok benzemez, \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r ama T\u00fcrkiye ile M\u0131s\u0131r yahut T\u00fcrkiye ile \u0130ran’\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak olursak bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalarda iktisadi geli\u015fme a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan farkl\u0131l\u0131klar\u0131 anlamak i\u00e7in toplumsal yap\u0131lara bak\u0131yoruz. Bu iki \u00fclkedeki toplumsal yap\u0131lar birbirinden farkl\u0131 ise acaba iktisadi geli\u015fme a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan farkl\u0131l\u0131klar\u0131n nedeni bu toplumsal yap\u0131daki farkl\u0131l\u0131klar m\u0131d\u0131r diye bir soru soruyoruz. Bunun i\u00e7in bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 yakla\u015f\u0131m toplumsal yap\u0131y\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmez. Beraber y\u00fcr\u00fcyebilir ama ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de olabilir. Bunun bir kural\u0131 yok ama kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 yakla\u015f\u0131m toplumsal yap\u0131lar\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edilmesi anlam\u0131na genellikle gelmiyor. Birbirlerine \u00e7ok benzemeyen \u00fclkeler olursa o zaman yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma sonunda aradaki farklar\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken hangi farkl\u0131l\u0131klar \u00fczerinden a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131n\u0131za karar vermek \u00e7ok zor oluyor. Mesela bir \u00f6rnek verelim; T\u00fcrkiye ile Sri Lanka’n\u0131n yani bir ada devletinin, yahut \u0130zlanda’n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 yapmak \u00e7ok anlaml\u0131 de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok fazla a\u00e7\u0131dan birbirine benzemeyen taraflar\u0131 var. Co\u011frafya olarak birbirlerine benzemiyorlar. N\u00fcfus olarak birbirlerine benzemiyorlar, toplumsal yap\u0131lar olarak birbirlerine benzemiyorlar. Aradaki ekonomik farklar\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in o kadar uzun bir liste var ki bu bize yararl\u0131 olmayacakt\u0131r. Onun i\u00e7in ben kitab\u0131mda T\u00fcrkiye ile Yunanistan yerine T\u00fcrkiye ile M\u0131s\u0131r’\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye ile M\u0131s\u0131r hi\u00e7 olmazsa k\u00fctle olarak, co\u011frafi alan ve n\u00fcfus olarak benziyorlar. Bir de ortak din var. Ama \u00e7ok \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar da var. Co\u011frafya olarak farkl\u0131, sosyal yap\u0131 olarak farkl\u0131 ve bu durum baz\u0131 \u015feyleri ara\u015ft\u0131rmam\u0131za olanak sa\u011fl\u0131yor. T\u00fcrkiye ve M\u0131s\u0131r kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 yapmak 19. y\u00fczy\u0131l i\u00e7in daha verimli oluyor ama bug\u00fcn bile T\u00fcrkiye ile M\u0131s\u0131r aras\u0131nda baz\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar yapmak m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n

Kurumsal iktisad\u0131n literat\u00fcre katk\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n

Kitab\u0131n\u0131z\u0131n giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00f6nemle \u00fczerinde duruyorsunuz; kurumsal iktisad\u0131n iktisat tarihi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na hangi a\u00e7\u0131lardan yeni bir perspektif kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Toplumlar\u0131n uzun vadeli iktisadi geli\u015fmesini anlamak i\u00e7in sadece yat\u0131r\u0131m, iktisat politikas\u0131, kaynaklar, bunlara bakmak yeterli de\u011fil. Yat\u0131r\u0131m, verimlilik, bunlara bakmak \u00e7ok yararl\u0131 ama son yirmi otuz senede iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n ve sosyal bilimcilerin alt\u0131n\u0131 \u00e7izdikleri bir \u015fey var; \u00e7ok yat\u0131r\u0131m olursa b\u00fcy\u00fcme \u00e7ok olur onunla beraber her zaman \u015fart olmasa da bir \u00f6l\u00e7\u00fcde iktisadi geli\u015fme olur. Yat\u0131r\u0131m var dedi\u011finiz zaman tam cevap vermiyorsunuz. Daha sonraki soru, niye yat\u0131r\u0131m var; yat\u0131r\u0131mlar niye verimli veya verimsiz alanlara gidiyor? Sadece yat\u0131r\u0131mlara bakarak bu sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 veremiyorsunuz. Bu sorulara cevap vermek i\u00e7in o toplumdaki sosyal, siyasal yap\u0131lara, kurallara bakmak gerekiyor. Ben de kurumlar\u0131n \u00f6neminin alt\u0131n\u0131 \u00e7izerken bu konuya de\u011finmek istedim. \u00c7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye’de iktisat tarih\u00e7ili\u011finde kurumlar\u0131n \u00f6nemi \u015fimdiye kadar tart\u0131\u015f\u0131lmad\u0131, \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131lmad\u0131. Tabii bu yirmi otuz y\u0131ld\u0131r d\u00fcnya iktisat tarih\u00e7ili\u011finde konu\u015fulan bir \u015fey. Bizim de art\u0131k bu konuyla y\u00fczle\u015fmemiz, konuyu ara\u015ft\u0131rmam\u0131z gerekiyor. Ben kitapta s\u00f6yledi\u011fim s\u00f6zlerin son s\u00f6zler oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum ama kurumlar\u0131n T\u00fcrkiye’de hem iktisat hem de iktisat tarih\u00e7ili\u011finde g\u00fcndeme yerle\u015ftirilmesi zaman\u0131 geldi, hatta geciktik.<\/p>\n

Kurumlara verdi\u011finiz somut \u00f6rnekten ikisi hukuk ve piyasa. Bu noktada T\u00fcrkiye’de devletin piyasa \u00fczerindeki kontrol\u00fcnden nas\u0131l s\u00f6z edebiliriz ve bu kontrol s\u00fcrecinde hukuk sisteminin rol\u00fc nedir?<\/strong><\/em><\/p>\n

Piyasa, hukuk ve devlet, \u00e7ok \u00f6nemli kurumlar. Bizim 200 y\u0131ll\u0131k tarihimize bakal\u0131m. \u00d6rne\u011fin 19. y\u00fczy\u0131lda ve daha sonra Cumhuriyet d\u00f6neminde reformlar ad\u0131 alt\u0131nda bazen bir gecede bir yasayla \u00e7ok b\u00fcy\u00fck kurumsal de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131l\u0131yor. Tanzimat’la deniliyor ki, Osmanl\u0131 \u00fclkesindeki b\u00fct\u00fcn insanlar vatanda\u015f oldu. Hepsinin mal g\u00fcvenli\u011fi vard\u0131r, m\u00fclkiyet haklar\u0131 verilmi\u015ftir. Bu bir yandan kurumsal bir de\u011fi\u015fiklik ama \u00f6te yandan \u015f\u00f6yle bir sorun da var. Bu \u015fekilde bir anayasa veya yasa ge\u00e7irildi\u011finde, kurallar b\u00f6yle de\u011fi\u015ftirildi\u011finde acaba i\u015fleyi\u015f ger\u00e7ekten de\u011fi\u015fiyor mu? Yoksa toplumda farkl\u0131 \u00e7\u0131karlar ya da g\u00fc\u00e7l\u00fc kesimlerin direni\u015fi nedeniyle, yahut toplumda yayg\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131klar nedeniyle asl\u0131nda toplum o bir gecede de\u011fi\u015fen kurallarla kendi yap\u0131lar\u0131 aras\u0131nda bir \u015fekilde farkl\u0131 bir uyum mu ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor? Herhalde T\u00fcrkiye’de uzun vadeli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrseniz bu reformlar, \u00e7abuk h\u0131zl\u0131 yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler, baz\u0131 sonu\u00e7lar ortaya \u00e7\u0131kard\u0131 ancak reformlar toplumdaki g\u00fc\u00e7l\u00fc kesimlerin \u00e7\u0131karlar\u0131yla kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim i\u00e7erisine girdi ve zaman i\u00e7erisinde ortaya \u00e7ok karma\u015f\u0131k sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kt\u0131. Bunlar\u0131n pek \u00e7o\u011funu biliyoruz ama o farkl\u0131 etkile\u015fimler ve ortaya \u00e7\u0131kan farkl\u0131 yasalar, kurumlar \u00e7ok da incelenmedi. \u0130ktisadi geli\u015fmenin y\u00f6n\u00fcn\u00fc ve o s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde kurumlar\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bu t\u00fcr etkile\u015fimlere de bakmam\u0131z gerekiyor. Bir ba\u015fka \u00f6rnek vereyim tam iktisadi bir konu de\u011fil ama mesela medeni hukuk. T\u00fcrkiye medeni hukuku ald\u0131. Cumhuriyet d\u00f6neminde medeni hukukun bir Avrupa \u00fclkesinden al\u0131nmas\u0131 b\u00fct\u00fcn uygulamalarda o hukukun ge\u00e7erli oldu\u011fu anlam\u0131na gelmedi. Zaman i\u00e7erisinde \u00e7ok farkl\u0131 uygulamalar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ni\u00e7in \u00f6yle oldu? Demek ki toplumun i\u00e7erisinde direni\u015f vard\u0131. G\u00fc\u00e7l\u00fc kesimlerin direni\u015fi vard\u0131; ba\u015fka yarg\u0131lar, al\u0131\u015fkanl\u0131klar ve geleneklerle ilgiliydi. \u0130\u015fte bunlar da ortaya \u00e7ok farkl\u0131 sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n

Derslerinizden birinde Kaliforniya \u00dcniversitesi’nde g\u00f6rev yapmakta olan Bel\u00e7ikal\u0131 iktisat profes\u00f6r\u00fc G\u00e9rard Roland’\u0131n “Kurumsal De\u011fi\u015fimi Anlamak: H\u0131zl\u0131 ve Yava\u015f De\u011fi\u015fen Kurumlar” adl\u0131 makalesinden bahsetmi\u015ftiniz. Roland bu makalesinde politikay\u0131 h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fen, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ise yava\u015f de\u011fi\u015fen bir kurum olarak ele al\u0131yor. Bu noktada insanlar\u0131n h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fen kurumlara tepkileri k\u00fclt\u00fcrel \u00f6\u011felerden mi kaynaklan\u0131yor?<\/strong><\/em><\/p>\n

Ona bir \u015fey daha eklemek isterim; h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fen kurumlara tepki ya da onlara kar\u015f\u0131 direni\u015f sadece k\u00fclt\u00fcr, gelenek ve g\u00f6reneklerden ortaya \u00e7\u0131kmayabilir. Onun d\u0131\u015f\u0131nda toplumsal yap\u0131 ve farkl\u0131 \u00e7\u0131karlar\u0131n, g\u00fc\u00e7l\u00fc kesimlerin \u00e7\u0131karlar\u0131 da bu h\u0131zl\u0131 kurumsal de\u011fi\u015fikliklerle etkile\u015fim i\u00e7erisine girebilir. Mesela T\u00fcrkiye’de zaman zaman toprak reformu g\u00fcndeme geldi hatta toprak reformu yasalar\u0131 bazen ge\u00e7irildi ama sonunda bunlar uygulanamad\u0131. Bir s\u00fcre sonra de\u011fi\u015ftirildi \u00e7\u00fcnk\u00fc orada her ne kadar toprakta b\u00fcy\u00fck m\u00fclkiyet \u00e7ok yayg\u0131n de\u011filse de yine b\u00fcy\u00fck m\u00fclkiyeti elinde tutan b\u00f6lgelerdeki g\u00fc\u00e7l\u00fc kesimler bu t\u00fcr toprak da\u011f\u0131t\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar.<\/p>\n

\"\"
Prof. Dr. \u015eevket Pamuk ile m\u00fcd\u00fcr\u00fc oldu\u011fu Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi Atat\u00fcrk Enstit\u00fcs\u00fcmde s\u00f6yle\u015ftik. Foto\u011frafar: G\u00fcner OR.<\/figcaption><\/figure>\n

Homojen olmasa da devletle \u00e7at\u0131\u015fma i\u00e7ine giren s\u0131n\u0131flardan bahsedebiliyor muyuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00c7ok kesin \u015feyler oluyor ve reform dedi\u011fimiz \u015feyler bu toplumsal yap\u0131yla tutarl\u0131 de\u011filse o zaman ortaya \u00e7ok farkl\u0131 \u015feyler \u00e7\u0131k\u0131yor. Reformlar y\u00fcr\u00fcm\u00fcyor veya ikisinin aras\u0131 bir \u015feyler oluyor.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin iki d\u00fcnya sava\u015f\u0131 aras\u0131nda benimsedi\u011fi d\u00fcnya siyaseti ve kom\u015fular\u0131yla ili\u015fkileri (\u00f6rne\u011fin Sovyet Rusya, Yunanistan, Arap \u00fclkeleri, \u0130ran) kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda di\u011fer \u00fclkelere g\u00f6re iktisat tarihi bak\u0131m\u0131ndan belirgin \u00f6zg\u00fcnl\u00fckler yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilir miyiz?<\/strong> <\/em><\/p>\n

Bu d\u00f6nemde bu \u00fclkelerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun ortak ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u015feyler 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ve arkas\u0131ndan gelen d\u00fcnya bunal\u0131m\u0131. Bu \u00fclkeler d\u00fcnya bunal\u0131m\u0131na kendi i\u00e7 yap\u0131lar\u0131na ve d\u0131\u015f ba\u011flant\u0131lar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak, mesela s\u00f6m\u00fcrge olup olmad\u0131klar\u0131na da ba\u011fl\u0131 olarak bir tepki verdiler. Tabii Sovyetler Birli\u011fi farkl\u0131yd\u0131, d\u00fcnya bunal\u0131m\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ayr\u0131 kald\u0131. D\u00fcnya bunal\u0131m\u0131ndan etkilenmedi \u00e7\u00fcnk\u00fc zaten kendi ekonomisini d\u00fcnya ekonomisi ile etkile\u015fime kapam\u0131\u015ft\u0131. T\u00fcrkiye’yi Yunanistan, M\u0131s\u0131r, Hindistan gibi geli\u015fen \u00fclkelerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n devlet\u00e7ilik oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Sovyetler Birli\u011fi’nde bir kamu kesimi, devletin \u00f6nderli\u011finde bir sanayile\u015fme var ama T\u00fcrkiye’nin hala bir piyasa a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 ve kapitalist bir ekonomi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek bu ko\u015fullarda T\u00fcrkiye’de devlet\u00e7ili\u011fin bir model olarak geli\u015ftirilmesi \u00e7ok ilgin\u00e7. T\u00fcrkiye’de devlet\u00e7ili\u011fi yaratan \u00f6zel boyutlar nelerdi, bunu ara\u015ft\u0131rmak gerekiyor. Yunanistan, S\u0131rbistan, Hindistan, M\u0131s\u0131r’da b\u00f6yle bir \u015fey yok. Bunun kimi nedenleri o \u00fclkelerden baz\u0131lar\u0131n\u0131n s\u00f6m\u00fcrge olmas\u0131yla ilgili ama ba\u015fka nedenleri de var.<\/p>\n

Kitab\u0131n\u0131zda Sovyet Rusya’n\u0131n erken Cumhuriyet d\u00f6neminde yapt\u0131\u011f\u0131 yat\u0131r\u0131mlardan da bahsediyorsunuz. Erken Cumhuriyet d\u00f6neminde korumac\u0131 bir ekonomi politikas\u0131n\u0131n uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Sovyet Rusya’n\u0131n ekonomik modeli ile korumac\u0131l\u0131k fikri aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 var m\u0131d\u0131r ?<\/strong> <\/em><\/p>\n

Korumac\u0131l\u0131k fikri Sovyetler Birli\u011fi’nden al\u0131nmad\u0131. Korumac\u0131l\u0131k fikrinin k\u00f6kenleri T\u00fcrkiye’de Friedrich List gibi Alman iktisat\u00e7\u0131lara uzan\u0131yor. Avrupa’da \u0130ngiltere’den sonra sanayile\u015fmek isteyen \u00fclkeler korumac\u0131l\u0131\u011f\u0131 benimsemek zorunda olduklar\u0131n\u0131 \u00e7ok daha \u00f6nceden anlam\u0131\u015flard\u0131. Korumac\u0131l\u0131k fikri de 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’ndan \u00f6nce oradan T\u00fcrkiye’ye geldi.<\/p>\n

Kitab\u0131n\u0131z\u0131n alt ba\u015fl\u0131klar\u0131 ”b\u00fcy\u00fcme, kurumlar ve b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm”. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti tarihine bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda iktisadi b\u00fcy\u00fcmeden elde edilen kazanc\u0131n e\u015fit b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve ayn\u0131 zamanda iktisadi b\u00fcy\u00fcmenin s\u0131kl\u0131kla \u00fczerinde durdu\u011funuz insani geli\u015fmeye katk\u0131da bulundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

T\u00fcrkiye’de b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm hi\u00e7bir zaman tam e\u015fit olmad\u0131. Belki tam e\u015fit olmas\u0131 da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olurdu. 1980’lere kadar kendi durumundaki pek \u00e7ok di\u011fer \u00fclke ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda belki daha e\u015fitti. T\u00fcrkiye’de e\u015fitsizli\u011fin 1980 sonras\u0131nda artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. T\u00fcrkiye’de 1980’e kadar k\u0131rlardaki k\u00fc\u00e7\u00fck aile i\u015fletmelerinin, e\u015fitsizlikleri t\u00f6rp\u00fcleyici bir i\u015flevi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum ve \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 bittikten sonra g\u00f6\u00e7le beraber bu k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli aile i\u015fletmelerine dayanan yap\u0131 kentlere ta\u015f\u0131nd\u0131. Kentlerde de desteklendi. Bu da 60’larda ve 70’lerde sanayile\u015fmenin daha e\u015fit ko\u015fullarda ilerlemesine olanak sa\u011flad\u0131 ama bu durumun 1980’lerden sonra de\u011fi\u015fti\u011fini ve e\u015fitsizliklerin artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ancak bunlar\u0131 destekleyecek ampirik kan\u0131tlar bulmak kolay de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc elimizdeki veriler gelirin b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc konusunda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmak i\u00e7in elveri\u015fli de\u011fil. Devlet elindeki verileri \u00f6zellikle gelir b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc konusunda ge\u00e7mi\u015fte de, bug\u00fcn de a\u00e7mam\u0131\u015f. Onun i\u00e7in bu konu yeterince kolayl\u0131kla a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde incelenemiyor.<\/p>\n

\"\"
T\u00fcrkiye’de zaman zaman toprak reformu g\u00fcndeme geldi, hatta bazen yasalar yap\u0131ld\u0131 ama uygulanamad\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu yorumunuzu devletin d\u00fczenli kay\u0131t tutmamas\u0131ndan dolay\u0131 m\u0131 yapt\u0131n\u0131z yoksa tutulan kay\u0131tlar\u0131n g\u00fcvenilir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

B\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm ile ilgili olarak kullan\u0131lan kaynaklardan birisi vergi kay\u0131tlar\u0131d\u0131r. Fakat T\u00fcrkiye’de vergi sistemi o kadar zay\u0131f ki vergi kay\u0131tlar\u0131 ve vergi matrahlar\u0131 yani de\u011fi\u015fik ki\u015filerin \u00f6dedikleri vergiler, gelirin b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc anlamak i\u00e7in \u00e7ok yetersiz. \u00d6rne\u011fin bug\u00fcn hane halk\u0131na sorulan anketlerle gelirin b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc anla\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor fakat burada hanelerin verdikleri yan\u0131tlar\u0131n yetersiz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bir \u00f6rnek vereyim; \u00f6rneklemeler yap\u0131l\u0131yor ve farkl\u0131 hanelere geliriniz ne kadar diye soruluyor. Bu anketlerde en zengin, en y\u00fcksek gelirli hanelerden bir t\u00fcrl\u00fc yan\u0131t al\u0131nam\u0131yor. O k\u0131sm\u0131 yetersiz kal\u0131yor. D\u00fczeltmeler yap\u0131yoruz deniliyor ama ben T\u00fcrkiye’de en zengin en y\u00fcksek gelirli kesimlerin gelirleri hakk\u0131ndaki bilgilerin hep eksik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Oysa son k\u00fcreselle\u015fme ve neoliberal d\u00f6nemin en \u00f6nemli \u00f6zelliklerinden biri bir \u00fclkede gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na en fazla e\u015fitsizlik yaratan kesimin yani en zenginlerin durumu. En zenginlerin durumunu ve gelirdeki paylar\u0131n\u0131 tam anlayamadan o \u00fclkedeki e\u015fitsizli\u011fin boyutlar\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla \u00f6\u011frenemiyorsunuz. T\u00fcrkiye’de bu bilinmiyor ve bence T\u00fcrkiye’de hane halk\u0131 anketlerini yapan resmi kurumlar da bu konuyu yeterince incelemekten ka\u00e7\u0131n\u0131yorlar.<\/p>\n

Bunun bilin\u00e7li bir tercih oldu\u011funu s\u00f6yleyebilir miyiz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bilmiyorum ama en y\u00fcksek gelirli gruplar\u0131n gelirlerinin ve toplam gelirin i\u00e7indeki paylar\u0131n\u0131n yeterince ara\u015ft\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, anla\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

T\u00dc\u0130K’in verilerinin sa\u011flamas\u0131n\u0131 yapabilmek ne derece m\u00fcmk\u00fcn?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hane halk\u0131 anketleri ve anketlerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ve ham verilerinin daha a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na a\u00e7\u0131lmas\u0131 laz\u0131m. \u00d6rne\u011fin TU\u0130K’in yapt\u0131\u011f\u0131 bir hesaplama var; o hesaplamaya g\u00f6re Gini katsay\u0131s\u0131 \u00e7ok istikrarl\u0131 g\u00f6z\u00fck\u00fcyor ama bunun nas\u0131l hesapland\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilmeden bu hesaplamalar\u0131 yetersiz buluyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka \u00fclkelerinde de \u00e7ok benzeri durumlar var. Geliri y\u00fcksek hanelerin tam gelirlerini anlamakta sadece T\u00fcrkiye’de de\u011fil ba\u015fka \u00fclkelerde de sorunlar var.<\/p>\n

Askeri ve siyasi tarihe paralel bir d\u00f6nemlendime yapma tercihinizin sebebi nedir? Askeri darbelerle iktisadi y\u00f6nelimlerin ili\u015fkisini nas\u0131l a\u00e7\u0131kl\u0131yorsunuz? 1980 darbesinden sonra bir darbe ekonomisinden bahsedebilir miyiz?<\/strong> <\/em><\/p>\n

Ben d\u00f6nemlemeyi askeri ve siyasi tarihe g\u00f6re yapmad\u0131m. T\u00fcrkiye’de 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya i\u00e7in \u015f\u00f6yle bir ayr\u0131m yap\u0131l\u0131yor; 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda ulusal ekonomileri \u00f6ne \u00e7\u0131karan bir Bretton-Woods d\u00fczeni vard\u0131 ve bu d\u00fczende geli\u015fen \u00fclkelerde ithal ikamesi sanayile\u015fmesi modeli vard\u0131. Bu 70’lerde bir yere kadar geldi. Ondan sonra da Bretton-Woods d\u00fczeni da\u011f\u0131ld\u0131 yerine k\u00fcreselle\u015fme, neoliberal politikalar ge\u00e7ti. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada bu b\u00f6yle. T\u00fcrkiye ekonomisinin tarihi de buna uyuyor ve T\u00fcrkiye ekonomisinin d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 1980 y\u0131l\u0131nda oldu. Askeri darbeden \u00f6nce neoliberal politikalara ge\u00e7ildi. Onun i\u00e7in 1980 y\u0131l\u0131n\u0131 ald\u0131m. Mesela bu de\u011fi\u015fiklik bir ba\u015fka \u00fclkede 75 ya da 78 y\u0131l\u0131nda olabilir ama 1980 d\u00fcnyada \u00e7ok s\u0131k kullan\u0131lan bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131. T\u00fcrkiye’de bir askeri rejim de var ama darbe nedeniyle o d\u00f6nemlemeyi yapmad\u0131m.<\/p>\n

Yolsuzluklar, Otoriterle\u015fme ve Mali Dengeler<\/strong><\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcze geldi\u011fimizde neoliberal politikalar\u0131n d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok \u00fclkesinde yoksullu\u011fu artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. AKP iktidar\u0131n\u0131n sosyal politikalar konusundaki tutumunu nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz?<\/strong> <\/em><\/p>\n

Bu alan \u00e7ok \u00f6nemli. Ak Parti’nin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 siyasal deste\u011fi anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli. E\u011fer Ak Parti’nin yapt\u0131klar\u0131 yanl\u0131\u015ft\u0131, b\u00fct\u00fcn yapt\u0131klar\u0131 toplumda e\u015fitsizlikleri artt\u0131r\u0131c\u0131 y\u00f6ndeydi gibi bir pe\u015fin h\u00fck\u00fcmle ba\u015flarsak o zaman \u00e7ok b\u00fcy\u00fck hata yapm\u0131\u015f oluruz ve T\u00fcrkiye’deki ekonominin dinamiklerini, sosyal politikan\u0131n yerini \u0131skalam\u0131\u015f oluruz. Onun i\u00e7in Ak Parti’nin uygulamalar\u0131ndan hangilerinin Ak Parti’ye destek sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu politikalar\u0131n hangi ortamda m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu, ni\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn olabildi\u011fini iyi tespit etmek gerekiyor. 1990’larda T\u00fcrkiye bor\u00e7, faiz ve enflasyon sarmal\u0131n\u0131n i\u00e7ine girmi\u015fti. H\u00fck\u00fcmetlerin elinde kaynak yoktu. H\u00fck\u00fcmetler kayna\u011f\u0131 ancak para basarak sa\u011fl\u0131yorlard\u0131. Para bast\u0131k\u00e7a enflasyon h\u0131zlan\u0131yordu. 2001 program\u0131n\u0131n kurdu\u011fu dengeler Ak Parti taraf\u0131ndan izlendi ve kamu borcu denetim alt\u0131na al\u0131nd\u0131k\u00e7a devlet b\u00fct\u00e7esinde bor\u00e7 \u00f6demelerinin pay\u0131 azalmaya ba\u015flad\u0131. Devlet i\u00e7in vergi toplay\u0131p o vergi gelirlerini bor\u00e7 \u00f6demelerine ay\u0131rmak yerine vergi gelirleriyle ba\u015fka \u015feyler yapma olana\u011f\u0131 do\u011fdu. Bu \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir avantaj sa\u011flad\u0131. Ak Parti d\u00f6neminde devletin elinde daha \u00f6nce hi\u00e7bir iktidar\u0131n yapamad\u0131\u011f\u0131 kadar b\u00fcy\u00fck kaynak birikti. Bu kaynaklar\u0131 daha \u00f6nce hi\u00e7bir iktidar\u0131n yapamad\u0131\u011f\u0131 kadar farkl\u0131 ama\u00e7larda kulland\u0131lar. Onlardan siyasal destek sa\u011flad\u0131lar. Sosyal yard\u0131m, altyap\u0131 yat\u0131r\u0131mlar\u0131, e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k alan\u0131nda yap\u0131lan harcamalar Ak Parti’nin ekonomik modelinin birer par\u00e7alar\u0131yd\u0131. Ancak en \u00f6nemli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm ilk nokta; Ak Parti’nin son on y\u0131ll\u0131k d\u00f6neminde bu kadar b\u00fcy\u00fck kaynaklar\u0131n olu\u015fabilmesi.\u00a0 Bu da kamu kesiminde b\u00fct\u00e7e dengelerinin kurulmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olabildi.<\/p>\n

\"\"
Balkon konu\u015fmas\u0131n\u0131n\u0131n mesaj\u0131 \u015fuydu: 1Bizim iktisadi modellerimiz ayn\u0131 kalacakt\u0131r, biz b\u00fct\u00fcn bu yolsuzluklara ad\u0131 kar\u0131\u015fanlara sahip \u00e7\u0131k\u0131yoruz ve onlarla ilgili hi\u00e7bir \u015fey yapmayaca\u011f\u0131z.”<\/figcaption><\/figure>\n

Kitab\u0131n\u0131z\u0131n ‘Ak Parti Y\u0131llar\u0131’ ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, bu d\u00f6nemde mali disiplin ve makroekonomik istikrar\u0131n korundu\u011funu ancak siyasette ve ekonomide kurumsal ortam\u0131n\u0131n giderek zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve otoriterle\u015fmenin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyorsunuz. 17 Aral\u0131k’ta ortaya \u00e7\u0131kan olumsuz tablodan sonra ger\u00e7ekle\u015ftirilen yerel se\u00e7imlerde AKP’nin oylar\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ya\u015fanmad\u0131. T\u00fcrkiye’de se\u00e7menin ekonomik istikrar\u0131n devam\u0131n\u0131 sa\u011flamak ad\u0131na oy verdi\u011fi kullan\u0131lan arg\u00fcmanlardan biri; bu fikre kat\u0131l\u0131yor musunuz ve AKP’nin bu ko\u015fullarda ekonomik istikrar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor musunuz?<\/strong> <\/em><\/p>\n

Kitab\u0131m\u0131 yay\u0131nevine Kas\u0131m ay\u0131nda teslim ettim. Ekim ay\u0131nda bitirmi\u015ftim. 17 Aral\u0131k s\u00fcrecinde art\u0131k kitap yay\u0131nlanma a\u015famas\u0131ndayd\u0131. Hi\u00e7bir \u015feye dokunmad\u0131m ama 17 Aral\u0131k’ta ortaya \u00e7\u0131kan \u015feyler yolsuzluk ve r\u00fc\u015fvetin boyutlar\u0131 kitapta s\u00f6ylediklerimin temel y\u00f6n\u00fcn\u00fcn do\u011fru oldu\u011funu g\u00f6steriyor. \u0130kinci olarak T\u00fcrkiye’de se\u00e7menin davran\u0131\u015flar\u0131nda ekonomi tek \u00f6nemli \u015fey de\u011fil ama \u00e7ok \u00f6nemli rol oynuyor. O bak\u0131mdan Ak Parti’nin oylar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde koruyabilmesini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, tek ba\u015f\u0131na de\u011fil ama bu i\u015fin iktisadi boyutu mutlaka \u00e7ok \u00f6nemli. Son on y\u0131lda pasta b\u00fcy\u00fcrken, Ak Parti’nin hem gelir olarak hem de devletin aktard\u0131\u011f\u0131 hizmetler; sosyal politika olsun sa\u011fl\u0131k olsun devletin sundu\u011fu yeni ve ek hizmetlerin, Ak Parti’nin d\u00fc\u015f\u00fck gelir gruplar\u0131na odaklanm\u0131\u015f olmas\u0131 onlar\u0131 hedeflemesinin de \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ak Parti son on y\u0131lda n\u00fcfusun b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131na iktisadi olarak bir \u015feyler verdi ve \u015fimdi se\u00e7menin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc iktisadi nedenlerle de Ak Parti’ye oy vermeye devam ediyor. \u00d6te yandan, 17 Aral\u0131k’tan sonra T\u00fcrkiye ekonomisinin i\u015fleyi\u015fi hakk\u0131nda yeni \u015feyler \u00f6\u011frendik veya ekonominin i\u015fleyi\u015fi hakk\u0131nda baz\u0131 \u015feyler \u00e7ok \u00e7\u0131plak bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu ortaya \u00e7\u0131kan \u015feyler asl\u0131nda ekonominin uzun vadeli i\u015fleyi\u015fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok olumsuz bir tablo \u00e7iziyor. T\u00fcrkiye’de verilen mesaj g\u00f6sterdi ki bakanlar, belediye ba\u015fkanlar\u0131 ve en \u00fcst d\u00fczeydeki siyaset\u00e7iler sadece ekonominin i\u015fleyi\u015finde de\u011fil A firmas\u0131n\u0131n veya A ki\u015fisinin zengin olup olmayaca\u011f\u0131 veya kurallar\u0131 e\u011fip b\u00fckerek yeni olanaklar elde edip etmeyecekleri konusunda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck g\u00fcce sahipler. Son y\u0131llarda Ak Parti ekonomisinin mant\u0131\u011f\u0131 giderek bu \u015fekilde bi\u00e7imlendi. Onun i\u00e7in 2005 y\u0131l\u0131ndaki ekonominin i\u015fleyi\u015fi ile 2014 y\u0131l\u0131nda ekonominin i\u015fleyi\u015fi aras\u0131nda art\u0131k fark var ve \u015fimdi Ak Parti ekonomide t\u00fcm kaynaklar\u0131n geli\u015ftirilmesi i\u00e7in de\u011fil, kendisine yak\u0131n kesimlerin di\u011ferlerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mesi i\u00e7in bir model olu\u015fturmu\u015f. \u00c7ok \u0131srarl\u0131 bir \u015fekilde bu modeli uyguluyor ama bu model uzun vadede iktisadi geli\u015fme i\u00e7in elveri\u015fli de\u011fil. Bu model uzun vadede durgunluk yarat\u0131r. Bir miktar b\u00fcy\u00fcme de yarat\u0131r. Ak Parti’ye yakla\u015fan, yakla\u015fmak i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131nan kesimlerde bir b\u00fcy\u00fcme ortaya \u00e7\u0131kar. Ayn\u0131 zamanda se\u00e7imlerden sonra bana \u00e7ok ilgin\u00e7 gelen bir \u015feyi aktarmak istiyorum. B\u00fct\u00fcn bu yolsuzluk s\u00f6ylentilerine ra\u011fmen ba\u015fbakan se\u00e7imlerden sonra yolsuzluklara ad\u0131 kar\u0131\u015fan, yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesin bilmiyoruz ama ad\u0131 kar\u0131\u015fan b\u00fct\u00fcn siyaset\u00e7ileri gene en yak\u0131n\u0131nda tutmaya devam ediyor. Balkon konu\u015fmas\u0131nda ba\u015fbakan\u0131n ailesi ve siyaset\u00e7iler orada tablonun i\u00e7erisindeydiler. Orada verdikleri mesaj; “Bizim iktisadi modelimiz ayn\u0131 kalacakt\u0131r, biz b\u00fct\u00fcn bu yolsuzluklara ad\u0131 kar\u0131\u015fanlara sahip \u00e7\u0131k\u0131yoruz ve onlarla ilgili hi\u00e7bir \u015fey yapmayaca\u011f\u0131z”. Hatta o ki\u015filerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ba\u015fka g\u00f6revlere atad\u0131lar ama o g\u00f6revler de \u00f6b\u00fcrleri kadar \u00f6nemli veya kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir g\u00f6revler. Biz bu modeli uygulamaya devam edece\u011fiz mesaj\u0131 veriliyor. Bu uzun vadede o anlamda ge\u00e7erli ve T\u00fcrkiye ekonomisine bir dinamizm kazand\u0131racak bir model olamaz. Bu y\u00fcr\u00fcyecek bir ekonomik model de\u011fil.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

T\u00fcrkiye’de 19. y\u00fczy\u0131ldan 20. y\u00fczy\u0131la \u00f6nemli siyasi de\u011fi\u015fikliklerin yan\u0131 s\u0131ra \u00e7ok \u00f6nemli iktisadi de\u011fi\u015fiklikler de var. Ama ben bu iki d\u00f6nemin birbirinden bu kadar sert bir \u015fekilde ayr\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. De\u011fi\u015fiklik s\u00fcreklilikle beraber gidiyor, mesela T\u00fcrkiye’de 20. y\u00fczy\u0131lda sanayile\u015fmenin ge\u00e7 ba\u015flamas\u0131 ve yava\u015f ilerlemesi \u00f6nceki y\u00fczy\u0131ldan devral\u0131nan yap\u0131larla ilgili. “Ara\u015ft\u0131rmalar kurumlar\u0131n kolay kolay de\u011fi\u015fmedi\u011fini, de\u011fi\u015fime […]<\/p>\n","protected":false},"author":588,"featured_media":27144,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[160,38],"tags":[483,3551,3550],"class_list":["post-27142","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-123-sayi","category-dergi-sayilari","tag-iktisat","tag-kalkinma","tag-sevket-pamuk"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t