{"id":27673,"date":"2018-07-16T21:44:05","date_gmt":"2018-07-16T18:44:05","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=27673"},"modified":"2018-07-20T16:28:48","modified_gmt":"2018-07-20T13:28:48","slug":"keltler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/07\/16\/keltler","title":{"rendered":"Keltler"},"content":{"rendered":"

Keltler birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l boyunca Avrupa\u2019n\u0131n en bask\u0131n insan topluluklar\u0131ndan biriydi. Anadolu\u2019dan \u0130rlanda\u2019ya kadar geni\u015f bir co\u011frafyaya yay\u0131lm\u0131\u015f, Grek ve Roma gibi g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 bir tehdit unsuru olmu\u015flard\u0131. Keltlerin hi\u00e7bir zaman birle\u015fik bir imparatorluklar\u0131 olmad\u0131. Birbirlerine \u00e7ok yak\u0131n diller konu\u015fmalar\u0131na, benzer sanat tarzlar\u0131na, dini geleneklere ve sosyal yap\u0131lara sahip olmalar\u0131na ra\u011fmen bir\u00e7o\u011fu muhtemelen kendilerini hi\u00e7bir zaman \u201cKelt\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmedi. Peki, Keltler nereden geldiler ve nas\u0131l bu kadar dikkate de\u011fer bir g\u00fc\u00e7 oldular?<\/em><\/p>\n

Antik d\u00fcnya tarihinde Grek, Roma, \u00c7in ve Hindistan gibi kent-merkezli toplumlar\u0131n yeri bask\u0131nd\u0131r. Fakat bu tan\u0131nm\u0131\u015f uygarl\u0131klar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan \u00e7ok da uzak olmayan y\u00f6relerde ba\u015fka topluluklar da ya\u015f\u0131yordu: barbarlar. Bu topluluklar ilk olarak, konu\u015ftuklar\u0131 dilleri anla\u015f\u0131lmaz bulan eski Grekler taraf\u0131ndan, yine dillerinin fonetik yans\u0131malar\u0131ndan t\u00fcretilen \u201cbarbar\u201d ad\u0131yla nitelendirildiler. O d\u00f6nemde barbarlar hakk\u0131ndaki temel kan\u0131; yaln\u0131zca Grek ve Roma uygarl\u0131klar\u0131n\u0131n dilleri ve t\u00f6relerine yabanc\u0131 olmad\u0131klar\u0131, ayn\u0131 zamanda vah\u015fi, medeniyetsiz ve k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz topluluklar olduklar\u0131yd\u0131. Barbarlar hakk\u0131ndaki bu kal\u0131pla\u015fm\u0131\u015f yarg\u0131lar, bug\u00fcn de g\u00fcncelli\u011fini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde korumaktad\u0131r ve Avrupa\u2019dan Asya\u2019ya uzanan geni\u015f bir co\u011frafyada bulunan kimi insan topluluklar\u0131na h\u00e2l\u00e2 \u201ck\u00fc\u00e7\u00fcmseyici\u201d bir s\u0131fat olarak yak\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Do\u011fald\u0131r ki barbarlar kendileri hakk\u0131nda bu \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015flerdir. Kimi kadim yazarlar\u0131n da s\u00f6z ettikleri \u00fczere, barbarlar\u0131n kendilerine \u00f6zg\u00fc ve olduk\u00e7a zengin bir k\u00fclt\u00fcrleri vard\u0131. Herodotus ve Tacitus gibi yetkin Grek ve Romal\u0131 tarih\u00e7iler, barbarlar\u0131n g\u00f6renekleri \u00fczerine ara\u015ft\u0131rmalar yapm\u0131\u015f, bunlar\u0131 betimlemi\u015f ve hatta kimi zaman kendi \u201cuygar\u201d toplumlar\u0131na \u00f6rnek olarak g\u00f6stermi\u015flerdir. Bunun yan\u0131nda; d\u00f6nemin uygarl\u0131klar\u0131 ve barbarlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiler \u00e7e\u015fitli ve karma\u015f\u0131kt\u0131. Ya\u011fmalamak ve istila etmek nam sald\u0131klar\u0131 ba\u015fl\u0131ca iki etkinlik olsa da, barbarlar bu uygarl\u0131klar i\u00e7in genellikle bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l kom\u015fular ve yak\u0131n m\u00fcttefikler olagelmi\u015flerdi; kurduklar\u0131 bu ili\u015fkilere ticaret ve askerlik yapmak da dahildi.<\/p>\n

Barbarlar hakk\u0131nda bildiklerimiz, arkeoloji, dil bilimi, eski d\u00f6nem ve Orta \u00c7a\u011f tarih\u00e7ileri ve edebiyat gibi geni\u015f bir bilgi havuzundan gelmektedir. Fakat maalesef, kendi a\u011f\u0131zlar\u0131ndan dolays\u0131z olarak aktar\u0131lan kay\u0131tlar\u0131n say\u0131s\u0131, arkalar\u0131nda fazla yaz\u0131l\u0131 malzeme b\u0131rakmad\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 olduk\u00e7a azd\u0131r. Haklar\u0131nda bildiklerimiz genellikle onlar\u0131 daha a\u015fa\u011f\u0131, garip ve \u00e7o\u011funlukla da d\u00fc\u015fman olarak g\u00f6ren di\u011fer uygarl\u0131klar\u0131n yaz\u0131nlar\u0131 kaynakl\u0131d\u0131r. Modern bilim insanlar\u0131 ise uzun zamand\u0131r barbarlar hakk\u0131ndaki tarihsel belgeleri incelemekte, bu insan topluluklar\u0131n\u0131n ve Avrupa, Asya ve hatta Afrika tarihinde oynad\u0131klar\u0131 merak uyand\u0131r\u0131c\u0131 rolleri \u00fczerine daha \u00e7ok bilgi edinmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131 Kathryn Hinds\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cBarbarians\u201d kitap-bro\u015f\u00fcr dizisi i\u00e7inde yer al\u0131yor. Hinds bu dizide Keltler ile birlikte Germenleri, Hunlar\u0131, Vikingleri, \u0130skitleri, Gotlar\u0131 da ele al\u0131yor. Bu dizinin di\u011fer kitaplar\u0131n\u0131 da iki ayda bir periyotla okurlar\u0131m\u0131za sunaca\u011f\u0131z. Dizi Marshall Cavendish Corporation taraf\u0131ndan New York\u2019ta yay\u0131nlanm\u0131\u015f. Yazar Kathryn Hinds, orta\u00e7a\u011f ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, m\u00fczik, edebiyat e\u011fitimi alm\u0131\u015f. Gen\u00e7ler i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 40\u2019tan fazla kitab\u0131 bulunuyor. Keltleri konu alan bu yaz\u0131n\u0131n \u00e7evirisini arkada\u015f\u0131m\u0131z Alp Ataman ger\u00e7ekle\u015ftirdi.<\/p><\/blockquote>\n

\u0130skender ad\u0131nda gen\u00e7 bir kral, M\u00d6 335 y\u0131l\u0131nda bir g\u00fcn, Tuna Nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda kamp kurmu\u015ftu. Yunan ve Makedon topraklar\u0131na \u00e7oktan hakim olmu\u015ftu, bir imparatorlu\u011fu fethetmek i\u00e7in yoldayd\u0131. Muharebeler aras\u0131ndaki bir bo\u015flukta, bir grup yabanc\u0131 el\u00e7i onu g\u00f6rmek i\u00e7in huzuruna \u00e7\u0131kt\u0131. Bu el\u00e7iler Kelt idiler ve \u0130skender\u2019in topraklar\u0131n\u0131n kuzeybat\u0131s\u0131ndan gelmi\u015flerdi. Grek tarih\u00e7i Strabo\u2019ya g\u00f6re, \u201cKral onlar\u0131 nazik\u00e7e a\u011f\u0131rlad\u0131 ve i\u00e7kiler yudumlan\u0131rken en b\u00fcy\u00fck korkular\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu sordu. \u0130skender\u2019in bekledi\u011fi yan\u0131t kendisiydi, fakat el\u00e7iler \u00fczerlerine y\u0131k\u0131labilecek g\u00f6k kubbeden gayr\u0131 hi\u00e7bir \u015feyden korkmad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler.\u201d<\/p>\n

Daha \u00f6nce isimlerini bir\u00e7ok kez duymas\u0131na ra\u011fmen bu olay, \u0130skender\u2019in Kelt toplumuyla bizatihi tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ilk deneyimdi. Kendi ak\u0131l ustas\u0131, b\u00fcy\u00fck filozof Aristoteles\u2019in, do\u011fan\u0131n g\u00fc\u00e7lerinden, \u201cdepremden ve dalgalardan\u201d dahi korkmayan Keltlerin yi\u011fitli\u011fi \u00fczerine yazm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. Fakat Aristoteles\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u201cbarbarlar\u0131n cesaretlerinin genellikle y\u00fcksek bir \u015fevk hissinden olu\u015ftu\u011fu\u201d ve ger\u00e7ek cesaretten \u00e7ok \u201cdelilik\u201dten kaynakland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeydi. Fakat M\u00d6 335 y\u0131l\u0131n\u0131n o g\u00fcn\u00fcnde, bu Kelt el\u00e7ilerin amac\u0131 yi\u011fitliklerini kan\u0131tlamak de\u011fildi. Yaln\u0131zca \u0130skender ile yap\u0131lacak bir dostluk anla\u015fmas\u0131n\u0131n pe\u015findeydiler. Anla\u015fma yap\u0131ld\u0131 ve bundan b\u00f6yle \u201cyeni arkada\u015flar\u0131\u201dn\u0131n kuzey s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 sald\u0131rgan kom\u015fulardan korumak ve onun Do\u011fu\u2019yu fethederek B\u00fcy\u00fck \u0130skender olarak an\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak \u00fczere evlerine d\u00f6nd\u00fcler. \"\"<\/p>\n

\u0130skender\u2019in aksine, Keltlerin hi\u00e7bir zaman birle\u015fik bir imparatorluklar\u0131 olmad\u0131. Birbirlerine \u00e7ok yak\u0131n diller konu\u015fmalar\u0131na, benzer sanat tarzlar\u0131na, dini geleneklere ve sosyal yap\u0131lara sahip olmalar\u0131na ra\u011fmen bir\u00e7o\u011fu muhtemelen kendilerini hi\u00e7bir zaman \u201cKelt\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmediler. Bunun yerine kendilerini kabile topluluklar\u0131 -Senones, Parisii, Aedui, Belgae, Brigantes, Silures ve di\u011ferleri- olarak nitelediler. \u00c7o\u011fu Kelt kabilesi birle\u015fik bir \u00e7at\u0131 alt\u0131nda toplanmaktansa birbirleriyle sava\u015f halinde olmay\u0131 tercih etti. Birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l boyunca Avrupa\u2019n\u0131n en bask\u0131n insan topluluklar\u0131ndan biriydiler. Anadolu\u2019dan (K\u00fc\u00e7\u00fck Asya) \u0130rlanda\u2019ya kadar geni\u015f bir co\u011frafyaya yay\u0131lm\u0131\u015f, Grek ve Roma gibi g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 bir tehdit unsuru olmu\u015flard\u0131. Peki, Keltler nereden geldiler ve nas\u0131l bu kadar dikkate de\u011fer bir g\u00fc\u00e7 oldular?<\/p>\n

Tuz madenlerinden tepe kalelerine<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Eski zamanlarda merkez Avrupa\u2019dan ge\u00e7en m\u00fcthi\u015f bir ticaret a\u011f\u0131 mevcuttu. Bu a\u011f\u0131n \u00f6nemli merkezlerinden biri, bug\u00fcn Avusturya olarak nitelenen geni\u015f tuz yataklar\u0131na sahip b\u00f6lgedir. D\u00f6nemin ko\u015fullar\u0131nda tuz, yiyeceklerin depolan\u0131p bozulmadan saklanabilmesi i\u00e7in son derece \u00f6nemliydi. Yani tuz madenlerini kontrol eden kim ise k\u0131sa s\u00fcrede zenginli\u011fine zenginlik, g\u00fcc\u00fcne de g\u00fc\u00e7 katabilirdi. Yakla\u015f\u0131k 2700 y\u0131l evvel tuz madeni sahibi insanlar eski-Keltler olarak nitelenmi\u015ftir.<\/p>\n

Keltler hakk\u0131nda s\u00f6z edilen d\u00f6nemden kalan yaz\u0131l\u0131 kaynak olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu d\u00f6nem hakk\u0131nda ancak arkeolojik bulgulardan bilgi edinebiliyoruz. 1840\u2019larda Avusturya\u2019n\u0131n Hallstatt kentinde maden g\u00f6revlisi bir memur taraf\u0131ndan bir mezarl\u0131k ke\u015ffedildi. Mezar kaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda i\u00e7inden k\u0131l\u0131\u00e7, tak\u0131 ve \u00e7e\u015fitli ebatlarda saklama konteynerleri gibi g\u00f6m\u00fcler \u00e7\u0131kt\u0131. M\u00d6 700 civar\u0131nda, yani Bat\u0131 Avrupa i\u00e7in Demir \u00c7a\u011f\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan g\u00f6m\u00fctten \u00e7\u0131kan e\u015fyalar\u0131n baz\u0131lar\u0131 bronzdan olsa da \u00e7o\u011fu demirdendi. Arkeologlar, mezarl\u0131\u011f\u0131n yak\u0131n\u0131ndaki eski tuz madenlerinde ah\u015fap aletler, y\u00fcnl\u00fc giysi par\u00e7alar\u0131 ve hatta k\u00fcrk bereler ile deriden \u00e7antalar gibi ayn\u0131 d\u00f6nemden kalan ve o g\u00fcne kadar tuz sayesinde korunmu\u015f olan ba\u015fka e\u015fyalar da buldular.<\/p>\n

Hallstatt kaz\u0131c\u0131lar\u0131 biliyorlard\u0131 ki, Grek co\u011frafyac\u0131lar ve tarih\u00e7ilerin fark\u0131nda olduklar\u0131 ve Kelt olarak adland\u0131r\u0131lan bu insan topluluklar\u0131, M\u00d6 400\u2019l\u00fc y\u0131llardan beri Iberia\u2019dan (bug\u00fcn \u0130spanya ve Portekiz\u2019i kapsayan topraklar) merkez Avrupa\u2019ya kadar uzanan bir co\u011frafyada ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131. Bu nedenle, Demir \u00c7a\u011f\u0131 d\u00f6neminde Hallstatt\u2019ta ya\u015fam\u0131\u015f olan bu insanlar ku\u015fkuya yer b\u0131rakmayacak bir \u015fekilde Keltlerdi. Buna ek olarak, yaln\u0131zca Avusturya\u2019da de\u011fil, Almanya, \u0130svi\u00e7re ve Fransa\u2019da da ke\u015fif \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131ld\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n bulgular\u0131 Hallstatt\u2019taki bulgulara malzeme tipi, sanatsal tarz ve di\u011fer \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a yak\u0131nd\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda bilim insanlar\u0131 art\u0131k bir Hallstatt k\u00fclt\u00fcr\u00fc veya Hallstatt Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fc safhas\u0131ndan s\u00f6z edebiliyorlar.<\/p>\n

\"\"
Hallstatt d\u00f6neminde tuz madenlerinde \u00e7al\u0131\u015fan bir madenciyi resmeden tablo<\/figcaption><\/figure>\n

Arkeoloji bize bu k\u00fclt\u00fcr \u00fczerine de\u011ferlendirilebilecek bir\u00e7ok veri sa\u011flad\u0131. Demir \u00c7a\u011f\u0131 Keltleri muhtemelen istilac\u0131 de\u011fillerdi, fakat o b\u00f6lgede nesiller boyu ya\u015fayan insanlar\u0131n soyunun devamc\u0131s\u0131yd\u0131lar. Buna ra\u011fmen, demirin ke\u015ffi, yeni temaslar ve ticari ili\u015fkiler bu toplumlar\u0131 bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan de\u011fi\u015ftirdi. Farkl\u0131 r\u00fctbelerden sava\u015f\u00e7\u0131lar da dahil olmak \u00fczere yeni elit s\u0131n\u0131flar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu s\u0131n\u0131fsal sistemin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131tlar\u0131 \u00e7e\u015fitli g\u00f6m\u00fclerde bulundu. Normal sava\u015f\u00e7\u0131lar uzun ve keskin bir k\u0131l\u0131\u00e7 ve \u00e7e\u015fitli ki\u015fisel e\u015fyalarla g\u00f6m\u00fcl\u00fcyd\u00fcler. Daha \u00fcst r\u00fctbeli olan asker s\u0131n\u0131f\u0131 ise Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda (bug\u00fcnk\u00fc Macaristan) yeti\u015ftirilen atlar\u0131n s\u0131rt\u0131nda d\u00f6v\u00fc\u015fen sava\u015f\u00e7\u0131lard\u0131 ve k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131, ki\u015fisel e\u015fyalar\u0131 ve i\u015flenmi\u015f metalden binicilik tak\u0131mlar\u0131 ile g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015flerdi.<\/p>\n

En \u00fcst (\u015fimdiye kadar s\u00f6yleyebilece\u011fimiz) r\u00fctbeli sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n g\u00f6m\u00fctlerinde yaln\u0131zca silahlar ve ola\u011fan e\u015fyalar de\u011fil, d\u00f6rt tekerli a\u011f\u0131r ta\u015f\u0131tlar da bulunmu\u015ftur. Bu ta\u015f\u0131tlar muhtemelen cenaze t\u00f6renlerinde, naa\u015f\u0131 ebedi dinlenme mek\u00e2n\u0131na g\u00f6t\u00fcrmede kullan\u0131lan t\u00f6rensel arabalard\u0131. Bu arabalar Keltlerin geli\u015ftirdi\u011fi en ileri \u00fcretim teknikleriyle yap\u0131lm\u0131\u015flard\u0131: Her bir ah\u015fap teker, kolayca \u015fekillendirilebilen \u0131s\u0131t\u0131lm\u0131\u015f tek par\u00e7a ah\u015fap ile yap\u0131lan bir ispite (janta) sahipti. Bir demir par\u00e7as\u0131yla g\u00fc\u00e7lendirilen ve korunan tekerler, d\u00f6neminin ilerisinde bir yap\u0131m tekni\u011fine sahipti.<\/p>\n

M\u00d6 500\u2019lerde b\u00f6lge sath\u0131nda elit cenazelerin say\u0131s\u0131 azalm\u0131\u015ft\u0131. Bu, daha b\u00fcy\u00fck alanlara h\u00fckmeden daha az say\u0131da g\u00fcc\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesiydi. Yani g\u00fc\u00e7 daha az say\u0131da insan\u0131n elinde yo\u011funla\u015f\u0131yordu. Zenginlik bak\u0131m\u0131ndan da durum ayn\u0131yd\u0131 ve bu durum elitlerin mezarlar\u0131nda her defas\u0131nda daha fazla ve daha \u015fatafatl\u0131 e\u015fyalar\u0131n bulunmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yordu. \u00d6rne\u011fin g\u00f6m\u00fclen bir kad\u0131n\u0131n, \u00c7in\u2019den getirilen ve \u00f6l\u00fc bedeni \u00fczerine giydirilmi\u015f nak\u0131\u015fl\u0131 b\u00fckme ipekten bir elbisesi vard\u0131. \u0130thal edilen mallar\u0131n \u00e7o\u011fu bug\u00fcnk\u00fc G\u00fcney Fransa b\u00f6lgesindeki Grek t\u00fcccarlardan ve bug\u00fcnk\u00fc Kuzey \u0130talya b\u00f6lgesindeki Etr\u00fcskl\u00fc t\u00fcccarlardan, yani daha yak\u0131n mesafelerden gelmekteydi.<\/p>\n

En pop\u00fcler ve sayg\u0131n e\u015fyalar \u015farap i\u00e7imiyle ilgili olanlard\u0131: \u015farap kar\u0131\u015ft\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131lan geni\u015f kaplar, d\u00f6kmek i\u00e7in kullan\u0131lan testi ve s\u00fcrahiler ile i\u00e7mek i\u00e7in kullan\u0131lan kupalar. \u00d6rne\u011fin, bir bu\u00e7uk metreden daha uzun ve titizlikle haz\u0131rlanm\u0131\u015f olan bronz bir \u201ckrater\u201d (bir \u00e7e\u015fit Grek \u015farap k\u00fcp\u00fc), Seine Nehri yata\u011f\u0131n\u0131n yak\u0131nlar\u0131ndaki Vix b\u00f6lgesinde bulunan mezarlarda, bir kad\u0131nla beraber g\u00f6m\u00fclen e\u015fyalardan biriydi. Kad\u0131n\u0131n tepesinde toprak y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan bir tepeci\u011fi olan ve ah\u015faptan bir oda \u015feklinde yap\u0131lm\u0131\u015f h\u00f6y\u00fck-mezar\u0131nda, \u015farapla ilgili ba\u015fka aksesuarlar, d\u00f6rt tekerli bir at arabas\u0131 ve kehribar, alt\u0131n gibi de\u011ferli malzemelerden yap\u0131lan kolye ve gerdanl\u0131klar\u0131 (tork) de i\u00e7eren \u00e7ok say\u0131da tak\u0131 vard\u0131. Bu kad\u0131n\u0131n mezar\u0131ndaki g\u00f6m\u00fcn\u00fcn g\u00f6rkemi, onun ya\u015farken olduk\u00e7a \u00f6nemli ve g\u00fc\u00e7l\u00fc biri, muhtemelen h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda b\u00f6lgeye h\u00fckmeden bir krali\u00e7e oldu\u011fu kan\u0131s\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyordu. O d\u00f6nemin liderlerinden, h\u00fck\u00fcmdarl\u0131klar\u0131 boyunca b\u00fct\u00fcn takip\u00e7ilerinin kat\u0131ld\u0131klar\u0131 ve ziyadesiyle alkol t\u00fcketilen \u015fatafatl\u0131 ziyafetler d\u00fczenlemeleri beklenirdi. Bulunan \u015farap k\u00fcp\u00fcn\u00fcn boyutu bu kad\u0131n\u0131n stat\u00fcs\u00fc hakk\u0131nda \u00f6nemli bir ipucudur. \u201cVix Leydisi\u201d \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde ya\u015f\u0131 muhtemelen otuz be\u015f civar\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n

Almanya\u2019n\u0131n Hochdorf b\u00f6lgesinde bulunan benzer derecede zengin bir h\u00f6y\u00fck-mezar ise bu defa bir erke\u011fe aitti. K\u0131rk ya\u015flar\u0131 civar\u0131nda ve bir metre seksen santimetreden uzun boyu olan bu erkek, bronzdan yap\u0131lma bir divana yat\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bronz divan\u0131n \u00fczerindeki i\u015flemelerde, atlar\u0131n \u00e7ekti\u011fi arabalarla cenk eden sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n bir \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 konu ediliyordu. Adam\u0131n naa\u015f\u0131 \u00fczerinde hepsi alt\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f, bir gerdanl\u0131k (tork), bir kol bilezi\u011fi, bir kemer, bir han\u00e7er ve alt\u0131n plakalarla kaplanm\u0131\u015f ayakkab\u0131lar vard\u0131. Ayr\u0131ca kafas\u0131nda hu\u015f a\u011fac\u0131 kabu\u011fundan yap\u0131lma, koni bi\u00e7iminde el yap\u0131m\u0131 bir \u015fapka ta\u015f\u0131yordu. Onunla beraber g\u00f6m\u00fclen at arabas\u0131 ise bronz ve demirden plakalarla \u00e7evrilmi\u015fti. Araban\u0131n i\u00e7i ise \u00e7e\u015fitli kap ve taslarla tepeleme doldurulmu\u015ftu. Mezar odas\u0131n\u0131n i\u00e7inde dokuz adet i\u00e7ki boynuzu ve Grek topraklar\u0131ndan getirilmi\u015f seksen sekiz galon hacminde bronzdan bir kazan vard\u0131. \u00dczerinde yap\u0131lan deneyler sonucunda kazana, o d\u00f6nemden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar Kelt topraklar\u0131nda olduk\u00e7a yayg\u0131n olarak t\u00fcketilen bal lik\u00f6r\u00fc (mead) konulmu\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Kelt dini<\/strong><\/p>\n

Julius Sezar \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201cGalya halklar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fc, kendilerini dinsel hurafelere fazlas\u0131yla vermi\u015flerdi.\u201d Grekler ve Romal\u0131lar birbirlerini bat\u0131l inan\u00e7l\u0131 olarak su\u00e7lasalar da, Sezar\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Greko-Roman d\u00fcnyadaki bir\u00e7ok ki\u015fi taraf\u0131ndan payla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yani bu uygarl\u0131klar\u0131n \u201cbat\u0131l inan\u00e7l\u0131\u201d olmay\u0131, dini vecibelere \u015fevkle ba\u011fl\u0131 olmak olarak alg\u0131lad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Kesindir ki; kadim Kelt inan\u00e7lar\u0131 yaln\u0131zca Grek ve Roma toplumlar\u0131n\u0131 de\u011fil, fakat bug\u00fcn\u00fcn tarih\u00e7ilerini de \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcren y\u00f6nler bar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Kelt tanr\u0131lar\u0131 genellikle hayvan suretlerinde betimlenir. Bu hayvanlar \u00f6zellikle erkek geyikler, bo\u011falar, atlar, yaban domuzlar\u0131, kuzgunlar ile kazlar ve ku\u011fulard\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Brennus\u2019un Delphi\u2019deki Grek tanr\u0131s\u0131 heykellerine verdi\u011fi tepkiden anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, en az\u0131ndan baz\u0131 Kelt topluluklar\u0131n\u0131n ilahlar\u0131n insan formunda olmad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri s\u00f6ylenebilir. Di\u011fer bulgular ise do\u011fan\u0131n ve do\u011fa olaylar\u0131n\u0131n -g\u00fcne\u015f, ay, y\u0131ld\u0131r\u0131m, akarsular gibi- Keltler a\u00e7\u0131s\u0131ndan kutsal say\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Kimi akarsular\u0131n Kelt dilindeki isimleri ayn\u0131 zamanda Kelt tanr\u0131\u00e7alar\u0131n\u0131n isimleridir: Galya\u2019daki Sequana (Seine Nehri) ve Matrona (Marne Nehri), Britanya\u2019daki Sabrina (Severn Nehri) ve Verbeia (Wharfe Nehri) gibi. \u00c7o\u011fu Kelt sanat eseri, ge\u00e7 d\u00f6nem edebiyat\u0131yla beraber, tanr\u0131lar\u0131 genellikle hayvan suretlerinde betimler. Bu hayvanlar \u00f6zellikle erkek geyikler, bo\u011falar, atlar, yaban domuzlar\u0131, kuzgunlar ile kazlar ve ku\u011fulard\u0131r.<\/p>\n

M\u00d6 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren, Galya\u2019daki Keltler kimi \u00f6nemli ilahlara tap\u0131n\u0131yor ve onlar\u0131 insan suretinde resmediyorlard\u0131. Bu ilahlar\u0131n aras\u0131nda; bir \u015fifa tanr\u0131s\u0131, bir sava\u015f tanr\u0131s\u0131, bir g\u00f6k tanr\u0131s\u0131 ve bir sanat, zanaat ve sava\u015f tanr\u0131\u00e7as\u0131 bulunuyordu. En tan\u0131nm\u0131\u015f tanr\u0131 ise, Sezar\u2019\u0131n deyi\u015fiyle, Keltlerin \u201cb\u00fct\u00fcn sanatlar\u0131n mucidi, gezilerindeki yol g\u00f6stericileri, para kazanma ve ticaretteki \u015fefleri\u201d olarak g\u00f6rd\u00fckleri ve yine Sezar taraf\u0131ndan Roma\u2019daki ad\u0131yla an\u0131lan Merk\u00fcr idi. Fakat Merk\u00fcr\u2019e Galya\u2019da verilen isim kesinlike Lugos idi. B\u00fct\u00fcn bir Kelt d\u00fcnyas\u0131nda tap\u0131n\u0131lan Lugos\u2019a verilen isim \u00e7ok az farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermi\u015ftir. Kelt inanc\u0131nda ana tanr\u0131\u00e7alar da olduk\u00e7a \u00f6nemlidir ve farkl\u0131 isimlere sahiptirler. Genellikle \u201cAnalar\u201d olarak \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lan bu tanr\u0131\u00e7alar \u00e7o\u011funlukla iki veya \u00fc\u00e7 kad\u0131ndan olu\u015fan gruplar olarak resmedilmi\u015flerdir.<\/p>\n

Keltlerin ilahlar\u0131na nas\u0131l ibadet ettikleri konusunda ise pek az \u015fey biliyoruz. Kesin olarak bildi\u011fimiz \u015fey ise ilahlara adak olarak \u00e7e\u015fitli e\u015fyalar\u0131 -ki aralar\u0131nda de\u011ferli tak\u0131 ve silahlar da vard\u0131r- g\u00f6llere, p\u0131narlara ve nehirlere att\u0131klar\u0131d\u0131r. Kadim halklar\u0131n \u00e7o\u011fu gibi, adak olarak hayvanlar\u0131 kurban etmi\u015flerdir. Bu adaklar dini t\u00f6renlerde yenen etin kayna\u011f\u0131d\u0131r. Keltlerin insanlar\u0131 kurban ettikleri durumlar da olmu\u015ftur (ilgin\u00e7tir ki bu durum, kendileri de zaman zaman insan kurban eden ve kanl\u0131 infazlar\u0131n pop\u00fcler bir e\u011flence oldu\u011fu Romal\u0131lar taraf\u0131ndan \u201cbarbarl\u0131k\u201d olarak ele\u015ftirilmi\u015ftir). \u0130nsan kurban etmek muhtemelen acil ihtiya\u00e7 durumlar\u0131nda g\u00fcndeme gelmi\u015f ve kurbanlar genellikle su\u00e7lular ile sava\u015f esirleri aras\u0131ndan se\u00e7ilmi\u015ftir.<\/p>\n

Keltlerin \u00e7o\u011fu okuryazard\u0131 ve g\u00fcnl\u00fck ama\u00e7lar i\u00e7in Grek ve Roma alfabelerini kullan\u0131rlard\u0131, fakat inan\u00e7lar\u0131yla ilgili \u015feyleri yaz\u0131ya d\u00f6kmeyi do\u011fru bulmazlard\u0131. Kelt inan\u00e7lar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Sezar ve di\u011ferleri taraf\u0131ndan kaydedilmi\u015f ve aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Galya ve Britanya\u2019da ya\u015fayan Keltlerin \u201cDruid\u201d denen ruhani liderleri vard\u0131 ve Druidlerin en \u00f6nemli \u00f6\u011fretilerinden biri ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerineydi. Romal\u0131 \u015fair Lucan\u2019\u0131n bir Druid toplulu\u011funa konu\u015ftu\u011funu varsayd\u0131\u011f\u0131 \u015fiirinde ge\u00e7ti\u011fi \u00fczere: \u201c\u00d6l\u00fclerin g\u00f6lgeleri, ne huzurlu topraklar\u0131n ne de [\u00f6l\u00fcler tanr\u0131s\u0131n\u0131n] salonlar\u0131n\u0131n pe\u015finde de\u011fildir diyen sizsiniz… bunun yerine, ayn\u0131 ruhun ba\u015fka alemlerde bir bedeni oldu\u011fundan bahsediyorsunuz ve \u00f6l\u00fcm, e\u011fer sizin dedikleriniz do\u011fruysa, uzun ya\u015fam\u0131n ortas\u0131ndaki bir noktad\u0131r.\u201d<\/p><\/blockquote>\n

Vix Leydisi ve Hochdorf Lordu\u2019nun g\u00f6m\u00fctleri, tepelere in\u015fa edilen ve \u00e7evrelerindeki ekilebilir araziyi g\u00f6zetleyen ve h\u00fckmeden kalelere olduk\u00e7a yak\u0131nd\u0131. Bu tepe kaleler Kelt y\u00f6netici s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131n tipik kararg\u00e2hlar\u0131yd\u0131. Arkeologlar bu kalelerin baz\u0131lar\u0131nda, beraber k\u00fcmelenmi\u015f say\u0131s\u0131z ah\u015fap evin ve at\u00f6lyenin duvarlar\u0131 aras\u0131nda \u00e7e\u015fitli bulgulara ula\u015ft\u0131lar. Bu yap\u0131lar muhtemelen olduk\u00e7a derme \u00e7atma bir \u015fekilde in\u015fa edilmi\u015flerdi, bu durum bir\u00e7ok defa ba\u015ftan yap\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131ndan anla\u015f\u0131labiliyordu. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu ki; tahkimatlar da bir\u00e7ok defa yenilenme s\u00fcrecinden ge\u00e7mi\u015fti. Bu d\u00f6nem boyunca en az bir tepe kalesinin duvarlar\u0131 Grek tarz\u0131nda, muhtemelen Grek bir m\u00fchendis taraf\u0131ndan yeniden in\u015fa edilmi\u015fti ve bu durum d\u00f6nemin h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca yabanc\u0131 \u00fclkelerdeki son geli\u015fmelerle ilgilenmediklerini, bunun yan\u0131nda bu hizmetleri ve yabanc\u0131 ustalar\u0131 kar\u015f\u0131layabilecek zenginli\u011fe de sahip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Halk tabakas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bug\u00fcn yapabilece\u011fimiz \u00f6ng\u00f6r\u00fcler, onlar\u0131n nas\u0131l ya\u015fad\u0131klar\u0131na ili\u015fkin tahminlerden ibaret olacakt\u0131r. Mezar kaz\u0131lar\u0131nda bulunan el yap\u0131m\u0131 kaliteli e\u015fyalar\u0131n \u00e7o\u011funu yapm\u0131\u015f olmalar\u0131ndan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, Kelt halklar\u0131 yetenekli zanaatk\u00e2rlard\u0131. Aralar\u0131nda tuz ve \u00e7e\u015fitli metaller \u00e7\u0131karan madenciler de vard\u0131. Fakat avam tabakas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu bu\u011fday ve arpa yeti\u015ftiren, s\u0131\u011f\u0131r ve koyun g\u00fcden \u00e7ift\u00e7ilerden olu\u015fuyordu. Modern \u00f6ncesi d\u00fcnyada \u00e7o\u011funlukta oldu\u011fu \u00fczere, Kelt kad\u0131nlar\u0131 da zamanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu iplik e\u011firme, dokuma ve diki\u015f dikmekle ge\u00e7iriyordu. Kelt kad\u0131nlar\u0131 erken d\u00f6nemlerde bile usta dokumac\u0131lard\u0131; sonralar\u0131 \u0130sko\u00e7ya topraklar\u0131nda ya\u015fayan Keltlerin \u201ckilt\u201d denilen eteklerin yap\u0131m\u0131nda kullanacaklar\u0131 ekoseli y\u00fcn kuma\u015flar\u0131 dokuyabiliyorlard\u0131.<\/p>\n

\"\"
M\u00d6 530\u2019lara tarihlenen Keltlerden kalma bir bronz fig\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

Tarihin e\u015fi\u011finde<\/strong><\/p>\n

Ge\u00e7 Hallstatt d\u00f6neminde, Keltlerin yerle\u015fim merkezleri bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcney Almanya topraklar\u0131nda yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. En az\u0131ndan \u00fcst s\u0131n\u0131flar\u0131, Grekler ve Etr\u00fcskl\u00fcler ile kurduklar\u0131 ileti\u015fim ve ticaret ili\u015fkilerinin getirisi olarak g\u00f6rece bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l, konforlu ve l\u00fcks i\u00e7inde bir ya\u015fam s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. Daha kuzeydeki Keltler i\u00e7in ise ya\u015fam bu denli kolay de\u011fildi. Toprak ve \u00e7e\u015fitli kaynaklar i\u00e7in s\u0131k s\u0131k sava\u015ft\u0131klar\u0131 Germen kabileleri ve g\u00f6\u00e7 eden di\u011fer halklarla kom\u015fuydular. Bu nedenle kuzeyde ya\u015fayan Keltler sava\u015f g\u00fcc\u00fc bak\u0131m\u0131ndan kendilerini geli\u015ftirmek i\u00e7in bir\u00e7ok olana\u011fa sahiptiler. Muhtemeldir ki, eri\u015ftikleri bu sava\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc daha g\u00fcneyde ya\u015fayan Keltlere kar\u015f\u0131 ya\u011fmalar ve ak\u0131nlarda kullanm\u0131\u015flard\u0131. Arkeolojik bulgular, Kelt topluluklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan M\u00d6 450 civar\u0131nda ba\u015flayan b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimler oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Bir\u00e7ok nedenden dolay\u0131, Keltlerin eskiden bir g\u00fc\u00e7 olarak yo\u011fun olduklar\u0131 merkezler, g\u00fcney Almanya ve Avusturya\u2019dan, Fransa, \u0130svi\u00e7re ve Bohemya\u2019ya (modern \u00c7ek Cumhuriyeti) do\u011fru kayd\u0131. Kelt tarihinin bu yeni a\u015famas\u0131 \u201cLa T\u00e8ne\u201d olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131. \u201cLa T\u00e8ne\u201d, \u0130svi\u00e7re s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisindeki s\u0131\u011f bir g\u00f6l yata\u011f\u0131nda 1850\u2019lerde yap\u0131lan kaz\u0131larda, ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi d\u00f6nemden kalan envai \u00e7e\u015fit silah, kalkan, bro\u015f, kemer tokas\u0131, ustura, ta\u015f\u0131t par\u00e7alar\u0131, kazan ve di\u011fer e\u015fyalar bulunan b\u00f6lgenin ismiydi. Bu e\u015fyalar o denli ay\u0131rt edici bir bi\u00e7imde s\u00fcslenmi\u015fti ki, d\u00f6nemi izleyen y\u00fczy\u0131llardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar Kelt sanat\u0131n\u0131n alamet-i farikalar\u0131 olarak kimliklerini korudular.<\/p>\n

La T\u00e8ne d\u00f6nemi Kelt sanat\u0131n\u0131n \u00f6\u011felerine, bi\u00e7imlendirilmi\u015f insan y\u00fczleri ve hayvanlar, hayali yarat\u0131klar, yapraklar ile di\u011fer bitki \u015fekilleri ve soyut yahut geometrik motifler de dahildi. Yayg\u0131n kullan\u0131lan fig\u00fcrlerden birisi triskele ad\u0131 verilen ve bir merkezden \u00e7\u0131karak ayn\u0131 y\u00f6nde hareket eden \u00fc\u00e7 kol veya \u00fc\u00e7 dal olarak resmedilen tasar\u0131md\u0131. Di\u011fer sanatsal \u00f6\u011feler gibi, triskele de kesinlikle simgesel bir anlama sahipti. Kimi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00fc\u00e7 dal\u0131n toprak, deniz ve g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc temsil etti\u011fini iddia ettilerse de muhtemelen bu simgenin ger\u00e7ek anlam\u0131n\u0131 hi\u00e7bir zaman \u00f6\u011frenemeyece\u011fiz.<\/p>\n

La T\u00e8ne tarz\u0131yla yap\u0131lan metal e\u015fyalar genellikle topluma \u00f6nderlik eden elit sava\u015f\u00e7\u0131 tabakas\u0131 i\u00e7indi. Bu elit lider sava\u015f\u00e7\u0131lar yaln\u0131zca sanattaki yeni ak\u0131mlardan faydalanmakla kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda mezarlar\u0131nda yeni tarzda g\u00f6m\u00fclerle (geleneksel \u015farap i\u00e7imi donat\u0131s\u0131na ek olarak) ebediyete u\u011furlan\u0131yorlard\u0131. D\u00f6rt tekerli arabalar yerine, hafif ve daha y\u00fcksek bir manevra kabiliyetine sahip iki tekerli at arabalar\u0131yla g\u00f6m\u00fcl\u00fcyorlard\u0131. At arabas\u0131 g\u00f6m\u00fcleri \u00e7o\u011funlukla erkeklerin mezarlar\u0131nda bulunsa da, ya\u015famlar\u0131nda lider birer sava\u015f\u00e7\u0131 olan kimi kad\u0131nlar\u0131n mezarlar\u0131nda da bunlara rastlan\u0131yordu. Ge\u00e7-Hallstatt d\u00f6nemindeki sava\u015f\u00e7\u0131lar esas olarak avlarda ve t\u00f6renlerde kulland\u0131klar\u0131 silahlarla g\u00f6m\u00fcl\u00fcyorlard\u0131ysa da, La T\u00e8ne d\u00f6nemi sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n mezarlar\u0131 kalkanlar, mi\u011fferler, k\u0131l\u0131\u00e7lar, m\u0131zraklar, yaylar ve oklar gibi envai \u00e7e\u015fit silahla doluydu.<\/p>\n

\"\"
La T\u00e8ne d\u00f6nemi Kelt sanat\u0131n\u0131n bir \u00f6rne\u011fi.<\/figcaption><\/figure>\n

D\u00f6nem olduk\u00e7a istikrars\u0131zd\u0131 ve baz\u0131 \u015feyler de\u011fi\u015fiyordu. \u00d6rne\u011fin; M\u00d6 400 dolaylar\u0131nda Hallstatt\u2019taki tuz madenindeki \u00e7al\u0131\u015fma durdu. Buna ek olarak, Kelt diyarlar\u0131ndaki n\u00fcfus olduk\u00e7a h\u0131zl\u0131 bir bi\u00e7imde art\u0131yordu ve bu art\u0131\u015f belirgin bir kaynak s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 beraberinde getiriyordu. \u00d6zellikle uzak mesafelerde bulunan kom\u015fu kabileler ve halklar \u00fczerine yap\u0131lan ya\u011fma ak\u0131nlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 muhtemelen artm\u0131\u015ft\u0131. Taze otlaklara ve ekilebilir arazilere duyulan ihtiya\u00e7 ise hepsinden fazlayd\u0131. Sava\u015f\u00e7\u0131lar yeni topraklara do\u011fru cenk ederken arkalar\u0131nda aileleri, s\u00fcr\u00fcleri ve varl\u0131klar\u0131n\u0131 da getirdiler.<\/p>\n

Bazen yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck topluluklar, bazense b\u00fcy\u00fck kabile topluluklar\u0131 yeni topraklara g\u00f6\u00e7 ettiler. Bat\u0131ya, do\u011fuya ve kuzeye de y\u00f6neldiler, fakat kabileler i\u00e7in en cazip y\u00f6n g\u00fcneydi, yani \u0130talya\u2019n\u0131n zengin topraklar\u0131. \u00dc\u00e7 y\u00fczy\u0131ldan fazla bir s\u00fcre sonra, Romal\u0131 yazar Pliny, t\u0131pk\u0131 Romal\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu gibi Keltler ve Galyal\u0131lar\u0131 \u201cyabanc\u0131lar\u201d ve \u201cd\u00fc\u015fmanlar\u201d olarak niteleyerek, bu cazibeyi \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klad\u0131:<\/p>\n

\u201cAlp Da\u011flar\u0131na mahk\u00fbm olan Galyal\u0131lar\u0131n \u0130talya\u2019ya \u2018akma\u2019 nedenleri, ilk olarak \u0130svi\u00e7reli olan fakat Roma\u2019da ya\u015fayan Helico isimli Galyal\u0131 bir vatanda\u015f\u0131n y\u00fcksek zanaatk\u00e2rl\u0131k becerilerinin sonucuydu. Helico Galya\u2019ya d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde, beraberinde (Roma\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131) kuru incir ve \u00fcz\u00fcmlerle beraber \u00e7e\u015fitli ya\u011f ve \u015farap \u00f6rneklerini de g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu nedenledir ki, onlar\u0131 (Keltleri) yaln\u0131zca bu \u015feyleri sava\u015farak geri almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 i\u00e7in bile affedebiliriz.\u201d<\/p>\n

Pliny\u2019nin a\u00e7\u0131klamas\u0131 muhtemelen yaln\u0131zca bir halk hik\u00e2yesinden ibaretti. Fakat ger\u00e7ekten de Keltler M\u00d6 400 civar\u0131nda \u0130talya\u2019ya b\u00fcy\u00fck topluluklar halinde g\u00f6\u00e7 ettiler. Bu g\u00f6\u00e7 k\u0131sa zamanda en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015fmanlar\u0131yla tan\u0131\u015fmalar\u0131na vesile oldu: Romal\u0131larla.<\/p>\n

\u0130talya\u2019n\u0131n i\u00e7lerine do\u011fru<\/strong><\/p>\n

Tarih\u00e7i Titus Livus, \u00f6teki ad\u0131yla Livy (M\u00d6 57-MS 17), Keltler \u00fczerine yazan \u00e7ok say\u0131da Romal\u0131 yazardan biriydi. Yazd\u0131klar\u0131nda, kimilerinde pek de ger\u00e7ek pay\u0131 bulunmayan \u00e7e\u015fitli eski \u00f6yk\u00fclerden faydaland\u0131. Fakat faydaland\u0131\u011f\u0131 \u00f6yk\u00fclerin \u00e7o\u011fu, az da olsa bir ger\u00e7eklik n\u00fcvesini bar\u0131nd\u0131r\u0131yordu, bazen ise daha fazlas\u0131n\u0131. \u00d6rne\u011fin; Galya\u2019n\u0131n -Romal\u0131lar\u0131n Galya olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lge modern Fransa ve Bel\u00e7ika\u2019n\u0131n t\u00fcm\u00fc ile Almanya ve \u0130svi\u00e7re\u2019nin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kapsayan topraklard\u0131r- bir k\u0131sm\u0131na h\u00fckmeden Ambigatus adl\u0131 bir Kelt kral\u0131 hakk\u0131ndaki \u00f6yk\u00fc:<\/p>\n

\u201cEgemenli\u011fi alt\u0131ndaki Galya, tah\u0131l bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok zenginle\u015fti ve n\u00fcfusu, o denli kalabal\u0131\u011fa h\u00fckmetmenin imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011fu san\u0131lacak kadar artt\u0131. \u0130yiden iyiye ya\u015flanm\u0131\u015f olan kral, bu \u201ck\u00fclfetli kalabal\u0131k\u201d krall\u0131\u011f\u0131n y\u00fck\u00fcn\u00fc hafifletmek istiyordu. Bunun i\u00e7in k\u0131z karde\u015finin iki o\u011flunu, Bellovesus ve Segovesus\u2019u, bu iki giri\u015fken genci, tanr\u0131lar\u0131n onlara uygun g\u00f6rece\u011fi yurtlar\u0131 bulmalar\u0131 i\u00e7in g\u00f6revlendirdi\u011fini ilan etti. Onlara istedikleri kadar g\u00f6\u00e7meni yanlar\u0131na alabilecekleri s\u00f6z\u00fcn\u00fc verdi, b\u00f6ylece yollar\u0131na \u00e7\u0131kan hi\u00e7bir engel, hi\u00e7bir kabile onlar\u0131 yeni yerle\u015fimlerini bulmaktan al\u0131koyamayacakt\u0131. Tanr\u0131lar; yola koyulan karde\u015flerden Segovesus\u2019a Hercynia\u2019n\u0131n da\u011fl\u0131k arazilerini (Almanya\u2019n\u0131n Bohemya ve Kara Orman b\u00f6lgeleri), daha kalabal\u0131k bir n\u00fcfusla hareket eden Bellovesus\u2019a ise \u00e7ok daha \u201cho\u015f\u201d bir yolu g\u00f6sterdiler: \u0130talya\u2019y\u0131. Bellovesus geni\u015f bir kalabal\u0131kla ilerledi, kimi atl\u0131 kimi yayan olmak \u00fczere…\u201d<\/p>\n

\"\"
Hallstatt d\u00f6nemi Kelt ailesinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 evler.<\/figcaption><\/figure>\n

Livy\u2019nin aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu olaylar M\u00d6 600 y\u0131l\u0131 dolaylar\u0131nda ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131 ve bunu do\u011frular nitelikte Kelt dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli yaz\u0131tlar arkeologlar taraf\u0131ndan Kuzey \u0130talya\u2019da bulundu. \u0130htimaldir ki, Etr\u00fcsk b\u00f6lgesi ile Alp Da\u011flar\u0131 aras\u0131nda kalan topraklarda bir s\u00fcre ya\u015fam\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck bir Kelt kabilesi olabilir. Bu Keltlerin, da\u011flar\u0131n \u00f6teki taraf\u0131nda kalan Keltler ile Etr\u00fcskler aras\u0131ndaki ticarete b\u00fcy\u00fck yard\u0131mlar\u0131 dokunmu\u015f olabilir. Fakat ne olursa olsun, Kuzey \u0130talya\u2019daki Kelt varl\u0131\u011f\u0131 h\u0131zla b\u00fcy\u00fcmekteydi.<\/p>\n

Da\u011flar\u0131n \u00fczerinde<\/strong><\/p>\n

M\u00d6 400 dolaylar\u0131nda yar\u0131m d\u00fczine kadar Kelt kabilesi Alp Da\u011flar\u0131\u2019n\u0131n eteklerinden Po Nehri\u2019ne do\u011fru y\u00f6neldi. Bu zengin ve bereketli vadi, h\u00e2lihaz\u0131rda Etr\u00fcksler ve di\u011fer \u0130talyal\u0131 halklar taraf\u0131ndan kontrol edilmekteydi. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla Keltler taraf\u0131ndan ala\u015fa\u011f\u0131 edildi ve muzaffer Keltler vadiye yerle\u015ftiler. Her kabile toplulu\u011funun kendine ait bir b\u00f6lgesi vard\u0131 ve hepsi sahip oldu\u011fu b\u00f6lgelerde k\u00f6yler ve k\u00fc\u00e7\u00fck kasabalar kurdu. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck kasabalar\u0131n baz\u0131lar\u0131 -Milano ve Verona gibi- sonradan b\u00fcy\u00fck \u0130talyan \u015fehirleri olacakt\u0131. Grek tarih\u00e7i Polybius (M\u00d6 ~200-118) bu Keltler hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti:<\/p>\n

\u201c(Bu Keltler) hi\u00e7bir daimi yap\u0131 bar\u0131nd\u0131rmaya a\u00e7\u0131k olmayan k\u00f6ylerde ya\u015fad\u0131lar. Yataklar\u0131n\u0131 saman ve a\u011fa\u00e7 yapraklar\u0131ndan yapt\u0131klar\u0131, etle beslendikleri ve sava\u015f ile tar\u0131m d\u0131\u015f\u0131nda bir aray\u0131\u015flar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bilim veya sanat\u0131n dahil olmad\u0131\u011f\u0131 basit ya\u015famlara sahiptiler. Her ferdin m\u00fclkiyeti, keyfe keder yolculuklar\u0131 boyunca bir yerden bir yere giderken ve yerle\u015fim yerlerini de\u011fi\u015ftirirken yanlar\u0131nda kolay ta\u015f\u0131yabildikleri i\u00e7in s\u0131\u011f\u0131r ve alt\u0131ndan olu\u015fmaktayd\u0131. Arkada\u015fl\u0131k konusunda ise \u00e7ok yol kat etmi\u015flerdi; yolculuk boyunca pe\u015finden en b\u00fcy\u00fck insan grubu veya yol arkada\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcr\u00fckleyen ki\u015fi, kabilenin en heybetli ve g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcyesi say\u0131l\u0131yordu.\u201d<\/p>\n

\u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, Polybius bir erken d\u00f6nem yerle\u015fimini tasvir ediyordu veya betimlemesini y\u00fcksek oranda sava\u015f\u00e7\u0131 kamplar\u0131 veya \u00e7obanlar\u0131n farkl\u0131 mevsimlerde farkl\u0131 otlaklarda koyunlar\u0131n\u0131 otlatmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 ge\u00e7ici bar\u0131naklar \u00fczerinden yap\u0131yordu. Ne olursa olsun, b\u00fct\u00fcn olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131na, Keltler kesinlikle sanats\u0131z ve bilimsiz bir ya\u015fam s\u00fcrm\u00fcyorlard\u0131. Di\u011fer yandan da, Polybius\u2019un \u201carkada\u015fl\u0131k\u201d ve lider ile takip\u00e7ileri aras\u0131ndaki sadakat ba\u011flar\u0131 hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 yorumlar Keltler hakk\u0131ndaki di\u011fer kaynaklarda da yank\u0131 bulmu\u015ftur. Bu t\u00fcrden bir sadakat ili\u015fkisi ge\u00e7 d\u00f6nem Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde de etkisini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\n

Kelt tarihinin k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131<\/strong><\/p>\n

M\u00d6 1300-800 <\/strong>Kelt dilinin geli\u015fimi<\/p>\n

M\u00d6 700 <\/strong>Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde Demir \u00c7a\u011f\u0131 Hallstatt d\u00f6neminin ba\u015flang\u0131c\u0131<\/p>\n

M\u00d6 600\u2019ler<\/strong> Keltlerin Britanya ve \u0130rlanda\u2019ya muhtemelen ilk geli\u015fleri<\/p>\n

M\u00d6 500 <\/strong>Kelt g\u00f6\u00e7menlerinin \u0130berya\u2019ya yerle\u015fmeleri<\/p>\n

M\u00d6 450 <\/strong>Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u201cLa T\u00e8ne\u201d d\u00f6neminin ba\u015flang\u0131c\u0131<\/p>\n

M\u00d6 390 <\/strong>Keltlerin Roma istilas\u0131<\/p>\n

M\u00d6 335 <\/strong>Kelt el\u00e7ilerinin B\u00fcy\u00fck \u0130skender ile g\u00f6r\u00fc\u015fmesi<\/p>\n

M\u00d6 285 <\/strong>Kuzey \u0130talya\u2019daki Senones kabilesinin Romal\u0131lar taraf\u0131ndan katledilmesi<\/p>\n

M\u00d6 281 <\/strong>Kelt ordular\u0131n\u0131n Makedon ve Grek topraklar\u0131n\u0131 istila etme giri\u015fimi<\/p>\n

M\u00d6 279 <\/strong>Brennus kumandanl\u0131\u011f\u0131ndaki Keltlerin Delphi\u2019ye sald\u0131r\u0131s\u0131<\/p>\n

M\u00d6 278 <\/strong>\u00dc\u00e7 Kelt kabilesinin Anadolu\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmesi<\/p>\n

M\u00d6 270 <\/strong>Kelt paral\u0131 askerlerin M\u0131s\u0131r\u2019a hizmet etmeye ba\u015flamalar\u0131<\/p>\n

M\u00d6 233 <\/strong>Bergama kral\u0131 Attalus I\u2019in Galatyal\u0131lar\u0131 yenmesi<\/p>\n

M\u00d6 225 <\/strong>Roma ordusunun \u0130talya\u2019daki Keltleri, Telamon dolaylar\u0131nda alt etmesi<\/p>\n

M\u00d6 218-201 <\/strong>\u0130kinci Kartaca Sava\u015f\u0131\u2019nda Kelt paral\u0131 askerlerin Hannibal\u2019\u0131n saf\u0131nda sava\u015fmas\u0131<\/p>\n

M\u00d6 190 <\/strong>Roma\u2019n\u0131n Galatya zaferi<\/p>\n

M\u00d6 133 <\/strong>Celtiberia\u2019n\u0131n Roma taraf\u0131ndan fethedilmesi<\/p>\n

M\u00d6 124-120 <\/strong>Galya\u2019n\u0131n g\u00fcneyinin Roma taraf\u0131ndan fethedilmesi<\/p>\n

M\u00d6 90\u2019lar <\/strong>Posidonius\u2019un Galya seyahati<\/p>\n

M\u00d6 67 <\/strong>Galatya\u2019n\u0131n Roma \u0130mparatorlu\u011funa kat\u0131lmas\u0131<\/p>\n

M\u00d6 58 <\/strong>Sezar\u2019\u0131n \u201cUzun Sa\u00e7l\u0131 Galya\u201dn\u0131n fethine ba\u015flamas\u0131<\/p>\n

M\u00d6 53 ve 54 <\/strong>Sezar\u2019\u0131n Britanya seferleri<\/p>\n

M\u00d6 52 <\/strong>Vercingetorix\u2019in Sezar\u2019a kar\u015f\u0131 bir Galya isyan\u0131 ba\u015flatmas\u0131<\/p>\n

MS 43 <\/strong>Roma \u0130mparatoru Claudius\u2019un Britanya fethinin ba\u015flang\u0131c\u0131<\/p>\n

MS 60 <\/strong>Boudica\u2019n\u0131n isyan\u0131 ve M\u00f4n\u2019daki (Anglesey) Druidlerin katli<\/p>\n

MS 84 <\/strong>Roma\u2019n\u0131n Britanya\u2019n\u0131n en kuzey k\u0131sm\u0131n\u0131n fethini tamamlamas\u0131<\/p><\/blockquote>\n<\/blockquote>\n

 <\/p>\n

Tumultus<\/strong><\/p>\n

Keltler Alp Da\u011flar\u0131 boyunca g\u00f6\u00e7 etmeye devam ettiler. Bu g\u00f6\u00e7ler s\u0131ras\u0131nda ise s\u0131k s\u0131k \u00f6nceden kuzey \u0130talya\u2019da yerle\u015fmi\u015f olan di\u011fer Keltlerle sava\u015ft\u0131lar. \u00c7ok ge\u00e7meden, Po Vadisindeki Keltlerin \u00e7o\u011fu, yine daha fazla toprak aray\u0131\u015f\u0131yla g\u00fcneye ve bat\u0131ya do\u011fru gitmeye ba\u015flad\u0131lar. Livy\u2019e g\u00f6re, M\u00d6 390 dolaylar\u0131nda, bir Etr\u00fcsk \u015fehri olan Clusium yurtta\u015flar\u0131 \u201cbinlerce garip adam… garip silahlar ku\u015fanm\u0131\u015f yabanc\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar. Bu adamlar ki, kent halk\u0131 daha \u00f6nce b\u00f6ylelerini g\u00f6rmemi\u015fti\u201d taraf\u0131ndan tehdit edilmeye ba\u015fland\u0131lar.<\/p>\n

Etr\u00fcskler; yerle\u015fmek i\u00e7in toprak talep eden, aksi takdirde sald\u0131racaklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen Keltlerle anla\u015fma konusunda yard\u0131m istemek i\u00e7in Roma\u2019ya gittiler. Livy\u2019nin aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re; Romal\u0131lar Keltlerin hangi hakla b\u00f6yle bir \u00fcltimatom verebildiklerini sorduklar\u0131nda \u201c(kibirli Keltlerin) haklar\u0131n\u0131 silahlar\u0131ndan ald\u0131klar\u0131 ve her \u015feyin onlar\u0131n yi\u011fitliklerine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu\u201d gibi bir yan\u0131t ald\u0131lar. Bu olaydan sonra ate\u015f harland\u0131 ve sava\u015f s\u00fcreci h\u0131zland\u0131. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta taraf olmamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen Romal\u0131 el\u00e7iler de kavgaya kar\u0131\u015ft\u0131lar. Keltler s\u00f6zlerinden d\u00f6nen Romal\u0131lar\u0131n tutumlar\u0131n\u0131 onursuzluk olarak g\u00f6rd\u00fcler ve a\u015fa\u011f\u0131land\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Buna ek olarak ne Clusium topraklar\u0131 ne de ya\u011fma gibi kazan\u00e7lar\u0131 olabildi. Bunun yerine a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 sekiz mil g\u00fcneyde bulunan Roma\u2019ya sald\u0131rmaya karar verdiler.<\/p>\n

Keltler \u201cBrennus\u201d unvanl\u0131 veya isimli bir sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n liderli\u011finde ilerlediler. G\u00f6rkemli \u015fehirden on bir mil uzaktayken, Roma ordusunun \u00e7aresiz durdurma giri\u015fimini ezip ge\u00e7tiler. Roma\u2019y\u0131 adeta korku dalgalar\u0131 sall\u0131yordu, halk\u0131n bir\u00e7o\u011fu \u015fehirden ka\u00e7t\u0131, kalanlardan durumlar\u0131 askerlik yapmaya elveri\u015fli olanlar ise Capitol tepesinde bulunan m\u00fcstahkem kaleye s\u0131\u011f\u0131nd\u0131lar. Keltler kap\u0131lar\u0131 a\u011fz\u0131na kadar a\u00e7\u0131k olan \u015fehrin i\u00e7ine y\u00fcr\u00fcd\u00fcler ve \u015fehri tam anlam\u0131yla talan ettiler. Ard\u0131ndan Capitol tepesini ku\u015fatan Keltler, Romal\u0131lardan bin pound a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda alt\u0131n\u0131 -ki o zaman i\u00e7in muazzam bir mebla\u011f idi- hara\u00e7 olarak ald\u0131ktan sonra kuzey \u0130talya\u2019ya geri d\u00f6nd\u00fcler.<\/p>\n

Bundan y\u00fczy\u0131llar sonra bile, Romal\u0131lar Keltlerle ya\u015fad\u0131klar\u0131 ilk kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geli\u015fi olduk\u00e7a canl\u0131 bir bi\u00e7imde, korkuyla hat\u0131rlad\u0131lar. Bu olaya \u201cpanik\u201d, \u201cheng\u00e2me\u201d anlam\u0131na gelen tumultus ad\u0131n\u0131 verdiler. Tumultus Roma folklorunun ve Romal\u0131 paranoyas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline geldi. B\u00fct\u00fcn Romal\u0131 \u00e7ocuklar bu \u00f6yk\u00fcleri bilirdi. Ya\u015fl\u0131 adamlar nas\u0131l da evlerinin \u00f6n\u00fcnde heykeller gibi k\u0131p\u0131rt\u0131s\u0131zca oturmu\u015flard\u0131, hatta bir Kelt sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 canl\u0131 olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in adamca\u011f\u0131z\u0131n sakal\u0131ndan \u00e7ekivermi\u015fti. Capitol tepesinden dini bir t\u00f6ren yapmak i\u00e7in sava\u015f\u0131n ortas\u0131na inen cesur rahibe Keltler nas\u0131l da b\u00fcy\u00fck bir sayg\u0131 duymu\u015f ve k\u0131l\u0131na bile zarar vermemi\u015flerdi. Tanr\u0131\u00e7a Juno i\u00e7in kutsal olan kazlar\u0131n uyar\u0131 \u00e7\u0131rp\u0131n\u0131\u015flar\u0131 gece vakti Capitol savunmas\u0131n\u0131 gizlice yarmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir grup Kelti nas\u0131l da Romal\u0131lara a\u00e7\u0131k etmi\u015fti. Ve tabii ki bin poundluk alt\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131! Romal\u0131lar Keltlerin kusurlu a\u011f\u0131rl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcleri kulland\u0131\u011f\u0131na inanm\u0131\u015f ve hay\u0131flanm\u0131\u015flard\u0131. Brennus bu hay\u0131flanmaya k\u0131l\u0131c\u0131n\u0131 teraziye f\u0131rlatarak cevap vermi\u015f ve Romal\u0131 kulaklar\u0131n tahamm\u00fcl edemeyece\u011fi bir nida atm\u0131\u015ft\u0131: \u201cYenilenlere elem!\u201d. \u015e\u00fcphesiz ki Keltler, Roma tarihinde di\u011fer barbarlar\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in kullan\u0131lan bir \u201cbarbar k\u0131stas\u0131\u201d olmu\u015flard\u0131.<\/p>\n

\"\"
La T\u00e8ne d\u00f6neminden kalma bir mezar.<\/figcaption><\/figure>\n

Uzun ak\u0131bet<\/strong><\/p>\n

Keltler on y\u0131llar boyunca \u0130talya\u2019ya yapt\u0131klar\u0131 ak\u0131nlarla, korkun\u00e7 \u015f\u00f6hretlerine uygun bir bi\u00e7imde ya\u015fad\u0131lar. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda Keltler, ayn\u0131 zamanda ne kadar ba\u015far\u0131l\u0131 paral\u0131 askerler olduklar\u0131n\u0131 da g\u00f6sterdiler. Sicilya adas\u0131nda bulunan Sirak\u00fcza isimli Grek \u015fehrinin ha\u015fmetli y\u00f6neticileri Roma\u2019n\u0131n topraklar\u0131n\u0131n giderek b\u00fcy\u00fcmesinden ho\u015fnut de\u011fillerdi. Bir\u00e7ok defa Kelt g\u00fc\u00e7lerini Roma ve m\u00fcttefiklerini taciz etmekte cesaretlendirdiler, hatta \u201ci\u015fe ald\u0131lar\u201d. Keltler o denli b\u00fcy\u00fck bir tehdit olarak alg\u0131lan\u0131yorlard\u0131 ki, M\u00d6 285 y\u0131l\u0131nda Roma b\u00fct\u00fcn bir Kelt kabilesini -Senonlar\u0131- vah\u015fice katletti. Bu katliamda Romal\u0131lar\u0131n Adriyatik sahili boyunca uzanan verimli tar\u0131m arazilerinden olu\u015fan Senon topraklar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irme d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fcn de rol oynad\u0131\u011f\u0131na \u015f\u00fcphe yoktur.<\/p>\n

\u0130ki y\u0131l sonra Boii kabilesi bir Etr\u00fcsk ordusuyla birle\u015fip Roma\u2019ya meydan okudu; fakat sava\u015f\u0131n sonucu Boiiler i\u00e7in korkun\u00e7 bir yenilgiydi. Ard\u0131ndan \u201ctedirgin\u201d bir bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131 ve Roma \u0130talyan Yar\u0131madas\u0131\u2019na giderek daha fazla hakim olmaya ba\u015flad\u0131. Bu s\u0131rada Kuzey \u0130talya\u2019daki kabileler aras\u0131nda da huzursuzluk ba\u015f g\u00f6sterdi. Bir yandan kendi aralar\u0131ndaki \u201ckaygan\u201d ittifaklar sorununu \u00e7\u00f6zmeleri gerekiyordu, \u00f6te yandan Alpler\u2019in \u00f6tesine ge\u00e7en Kelt topluluklar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 art\u0131yor, buna ek olarak da iki kabile \u015fefinin (kral\u0131n) suikasta kurban gitmesi gibi siyasi krizler ba\u015f g\u00f6steriyordu. Bunlar\u0131n da \u00f6tesinde, iktidara gelen yeni nesil sava\u015f\u00e7\u0131lar, toprak ve ya\u011fma ihtiyac\u0131ndan dolay\u0131, b\u00fcy\u00fcmesini bir tehdit unsuru olarak g\u00f6rd\u00fckleri Roma\u2019ya kar\u015f\u0131 yeni sald\u0131r\u0131lar yapmakta \u0131srar ediyorlard\u0131.<\/p>\n

\"\"
M\u00d6 390\u2019da Roma\u2019y\u0131 ya\u011fmalayan Keltlerin lideri Brennus\u2019u betimleyen bir tablo.<\/figcaption><\/figure>\n

M\u00d6 225 y\u0131l\u0131nda, en az \u00fc\u00e7 kabileden toplanan sava\u015f\u00e7\u0131lar yeniden Roma\u2019ya kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fcd\u00fcler. Bu Kelt ordusu, Alp Da\u011flar\u0131 boyunca ikamet eden ve isimlerine Gaesatae denilen Kelt sava\u015f\u00e7\u0131lardan olu\u015fan olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck bir toplulu\u011fu da b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131r\u0131yordu, \u00fcstelik bu sava\u015f\u00e7\u0131lar ordunun en \u00f6n saflar\u0131nda yer almaktayd\u0131lar. Hafif yelek z\u0131rhlar ve deri altl\u0131klarla sava\u015fan Keltlerden farkl\u0131 olarak Gaesataeler \u00e7\u0131plak sava\u015f\u0131rlard\u0131. Kalkanlar\u0131ndan ba\u015fka korumalar\u0131 yoktu. Polybius bu Kelt ordusu bile\u015fimini \u015fu \u015fekilde betimlemi\u015fti:<\/p>\n

\u201cYanlar\u0131nda b\u00fct\u00fcn ordunun ayn\u0131 anda \u00e7almaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 say\u0131s\u0131z boru ve trampet vard\u0131; \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131 ise y\u00fcksek sesli ve deliciydi. Bu g\u00fcr\u00fclt\u00fc \u00f6yle bir \u015feydi ki, trampetler ve insan seslerinden olu\u015ftu\u011funu sanmak \u00e7ok zordu; sanki b\u00fct\u00fcn k\u0131rlar\u0131n birle\u015fiminden geliyordu. \u00d6nc\u00fcl\u00fck yapan \u00e7\u0131plak sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n bir erke\u011fin g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00fcst d\u00fczeyde yans\u0131tan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ve h\u0131zl\u0131 hareketleri de daha az korkutucu de\u011fildi. Ayn\u0131 zamanda en \u00f6ndeki sava\u015f\u00e7\u0131lar \u015fatafatl\u0131 bir bi\u00e7imde alt\u0131ndan boyunluklar (torklar) ile bezenmi\u015flerdi. Bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler Romal\u0131lar\u0131 kesinlikle umutsuzlu\u011fa s\u00fcr\u00fcklemi\u015fti.\u201d<\/p>\n

Kelt ve Roma ordular\u0131 Roma\u2019n\u0131n kuzeyinde, Telamon\u2019da kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldiler. \u00c7arp\u0131\u015fman\u0131n ba\u015f\u0131nda Keltler \u00fcst\u00fcn geldiler. Fakat Romal\u0131 birlikler \u00e7ok daha kalabal\u0131k ve disiplinliydiler. Muharebenin sonunda k\u0131rk bin Kelt \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, on bini ise Roma\u2019ya k\u00f6le olarak g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

Bu ezici bir yenilgiydi ve Romal\u0131lara Keltleri \u0130talya\u2019dan temizleme planlar\u0131 i\u00e7in kap\u0131 a\u00e7m\u0131\u015f oldu. Romal\u0131lar d\u00fczenli olarak Kelt yerle\u015fimlerine sald\u0131rmaya ve onlar\u0131 yok etmeye, sakinlerini ise \u00f6ld\u00fcrmeye yahut defetmeye ba\u015flad\u0131lar. Roma ve Kartaca aras\u0131nda yap\u0131lan \u0130kinci Kartaca Sava\u015f\u0131 (M\u00d6 218-201) \u00f6nceleri bu plan\u0131 sekteye u\u011fratm\u0131\u015f olsa da daha sonra Romal\u0131lara, sald\u0131rmak i\u00e7in daha fazla neden verdi: \u0130talya\u2019y\u0131 istila eden Kartaca komutan\u0131 Hannibal\u2019in saf\u0131nda sava\u015fan \u00e7ok say\u0131da Kelt askeri! Neticede Hannibal yenildi ve Romal\u0131lar Kelt tehdidini bitirmek i\u00e7in geri d\u00f6nd\u00fcler.<\/p>\n

Romal\u0131lar art\u0131k Keltlerin \u00fcstesinden gelmek konusunda kendilerini g\u00fcvende hissediyorlard\u0131. Polybius bu konuda \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201c\u00d6nceki kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131ndan \u00f6\u011frendikleri \u00fczere, Galyal\u0131 kabileler her zaman yaln\u0131zca ilk h\u00fccumda muhte\u015femdiler, yani b\u00fct\u00fcn cesaretleri s\u00f6n\u00fcp gitmeden hemen \u00f6nce… k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131yla yaln\u0131zca bir defa a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru kesik atabiliyorlard\u0131. \u0130lk kesikten hemen sonra k\u0131l\u0131c\u0131n k\u00f6\u015feleri o denli d\u00f6n\u00fcyor ve k\u0131l\u0131c\u0131n keskin taraf\u0131 o kadar yamuluyordu ki, d\u00fczeltmek i\u00e7in k\u0131l\u0131c\u0131 ayaklar\u0131yla yere bast\u0131rmalar\u0131 gerekiyordu ve ancak bu \u015fekilde ikinci bir darbeye te\u015febb\u00fcs edebiliyorlard\u0131, tabi o kadar zamanlar\u0131 kalsayd\u0131… Romal\u0131lar yakla\u015ft\u0131lar ve ellerini kald\u0131rmalar\u0131na, k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131na davranmalar\u0131na izin vermeden onlar\u0131 yard\u0131ma muhta\u00e7 halde b\u0131rakt\u0131lar \u00e7\u00fcnk\u00fc Keltlerin kulland\u0131klar\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n u\u00e7lar\u0131 yoktu. Buna kar\u015f\u0131n Romal\u0131lar\u0131n k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n\u0131n u\u00e7lar\u0131 m\u00fckemmeldi ve onlar\u0131 kesmek i\u00e7in de\u011fil saplamak i\u00e7in kulland\u0131lar. G\u00f6\u011f\u00fcs ve ba\u015flara pe\u015fi s\u0131ra vurulan darbelerle, sonu\u00e7ta bir\u00e7ok d\u00fc\u015fman sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler.\u201d<\/p>\n

M\u00d6 190 y\u0131l\u0131ndan itibaren \u0130talya Romal\u0131 s\u00f6m\u00fcrgecilere ait oldu. Kalan Kelt \u00e7ift\u00e7iler Roma toplumu i\u00e7inde sindirildi ve Roma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc giderek daha fazla benimsediler.<\/p>\n

\"\"
M\u00d6 250 y\u0131llar\u0131nda Kelt yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6steren harita.<\/figcaption><\/figure>\n

Fakat en az\u0131ndan bir Kelt gelene\u011fi ya\u015famaya devam edebildi: \u015fiir a\u015fk\u0131. Roma\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u015fairlerinin (ve yazarlar\u0131n\u0131n) bir k\u0131sm\u0131n\u0131n \u0130talya\u2019n\u0131n eski-Kelt b\u00f6lgesinden gelmeleri bir tesad\u00fcf m\u00fcd\u00fcr? Belki. Belki de de\u011fil. Ne olursa olsun, d\u00fcnyan\u0131n en uzun erimli yaz\u0131n\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131na ilham kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, Kelt ruhunun orada tutunuyor oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek g\u00fczel.<\/p>\n

Greklerin aras\u0131nda<\/strong><\/p>\n

Roma\u2019n\u0131n ya\u011fmalanmas\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce, ba\u015fka bir Akdeniz kenti olan Massilia (bug\u00fcnk\u00fc Marsilya) da Kelt tehditi alt\u0131ndayd\u0131. Massilia, Greklerin zengin bir ticaret kolonisiydi ve aristokrat Keltlerin de uzun s\u00fcredir sefas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fckleri bir\u00e7ok l\u00fcks mal\u0131n ithalat\u0131 bu kentten yap\u0131l\u0131yordu. Fakat Pompeius Trogus\u2019un anlatt\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6yk\u00fcye g\u00f6re; Grekler ve Keltler aras\u0131ndaki eski dostane ili\u015fkiler M\u00d6 birinci y\u00fczy\u0131l dolaylar\u0131nda unutulmaya y\u00fcz tutmu\u015ftu. Trogus tarihe, Keltlerin d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imlerini yans\u0131tan de\u011ferli bir tasvir kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201cMassilia kazand\u0131\u011f\u0131 ba\u015far\u0131lar\u0131n sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve kudretinin \u015fan\u0131 y\u00fcr\u00fcd\u00fck\u00e7e, bolluk i\u00e7inde b\u00fcy\u00fcyor ve geli\u015fiyordu. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda, kom\u015fular\u0131 onun s\u0131fat\u0131n\u0131 yok etmek i\u00e7in bir araya geldiler. (Kelt) kabile \u015fefi Catumandus mutabakatla lider olarak se\u00e7ildi. Se\u00e7ilmi\u015f sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131yla kenti ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir r\u00fcya Catumandus\u2019u korkuttu. R\u00fcyas\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ve bir tanr\u0131\u00e7a oldu\u011funu s\u00f6yleyen kad\u0131n\u0131n tehditlerinden korktu ve hi\u00e7 duraksamadan Massilia ile bir bar\u0131\u015f imzalad\u0131. Ard\u0131ndan kentin tanr\u0131lar\u0131na olan sadakat ve ibadet borcunu \u00f6derse kente girmesinin kabul edilip edilmeyece\u011fini soru\u015fturdu. Minerva (sava\u015f ve zanaat tanr\u0131\u00e7as\u0131) tap\u0131na\u011f\u0131na geldi\u011finde ise r\u00fcyas\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc tanr\u0131\u00e7an\u0131n bir heykelini g\u00f6rd\u00fc. Bu olaydan sonra, \u00f6l\u00fcms\u00fcz tanr\u0131lar\u0131n korumas\u0131 alt\u0131nda olduklar\u0131 i\u00e7in Massilial\u0131lar\u0131 tebrik etti ve bu tanr\u0131\u00e7aya ibadet i\u00e7in alt\u0131ndan bir boyunluk (tork) sundu. Ard\u0131ndan Massilial\u0131lar ile ebedi bir dostluk anla\u015fmas\u0131 imzalad\u0131.\u201d<\/p>\n

Kelt liderinin tanr\u0131lardan gelen i\u015faretlere olan inanc\u0131 ve kutsall\u0131klara duydu\u011fu sayg\u0131 Massilia\u2019n\u0131n g\u00fcn\u00fc kurtarmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Fakat Grek d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00f6teki k\u0131s\u0131mlar\u0131, bu denli ucuz kurtulamad\u0131.<\/p>\n

Apollo \u015fehri<\/strong><\/p>\n

M\u00d6 300 dolaylar\u0131nda bir\u00e7ok g\u00f6\u00e7 dalgasyla, Keltler anavatanlar\u0131ndan do\u011fuya do\u011fru, Tuna Nehrini izleyerek yol ald\u0131lar ve Balkan Yar\u0131madas\u0131\u2019n\u0131n kuzey k\u0131sm\u0131na yerle\u015ftiler. M\u00d6 298\u2019de bir Kelt \u015fefi, sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00fcneye, Makedonya\u2019ya do\u011fru ilerletti fakat geri p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcld\u00fc. Fakat izleyen y\u0131llarda Keltlerin Grek topraklar\u0131nda \u015fan ve alt\u0131n kazanma istekleri artt\u0131. H\u0131rsl\u0131 gen\u00e7 sava\u015f\u00e7\u0131lar zenginlikle dolu kentlerin ve ihti\u015faml\u0131 tap\u0131naklar\u0131n \u00f6yk\u00fclerini duyduk\u00e7a ate\u015flendiler. M\u00d6 281\u2019de \u00fc\u00e7 Kelt ordusu Yunan ve Makedon topraklar\u0131n\u0131n i\u015fgaline ba\u015flad\u0131. Bu hareket bilinmeyen nedenlerden dolay\u0131 bir duraksama ya\u015fad\u0131. Fakat liderlerden biri yeniden denemeyi kafas\u0131na koymu\u015ftu. T\u0131pk\u0131 Roma\u2019y\u0131 istila eden Kelt lideri gibi o da Brennus olarak \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

Brennus\u2019un hedefi b\u00fct\u00fcn ihti\u015faml\u0131 Grek kentlerini ve hazinelerini bar\u0131nd\u0131ran Delphi idi. Delphi\u2019deki tap\u0131naklar muzaffer liderlerden gelen y\u00fczy\u0131llara bedel olanaklar, olimpik atletler ve tanr\u0131lara \u015f\u00fckreden s\u0131radan yurtta\u015flara sahipti. B\u00fct\u00fcn bu zenginli\u011fin hayali, g\u00fcneye do\u011fru yola koyulan Brennus ve sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na yollar\u0131na \u00e7\u0131kan zorluklara kar\u015f\u0131 direnme ve kar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kan kasaba ve k\u00f6y halklar\u0131na kar\u015f\u0131 ac\u0131mas\u0131z davranma g\u00fcc\u00fc veriyordu. Grekler, \u00f6n\u00fc al\u0131namadan ilerleyen Keltlere kar\u015f\u0131 \u00e7aresizce sava\u015ft\u0131lar. Ba\u015far\u0131l\u0131 olamasalar da Kelt ordusundan ciddi say\u0131da sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeyi becerdiler. Fakat yine de, hedefine do\u011fru emin ad\u0131mlarla ilerleyen Brennus\u2019un yan\u0131nda yakla\u015f\u0131k otuz bin sava\u015f\u00e7\u0131dan olu\u015fan bir ordu vard\u0131.<\/p>\n

Delphi sadece Grek d\u00fcnyas\u0131ndaki en varl\u0131kl\u0131 yerlerden biri de\u011fildi, ayn\u0131 zamanda en kutsal b\u00f6lgesiydi. Delphi Kahini\u2019nin ikamet etti\u011fi Apollo Tap\u0131na\u011f\u0131 burada bulunuyordu. Bu kahin, Pythia isimli bir rahibeydi ve trans halindeyken tanr\u0131larla ba\u011flant\u0131 kurabiliyordu. D\u00f6rt bir taraftan ona sorular sormak i\u00e7in insanlar gelirdi, fakat yol g\u00f6stermek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 kelimeler genellikle pek anla\u015f\u0131l\u0131r olmazd\u0131. Fakat bu defa dedikleri gayet a\u00e7\u0131kt\u0131. Yakla\u015fan Keltlere kar\u015f\u0131 ne yapmalar\u0131 gerekti\u011fini ona soran korkmu\u015f Delphililere Apollo\u2019nun yan\u0131t\u0131n\u0131 verdi: \u201cBen tek ba\u015f\u0131ma savunaca\u011f\u0131m\u201d.<\/p>\n

\"\"
Kuzey \u0130talya\u2019da bulunan ve bir Kelt kad\u0131n\u0131n\u0131 g\u00f6steren plaka.<\/figcaption><\/figure>\n

Delphililer Apollo\u2019nun s\u00f6z\u00fcnde durdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler; \u00e7\u00fcnk\u00fc Keltler Delphi\u2019ye sald\u0131rd\u0131klar\u0131nda, art arda \u00fczerlerine gelen do\u011fal afetlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar. Tarih\u00e7i Pausanias neler ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle anlatm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201cTanr\u0131\u2019n\u0131n yollad\u0131\u011f\u0131 felaket alametleri barbarlara hi\u00e7 de iyi gelmedi, b\u00f6yle bir olay\u0131n tarih boyunca daha a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Galyal\u0131 ordusuyla kapl\u0131 toprak g\u00fcn boyunca bitmek bilmez \u015fim\u015fek ve g\u00f6k g\u00fcr\u00fclt\u00fcleriyle \u015fiddetle sars\u0131ld\u0131.<\/p>\n

\u201c\u015eim\u015fekler Galyal\u0131lar\u0131 hem korkuttu hem de verilen emirleri duymalar\u0131n\u0131 engelledi. G\u00f6klerden gelen y\u0131ld\u0131r\u0131mlar yaln\u0131zca \u00e7arpt\u0131klar\u0131n\u0131 ate\u015fe vermedi, alevler kom\u015fular\u0131na ve z\u0131rhlar\u0131na da s\u0131\u00e7rad\u0131…<\/p>\n

\u201cBu tarzda afetler ve deh\u015fet dolu olaylar barbarlara g\u00fcn boyu rahat vermedi. Fakat gece ya\u015fad\u0131klar\u0131 deneyim \u00e7ok daha ac\u0131l\u0131yd\u0131. \u00d6nce, esasl\u0131 bir so\u011fuk dalgas\u0131 ve yo\u011fun kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131 geldi. Parnas\u2019tan (Parnas Da\u011f\u0131) kopan kayalar Keltler savunma gruplar\u0131 olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken yahut gruplar halinde dinlenirken \u00fcstlerine d\u00fc\u015ft\u00fc ve her biri otuz ve daha fazla sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n

\u201cBu korkun\u00e7 geceden sonra Grekler, arkadan sald\u0131rarak Keltleri \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131lar ve \u015fiddetli bir \u00e7at\u0131\u015fma patlak verdi. Muharebe s\u0131ras\u0131nda Brennus yaraland\u0131 ve sava\u015f alan\u0131ndan d\u0131\u015far\u0131 ta\u015f\u0131nd\u0131. Bu olayla beraber cesaretleri k\u0131r\u0131lan Kelt ordusu geriye \u00e7ekilmeye ba\u015flad\u0131 ve intikam duygusuyla yan\u0131p tutu\u015fan Grekler taraf\u0131ndan kuzeye s\u00fcr\u00fcld\u00fcler. Yol boyunca \u00e7ok say\u0131da Kelt sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Adamlar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne \u015fahit olan Brennus i\u00e7inse, \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 sefer onursuz bir yenilgiydi ve sonunda kendi can\u0131na k\u0131yd\u0131.\u201d<\/p>\n

Peki, bu Kelt seferi ger\u00e7ekten de tam bir yenilgi miydi? Grek tarih\u00e7iler bu konuda \u00e7eli\u015fkili bildirimlerde bulunmu\u015flard\u0131r. Bir k\u0131sm\u0131 Keltlerin Delphi\u2019nin tap\u0131naklar\u0131na ula\u015famad\u0131klar\u0131 ve onlar\u0131 ya\u011fmalamakta ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131klar\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015flar, di\u011ferleri ise bunun tam aksini savunmu\u015flard\u0131r. Modern tarih\u00e7ilerin birka\u00e7\u0131 da Keltlerin kutsal \u015fehri ya\u011fmalad\u0131klar\u0131ndan \u015f\u00fcphelidir. Yine de, bu d\u00f6nemde ya\u015fam\u0131\u015f olan Grek \u015fair Callimanchus, Keltleri Apollo Tap\u0131na\u011f\u0131\u2019n\u0131n ayaklar\u0131nda dururlarken tasvir etmi\u015ftir. Strabo\u2019ya g\u00f6re ise Delphi hazinesi \u00f6n\u00fcnde sonunda Galya\u2019ya gitmi\u015fti. Hazinenin \u00e7o\u011fu da tanr\u0131lara sunulmak \u00fczere bir g\u00f6l\u00fcn dibini boylam\u0131\u015ft\u0131. Diodorus Siculus ise Brennus\u2019un Delphi\u2019deki bir tap\u0131na\u011fa girip \u201conlar\u0131n (Greklerin) tanr\u0131lar\u0131n insan \u015fekline sahip olduklar\u0131 ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerinin ah\u015fap ve ta\u015fa aktar\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi inanc\u0131yla alay etti\u011fini\u201d s\u00f6ylemi\u015ftir.<\/p>\n

Asya ve Afrika i\u00e7lerine<\/strong><\/p>\n

Brennus\u2019un \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra, hayatta kalan sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu Grek topraklar\u0131ndan ka\u00e7t\u0131lar ve Tuna b\u00f6lgesine aileleriyle birlikte yerle\u015ftiler. Bir k\u0131sm\u0131 ise bat\u0131ya, Galya\u2019ya geri d\u00f6nd\u00fcler. \u00dc\u00e7 kabilenin \u00fcyeleri ise \u00e7ok daha do\u011fuya gittiler. M\u00d6 278\u2019de bu topluluklar -toplamda yakla\u015f\u0131k yirmi bin erkek, kad\u0131n ve \u00e7ocuk- birka\u00e7 tane Grek krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n rekabet i\u00e7inde oldu\u011fu Anadolu\u2019ya (K\u00fc\u00e7\u00fck Asya\u2019ya) girdiler. Bu krall\u0131klardan birinin h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Keltleri m\u00fcttefik olarak kar\u015f\u0131lad\u0131 ve Kelt sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 kom\u015fular\u0131na ak\u0131nlar d\u00fczenlemeye davet etti. Keltler de bu teklifi b\u00fcy\u00fck bir zevkle kabul ettiler ve bu topraklara birka\u00e7 y\u0131l boyunca co\u015fkulu ak\u0131nlar d\u00fczenlediler, ta ki kom\u015fu krallardan biri onlar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir yenilgiye u\u011fratana kadar. Bu kral, Keltlerin o g\u00fcne dek hi\u00e7 g\u00f6rmedikleri ve onlar\u0131 hem b\u00fcy\u00fcleyen hem de korkudan titreten fillerin yard\u0131m\u0131yla b\u00fcy\u00fck bir zafer kazand\u0131.<\/p>\n

\"\"
\u0130talya\u2019n\u0131n i\u00e7lerine y\u00f6neler Kelt sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu yenilgiye ra\u011fmen Keltler yerle\u015ftikleri topraklarda kalmaya kararl\u0131yd\u0131lar. Ba\u015fka bir krall\u0131\u011f\u0131n lideri taraf\u0131ndan Orta Anadolu\u2019daki da\u011fl\u0131k Galatya (Greklerin Keltleri isimlendirdikleri Galatae<\/em> kelimesinden gelmektedir ve bug\u00fcnk\u00fc Ankara s\u0131n\u0131rlar\u0131ndad\u0131r) b\u00f6lgesine do\u011fru gitmeye te\u015fvik edildiler. Tarih\u00e7i Justinus haklar\u0131nda \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201cGalatyal\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131 o kadar artm\u0131\u015ft\u0131 ki, Anadolu\u2019yu bir s\u00fcr\u00fc gibi doldurdular. \u00d6yle ki, gelinen son noktada hi\u00e7bir do\u011fulu kral, Galatyal\u0131 paral\u0131 askerlerden kiralamadan sava\u015famaz oldu.\u201d. Galatyal\u0131lar Grek, Makedon, Suriye ve di\u011fer bir\u00e7ok Anadolu krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131nda sava\u015ft\u0131lar. Fakat Galatyal\u0131lara en \u00e7ok g\u00fcvenen \u201cdo\u011fulu krallar\u201d muhtemelen M\u0131s\u0131rl\u0131 olanlard\u0131.<\/p>\n

M\u0131s\u0131r\u2019daki ilk Keltler, M\u00d6 270 y\u0131l\u0131nda Kral Ptolemy II taraf\u0131ndan isyank\u00e2r karde\u015fine kar\u015f\u0131 sava\u015fmalar\u0131 i\u00e7in kiralanm\u0131\u015f d\u00f6rt bin paral\u0131 askerdi. Pausanias\u2019a g\u00f6re seferden d\u00f6n\u00fc\u015fte, Keltlerin bir kumpasla M\u0131s\u0131r\u2019\u0131 ele ge\u00e7irmek istedi\u011fini iddia eden Ptolemy, onlar\u0131 Nil Nehrindeki terk edilmi\u015f bir adaya hapsetti. Adada mahpus kalan Keltler ise ya birbirini bo\u011fazlad\u0131lar yahut a\u00e7l\u0131ktan telef oldular. Yine de, Galatyal\u0131 paral\u0131 askerler M\u0131s\u0131rl\u0131 egemenlere ku\u015faklar boyunca hizmet etmeye devam ettiler, ta ki Kleopatra\u2019n\u0131n M\u00d6 30\u2019daki \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar.<\/p>\n

\"\"
Brennus k\u0131l\u0131c\u0131n\u0131 teraziye f\u0131rlatarak cevap vermi\u015f ve Romal\u0131 kulaklar\u0131n tahamm\u00fcl edemeyece\u011fi bir nida atm\u0131\u015ft\u0131: \u201cYenilenlere elem!\u201d.<\/figcaption><\/figure>\n

Galatyal\u0131lar; bir yandan kiral\u0131k sava\u015f\u00e7\u0131lar olarak \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ederken di\u011fer yandan da kendi adlar\u0131na ak\u0131nlar yapmaya devam ettiler. Ak\u0131nlardan ka\u00e7\u0131rd\u0131klar\u0131 \u015feyler ganimetle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131yordu, yanlar\u0131nda g\u00f6t\u00fcrd\u00fckleri insanlar\u0131 da ya fidye i\u00e7in ya da k\u00f6le olarak satmak i\u00e7in al\u0131koyuyorlard\u0131. Bunun yan\u0131nda bir\u00e7ok kente, onlar\u0131 rahat b\u0131rakmalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda alt\u0131n vermeleri i\u00e7in \u015fantaj yap\u0131yorlard\u0131. Bu durum can\u0131na tak eden ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir orduya sahip olan Bergama Kral\u0131 Attalus I, Kelt \u00e7apulculu\u011funu ve \u015fantajc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bitirmek i\u00e7in harekete ge\u00e7ti. M\u00d6 233 dolaylar\u0131nda onu b\u00fct\u00fcn Grek d\u00fcnyas\u0131nda bir kahraman mertebesine ta\u015f\u0131yacak olan bir m\u00fccadele ile Keltleri bozguna u\u011fratt\u0131 ve zaferini resmeden bronz heykellerle kahramanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 an\u0131tla\u015ft\u0131rd\u0131. Bu heykeller art\u0131k var olmasalar da, Romal\u0131lar taraf\u0131ndan yap\u0131lan mermerden n\u00fcshalar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu mermerden n\u00fcshalar, t\u00fcm zamanlar\u0131n en canl\u0131 ve me\u015fhur Kelt tasvirleri olmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Attalus taraf\u0131ndan yenilgiye u\u011frat\u0131lmalar\u0131na ra\u011fmen, \u00fc\u00e7 Galatya kabilesi b\u00fcy\u00fcmeye devam etti. Strabo bu kabilelerin olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f bir kontrol ve denge mekanizmas\u0131na sahip y\u00f6netim sistemi hakk\u0131nda baz\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 kaydetmi\u015ftir:<\/p>\n

\u201cHer kabile tetrar\u015fi denen d\u00f6rt k\u0131sma ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ve her tetrar\u015fi b\u00fcnyesinde bir tetrar\u015f, bir hakim, bir komutan (tetrar\u015f\u0131n otoritesi alt\u0131nda olmak \u00fczere) ve iki d\u00fc\u015f\u00fck r\u00fctbeli ordu komutan\u0131n\u0131 bar\u0131nd\u0131rmaktayd\u0131. On iki tetrar\u015f, \u00fc\u00e7 y\u00fcz adamdan olu\u015fan bir mecliste y\u00f6netici konumundayd\u0131. B\u00fct\u00fcn bu bile\u015fenler, Drunemeton denen bir mek\u00e2nda toplanm\u0131\u015flard\u0131. Bu meclis cinayet vakalar\u0131n\u0131 yarg\u0131lard\u0131, fakat di\u011fer b\u00fct\u00fcn vakalarda tetrar\u015flar\u0131n ve hakimlerin s\u00f6z\u00fc ge\u00e7erdi.\u201d<\/p>\n

\"\"
Kelt sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Galatyal\u0131lar M\u00d6 190 y\u0131l\u0131nda bir \u201cdo\u011fu kral\u0131yla\u201d Roma\u2019ya kar\u015f\u0131 ittifak yapt\u0131lar. Sava\u015f\u0131 Romal\u0131lar kazand\u0131 ve ard\u0131ndan Galatya\u2019ya sald\u0131rd\u0131lar. Galatyal\u0131lara Anadolu\u2019nun bat\u0131s\u0131 ve kuzeyine ak\u0131n etmemeyi \u015fart ko\u015ftuktan ve k\u0131rk bin esir ald\u0131ktan sonra b\u00f6lgeyi terk ettiler. Bu ko\u015fullara boyun e\u011fen Galatyal\u0131lar, yine de bir y\u00fczy\u0131l boyunca ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 korudular. Fakat M\u00d6 88\u2019de tetrar\u015flar\u0131 ve di\u011fer soylu Galatyal\u0131lar\u0131 d\u00fczenledi\u011fi ziyafete \u00e7a\u011f\u0131ran bir kom\u015fu kral, ziyafette neredeyse hepsini katletti. Bu kral Roma\u2019n\u0131n d\u00fc\u015fman\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, Galatyal\u0131lar \u00f6nce Roma ile ittifak kurdular, ard\u0131ndan M\u00d6 67\u2019de ise kesin bir asimilasyonla Romal\u0131 oldular.<\/p>\n

Roma ile yeni anla\u015fmazl\u0131klar<\/strong><\/p>\n

Galatyal\u0131lar Roma\u2019ya kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kaybeden ilk Kelt toplulu\u011fu de\u011fildiler. Roma, \u0130kinci Kartaca Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra \u0130berya Yar\u0131madas\u0131n\u0131 Kartacal\u0131lar\u0131n elinden ald\u0131. Bu topraklar\u0131n kuzeyinde Celtiberial\u0131lar denen, bile\u015fimi yerli halk ve M\u00d6 500\u2019lerde g\u00f6\u00e7en Keltlerin kar\u015f\u0131m\u0131ndan olu\u015fan ve Kelt dili konu\u015fan bir topluluk ya\u015f\u0131yordu. Romal\u0131larla on y\u0131llar boyunca bir\u00e7ok defa sava\u015fm\u0131\u015flard\u0131. M\u00d6 133\u2019de altm\u0131\u015f bin Roma askeri Celtiberial\u0131lar\u0131n ana \u015fehri olan Numantia\u2019y\u0131 ku\u015fatt\u0131 ve a\u00e7 b\u0131rakt\u0131klar\u0131 kent halk\u0131n\u0131 itaat etmeye zorlad\u0131. Hayatta kalan n\u00fcfusun hepsi k\u00f6lele\u015ftirildi ve \u015fehir yok edildi. Ana \u015fehrin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcnden sonra Roma, Celtiberia\u2019n\u0131n kalan\u0131n\u0131 fethetmek i\u00e7in yoluna devam etti.<\/p>\n

Fakat Romal\u0131lar\u0131n h\u00e2l\u00e2 bir sorunu vard\u0131. \u0130berya\u2019daki varl\u0131klar\u0131na ula\u015fmak i\u00e7in, G\u00fcney Galya\u2019daki Kelt topraklar\u0131ndan ge\u00e7mek zorundayd\u0131lar. K\u0131sa zamanda kar\u015f\u0131lar\u0131na b\u00fcy\u00fck bir f\u0131rsat \u00e7\u0131kt\u0131. M\u00d6 125 y\u0131l\u0131nda bir Kelt kabilesi, Roma\u2019n\u0131n m\u00fcttefiki olan Massilia\u2019ya sald\u0131rd\u0131. Massilia\u2019n\u0131n yard\u0131m\u0131na giden Roma ordusu \u015fehri korudu ve Keltleri alt etti. B\u00f6lgede sa\u011flam bir dayana\u011fa sahip olan Roma, bu \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sonuna kadar kulland\u0131 ve M\u00d6 120 dolaylar\u0131nda G\u00fcney Galya b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bir Roma yerle\u015fimi haline geldi.<\/p>\n

\"\"
Kelt ordusu, hayvan ba\u015fl\u0131 trompetleri \u00e7alarak sava\u015fa giderdi.<\/figcaption><\/figure>\n

Gelecek on y\u0131llar, Avrupa k\u0131tas\u0131ndaki Keltler a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a konarg\u00f6\u00e7er bir d\u00f6nem olacakt\u0131. Kuzeyden \u00f6fkeli Cermen kabileleri, do\u011fudansa y\u00fckseli\u015fte olan Dacia (bug\u00fcnk\u00fc Romanya) k\u00fclt\u00fcr\u00fc taraf\u0131ndan bask\u0131 alt\u0131nda tutuldular. Bir\u00e7ok kabile hareket halindeydi ve ge\u00e7mi\u015fte kalan yayg\u0131n Kelt g\u00f6\u00e7\u00fcnden bu yana \u00e7ok \u015fey de\u011fi\u015fmi\u015fti. Roma art\u0131k Akdeniz b\u00f6lgesindeki en b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7t\u00fc ve topraklar\u0131 sath\u0131nda Keltlerin yeni karma\u015falar yaratmas\u0131na izin vermeyecekti.<\/p>\n

Ya\u015fayan Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fc<\/strong><\/p>\n

Britanya\u2019n\u0131n t\u00fcm\u00fcnde yaln\u0131zca \u0130sko\u00e7ya ve Bat\u0131 \u0130sko\u00e7ya Adalar\u0131 -vah\u015fi kabilelerce mesken edilmi\u015f verimsiz ve \u00e7orak topraklar olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fckleri i\u00e7in- Roma hakimiyetinin d\u0131\u015f\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bat\u0131daki k\u0131y\u0131 \u015feridi boyunca, ba\u011f\u0131ms\u0131z kalabilmi\u015f bir Kelt topra\u011f\u0131 daha mevcuttur: \u0130rlanda. \u0130rlanda, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n hakim oldu\u011fu MS 5. y\u00fczy\u0131la kadar kadim Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc korumu\u015ftur. Bu tarihten sonra bile, Kelt gelenekleri y\u00fczy\u0131llar boyunca bu topraklarda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fc Avrupa\u2019n\u0131n di\u011fer b\u00f6lgelerinden de tamamen silinmemi\u015ftir. Galya\u2019da, Britanya\u2019da ve H\u0131ristiyanl\u0131k \u00f6ncesi \u0130rlanda\u2019da, Druidler ya\u015famaya devam ettiler. \u00d6rne\u011fin Orta\u00e7a\u011f \u0130rlanda\u2019s\u0131 yarg\u0131\u00e7lar\u0131, muhtemelen \u00f6nceleri Druidlerin \u00e7izmi\u015f olduklar\u0131 hukuksal s\u0131n\u0131rlar i\u00e7erisinde yarg\u0131lama yapm\u0131\u015flard\u0131. Orta\u00e7a\u011f Galleri ve \u0130rlanda\u2019da ya\u015fayan \u00f6yk\u00fcc\u00fcler ve k\u00e2tipler ise arkalar\u0131nda kadim Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden kalan \u015fiirler ve \u00f6yk\u00fcler -ki kimileri olduk\u00e7a uzun ve hacimliydi- b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Galler b\u00f6lgesinde 1500\u2019ler ve \u0130rlanda\u2019da 1600\u2019ler boyunca ya\u015fam\u0131\u015f ozanlar vard\u0131.<\/p>\n

Kelt dilleri de olduk\u00e7a uzun bir s\u00fcre ya\u015fad\u0131lar. MS 4. y\u00fczy\u0131lda Saint Jerome bu dillerin hem Galatya\u2019da hem de Galya\u2019da konu\u015fulduklar\u0131n\u0131 duydu ve bu iki dilin birbirlerine olduk\u00e7a yak\u0131n oldu\u011funu fark etti. Kelt d\u00fcnyas\u0131n\u0131n Roma topraklar\u0131n\u0131n (yahut ge\u00e7 istilac\u0131lar\u0131n) uza\u011f\u0131nda kalan d\u0131\u015f \u00e7eperinde ise Kelt dillerinin \u00f6mr\u00fc \u00e7ok daha uzun olmu\u015ftur. Bu topraklarda konu\u015fulan Kelt dillerinden biri olan \u201cCornish\u201d, 1770\u2019lere kadar \u0130ngiltere\u2019nin g\u00fcneydo\u011fusunda var olmaya devam etmi\u015ftir ve \u00e7abalar sonucunda 1970\u2019lerden itibaren yeniden canland\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Man Adas\u0131\u2019nda (Galler ve \u0130rlanda aras\u0131nda kalan denizdeki bir ada) konu\u015fulan \u201cManx\u201d ise 1970\u2019lere gelindi\u011finde neredeyse \u00f6l\u00fc bir dil haline gelmi\u015fti. Fakat Manx dili de gayretlerin sonucunda yeninden canland\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130rlanda Kelt\u00e7esi ve yak\u0131n akrabas\u0131 olan \u0130sko\u00e7ya Kelt\u00e7esi h\u00e2l\u00e2 mevcudiyetlerini korumaktad\u0131r. \u0130rlanda\u2019da, \u0130rlandaca b\u00fct\u00fcn okullarda \u00f6\u011fretilmektedir; b\u00fct\u00fcn resmi belgeler ise hem \u0130rlandaca hem de \u0130ngilizce n\u00fcshalara sahiptir. Bug\u00fcn yakla\u015f\u0131k 250.000 ki\u015fi, Kuzeybat\u0131 Fransa\u2019daki Kelt dili olan Bretonca\u2019y\u0131 konu\u015fabilmektedir. Do\u011frudan eski Britonlar\u0131n dilinden gelen Galce\u2019yi ise bug\u00fcn 600.000\u2019den fazla ki\u015fi konu\u015fmaktad\u0131r. Haber kanal\u0131 BBC\u2019nin Galce yay\u0131n yapan televizyon ve radyo kanallar\u0131 mevcuttur. Farkl\u0131 Kelt dillerinde \u015fark\u0131 s\u00f6yleyen bir\u00e7ok \u015fark\u0131c\u0131 ve bu dillerde yazan bir\u00e7ok \u015fair vard\u0131r. Galce, \u0130rlandaca, Manx ve \u0130sko\u00e7ya Galcesi s\u00fcr\u00fcmleri olan Wikipedia <\/em>dahil olmak \u00fczere Kelt dillerinde yaz\u0131lan bir\u00e7ok internet sitesi de yay\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Baz\u0131 Kelt \u00fclkeleri bug\u00fcn, ge\u00e7mi\u015f y\u00fczy\u0131llar boyu ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan farkl\u0131 olarak, politik ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na sahiptir. \u0130rlanda 1922\u2019den beri ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ulus devlettir. \u0130sko\u00e7ya ise 1998\u2019de kendi parlamentosunu kurmu\u015f ve parlamento bir y\u0131l sonra ilk defa toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Galler\u2019de ise 1998\u2019de bir Ulusal Meclis kurulmu\u015ftu, fakat bu meclisin yasama yetkisi yoktu. 2006\u2019da \u00e7\u0131kar\u0131lan bir yasa ile Meclis, Galler\u2019i ilgilendiren meselelerde yasama yetkisine sahip oldu, fakat yine de k\u0131s\u0131tl\u0131 bir yetki alan\u0131na sahipti. Man Adas\u0131 ise neredeyse 1700\u2019lerden beri \u00f6zy\u00f6netime sahiptir.<\/p>\n

1700\u2019lerin sonlar\u0131ndan itibaren, kadim Kelt tarihine, arkeolojisine, folkloruna ve dinine olan ilgi b\u00fcy\u00fck bir art\u0131\u015f g\u00f6stermi\u015ftir. Bu hareket yaln\u0131zca eski Kelt topraklar\u0131nda de\u011fil, fakat Keltlerin torunlar\u0131n\u0131n yerle\u015fti\u011fi ABD, Kanada ve Avustralya gibi uzak \u00fclkelerde de ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn kadim Kelt tarihi \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00f6yk\u00fcleri okumak, Kelt mitleri \u00fczerine bestelenmi\u015f \u015fark\u0131lar\u0131 dinlemek ve Kelt tasar\u0131m\u0131 tak\u0131, duvar s\u00fcs\u00fc ve di\u011fer e\u015fyalara ula\u015fmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kelt topraklar\u0131 ve halklar\u0131 y\u00fczy\u0131llar boyunca de\u011fi\u015fim ge\u00e7irmi\u015flerdir, fakat Keltlerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck tutkusu, kendini ifade etme becerisi, dilleri ve m\u00fczikleri, sanatlar\u0131 ve zanaatlar\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de geli\u015ferek korumaktad\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n

\"\"
Kelt kabile \u015fefi Catumandus\u2019u korkutan tanr\u0131\u00e7a Athena.<\/figcaption><\/figure>\n

Galya\u2019da hayat ve yitim<\/strong><\/p>\n

M\u00d6 90 y\u0131l\u0131 civar\u0131nda Posidonius isimli bir Grek filozof Galya\u2019ya uzun erimli bir ziyaret ger\u00e7ekle\u015ftirdi. Bir\u00e7ok Keltle tan\u0131\u015ft\u0131 ve onlar\u0131 sava\u015f ve bar\u0131\u015f durumlar\u0131nda ayr\u0131 ayr\u0131 g\u00f6zlemledi. Maalesef, Kelt deneyimi \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131n \u00e7o\u011fu kaybolmu\u015ftur. Fakat bu kitap sonradan d\u00f6nemin di\u011fer yazarlar\u0131 -ki aralar\u0131nda Strobus, Diodorus Siculus ve Julius Sezar da vard\u0131r- taraf\u0131ndan da okunmu\u015ftur ve Posidonius\u2019un izlenimlerinin \u00e7o\u011fu bu yazarlar taraf\u0131ndan aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Diodorus Siculus, \u201cGalyal\u0131lar\u0131n giyim ku\u015famlar\u0131 ola\u011fan\u00fcst\u00fcyd\u00fc. \u00c7e\u015fitli renklere boyanm\u0131\u015f uzun mintanlar ve pantolonlar ile bracae (k\u00fcltolu pantolon) giyerlerdi. Boyunlar\u0131n\u0131n etraf\u0131na, \u015feritler halinde akan yahut damal\u0131 kuma\u015fla s\u00fcslenmi\u015f pelerinler ba\u011flarlard\u0131.\u201d diye yaz\u0131yor. Ayr\u0131ca Posidonius Kelt kalkanlar\u0131, mi\u011fferleri, sava\u015f trampetleri, silahlar\u0131 ve \u00f6rg\u00fc z\u0131rhlar\u0131n\u0131 (ki bu z\u0131rh tipi kesinlikle bir Kelt icad\u0131yd\u0131) olduk\u00e7a detayl\u0131 bir bi\u00e7imde tasvir etmi\u015ftir, arkeolojik bulgular da bu tasvirlerin tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u201cUzun sa\u00e7l\u0131 Galya\u201d<\/strong><\/p>\n

Bu betimleme Galya\u2019n\u0131n g\u00fcneyindeki Roma topraklar\u0131n\u0131n kuzeyinde kalan b\u00f6lgeye verilen takma isim olan Gallia Comata\u2019n\u0131n \u00e7evirisidir. Bu ba\u011f\u0131ms\u0131z Galya b\u00f6lgesi ve insanlar\u0131 -ki bu insanlara uzun sa\u00e7l\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar da dahildir- Posidonius\u2019un yanlar\u0131na seyahat ederek haklar\u0131nda bilgi aktard\u0131\u011f\u0131 \u015feylerdendi. Posidonius\u2019un g\u00f6zlemleri \u015fu \u015fekildeydi: \u201c\u0130nsanlar kemerli, ah\u015fap ve has\u0131rdan in\u015fa edilmi\u015f duvar ve d\u00f6\u015femelere ve sazdan yap\u0131lm\u0131\u015f a\u011f\u0131r bir \u00e7at\u0131ya sahip muhte\u015fem evlerde bar\u0131n\u0131yorlard\u0131. \u00c7ok fazla koyun ve domuza sahiptiler.\u201d Temel besin maddeleri ise: \u201cS\u00fct ve ba\u015fta hem taze hem de salamura edilmi\u015f domuz eti olmak \u00fczere her t\u00fcrden etti. Domuzlar\u0131 tarlalarda ya\u015fard\u0131 ve boy, g\u00fc\u00e7 ve s\u00fcrat bak\u0131m\u0131ndan \u00fcst\u00fcnd\u00fcler.\u201d Kesindir ki eski Kelt sanat\u0131, domuzlar\u0131n (\u00f6zellikle yaban domuzlar\u0131n\u0131n) Kelt ya\u015fam\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde b\u00fcy\u00fck \u00f6neme sahip oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ayr\u0131ca orta\u00e7a\u011f Kelt yaz\u0131n\u0131nda da domuz her zaman kahramanlar\u0131n g\u00f6zde yeme\u011fidir.<\/p>\n

Bunun yan\u0131nda Kelt \u00e7ift\u00e7ileri tah\u0131l dahil olmak \u00fczere ekin de ektiler. Orak, t\u0131rpan, k\u00fcrek, dirgen, balta gibi tahta saplara Kelt zanaatk\u00e2rlar taraf\u0131ndan ustal\u0131kla tutturulan demir ba\u015fl\u0131 el aletleri kullan\u0131rlard\u0131 (Bu tarz aletlerin tasar\u0131mlar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ayn\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r). B\u00fcy\u00fckba\u015f hayvanlar\u0131n \u00e7ekti\u011fi demir u\u00e7lu sabanlar topra\u011f\u0131 en iyi yaracak \u015fekilde a\u00e7\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Buna ek olarak, Posidonius\u2019un zaman\u0131ndaki \u00e7ift\u00e7iler o zaman bile hasat makineleri -ki bir Kelt icad\u0131d\u0131r- kullanabiliyorlard\u0131. Bu icat Pliny taraf\u0131ndan \u015f\u00f6yle betimlenmi\u015fti: \u201cGalya\u2019daki yerle\u015fimlerde, iki tekerin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ve di\u015flerle tutturulmu\u015f geni\u015f kesitleri arkadan ittiren \u00f6k\u00fczlerin olu\u015fturdu\u011fu bu mekanizma, tah\u0131l tarlalar\u0131n\u0131 s\u00fcrmekte kullan\u0131l\u0131yordu.\u201d Hasat sonras\u0131nda, tah\u0131llar genellikle yere h\u00fcnerle kaz\u0131lan ve nem, bakteri, k\u00fcf gibi israfa yol a\u00e7acak tehlikelere mahal vermeyen \u00e7ukurlarda depolan\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Galya\u2019daki \u00e7o\u011fu insan k\u0131rsal alanda ya\u015f\u0131yorduysa da b\u00f6lgede kentler de mevcuttu. Bunlar\u0131n en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc bug\u00fcnk\u00fc G\u00fcney Almanya topraklar\u0131nda yer almaktayd\u0131. Hatta \u015fehirlerden biri, kendisini \u00e7evreleyen be\u015f mil uzunlu\u011funda ve yaln\u0131zca tahtalar\u0131 tutan \u00e7ivileri altm\u0131\u015f ton demirden yap\u0131lan bir sura sahipti. Arkeologlar uzun zamand\u0131r Orta Fransa\u2019daki Bibracte kentinde, yani Aedui kabilesinin en b\u00fcy\u00fck kentinde kaz\u0131 yapmaktad\u0131r. Bulgular\u0131, say\u0131s\u0131z zanaatk\u00e2r ve t\u00fcccar\u0131n burada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Di\u011fer nesnelerin yan\u0131nda, demirden aletler ve e\u015fyalar (demir, kentin yak\u0131n\u0131ndaki madenden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r), \u00e7e\u015fitli tak\u0131lar, cam ve \u00e7e\u015fitli renklerde mineyle s\u00fcslenmi\u015f e\u015fyalar \u00fcretmi\u015f ve satm\u0131\u015flard\u0131r. Bunlara ek olarak, alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f sikkeler basm\u0131\u015flard\u0131r. Kilden yap\u0131lm\u0131\u015f \u015farap testilerinin say\u0131s\u0131ndan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, Bibracte\u2019de b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli bir \u015farap ticareti yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6ylenebilir. Fakat bu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u015farap t\u00fcketimine, kentin t\u00f6rensel ve y\u00f6netimsel bir merkez olmas\u0131 da neden olmu\u015f olabilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bilindi\u011fi \u00fczere bu kent kabile konseyleri i\u00e7in bir toplanma mek\u00e2n\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\"\"
Delphi\u2019deki Apollo Tap\u0131na\u011f\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Galyal\u0131 her kabile, kendi \u00f6zy\u00f6netim sistemlerine sahipti. \u0130ki temel y\u00f6netim bi\u00e7iminden s\u00f6z edebiliriz. Geleneksel tarz y\u00f6netimde kabile rix yani kral veya \u015fef diye \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lan ki\u015fi taraf\u0131ndan y\u00f6netilirdi. Rix mertebesi kendili\u011finden bir \u015fekilde babadan o\u011fla ge\u00e7mezdi. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki bu lider herhangi bir soylu aileden, y\u00fcksek r\u00fctbeli sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n onay\u0131yla se\u00e7ilirdi. Grekler ve Romal\u0131larla olan ileti\u015fimlerinden dolay\u0131 olacak, Galya\u2019n\u0131n g\u00fcney yar\u0131s\u0131ndaki kabileler yeni bir y\u00f6netim bi\u00e7imi benimsemi\u015flerdi. Bu tarz y\u00f6netimde, kabile konseyi her y\u0131l bir veya daha fazla olmak \u00fczere \u201cyarg\u0131\u00e7\u201dlar se\u00e7erdi ve bu yarg\u0131\u00e7lar g\u00f6rev s\u00fcreleri boyunca mutlak iktidar olurlard\u0131. Fakat e\u011fer sava\u015f durumlar\u0131nda iki kabile ittifak yaparsa, ge\u00e7ici olarak aralar\u0131ndan bir ki\u015fiyi rix olarak belirleyebilirlerdi.<\/p>\n

Posidonius Galya\u2019y\u0131 ziyaret etti\u011finde, kabileler aras\u0131 sava\u015f olduk\u00e7a yayg\u0131nd\u0131. Fakat bu sava\u015flar genellikle belirli s\u0131n\u0131rlamalara tabiydi. Kasabalar\u0131 y\u0131kmak, hasatlar\u0131 yok etmek, sava\u015fmayan halka zarar vermek s\u00f6z konusu de\u011fildi. Bu sava\u015flar daha \u00e7ok, k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fcklerinden beri bu u\u011furda yeti\u015ftirilmi\u015f, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7aptaki asil sava\u015f\u00e7\u0131 gruplar\u0131 aras\u0131nda belirli bir hukuka dayal\u0131 olan ve \u015feref ad\u0131na yap\u0131lan bir m\u00fccadele gibiydi. Galipler ma\u011fluplar\u0131n silahlar\u0131n\u0131, atlar\u0131n\u0131 ve tak\u0131lar\u0131n\u0131 alsalar da, nihai \u00f6d\u00fcl zaferin \u015fan\u0131 ve muzaffer sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6yk\u00fclerinin nesiller boyu ozanlarca anlat\u0131lacak olmas\u0131 umuduydu.<\/p>\n

\"\"
Bergama Kral\u0131 Attalus I, Kelt \u00e7apulculu\u011funu ve \u015fantajc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bitirmek i\u00e7in harekete ge\u00e7ti. M\u00d6 233 dolaylar\u0131nda Keltleri bozguna u\u011fratt\u0131 ve zaferini resmeden bronz heykellerle kahramanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 an\u0131tla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Daha b\u00fcy\u00fck bir zafer i\u00e7inse -ve daha fazla sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc engellemek i\u00e7in- sava\u015f\u00e7\u0131lar genelde teke tek d\u00f6v\u00fc\u015f\u00fcrlerdi. Diodorus\u2019un Posidonius\u2019tan aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re:<\/p>\n

\u201cGalyal\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldi\u011finde, genellikle i\u00e7lerinden biri \u00e7\u0131kar ve kar\u015f\u0131 taraftaki en iyi adama bir d\u00fcello i\u00e7in meydan okurdu. Bu sava\u015f\u00e7\u0131, silahlar\u0131n\u0131 g\u00f6steri\u015fle a\u00e7\u0131k eder ve d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131n y\u00fcre\u011fine korku salmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. E\u011fer meydan okumay\u0131 kabul eden biri \u00e7\u0131karsa, atalar\u0131n\u0131n \u015fan\u0131yla \u00f6v\u00fcnerek ayn\u0131 \u015fekilde kar\u015f\u0131 taraf\u0131 sindirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.\u201d<\/p>\n

\"\"
Bir Kelt k\u0131z\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Daha eski zamanlarda Romal\u0131lar da bu durumla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Kimi Romal\u0131 komutanlar, Keltlerin bu \u015fekildeki meydan okuyu\u015flar\u0131na cevap vermi\u015f ve teke tek d\u00f6v\u00fc\u015fe soyunmu\u015flard\u0131. Fakat bu tarz, \u00f6zellikle M\u00d6 200 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda Roma ordusunun ge\u00e7irdi\u011fi yeniden yap\u0131lanmayla beraber, hi\u00e7 de Romal\u0131lar\u0131n sava\u015f bi\u00e7imine uymuyordu. \u00d6nceleri ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu zamanlarda ge\u00e7ici olarak g\u00f6reve \u00e7a\u011fr\u0131lan yurtta\u015flardan olu\u015fan Roma ordusu, bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmden sonra tam zamanl\u0131 profesyonel bir orduya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. \u0130dman ve disiplin hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar hakimdi ve bunun sonucunda Roma\u2019n\u0131n g\u00fcc\u00fc de -Keltlerin yak\u0131nda g\u00f6rece\u011fi \u00fczere- doruklar\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n

Sezar Galya topraklar\u0131nda<\/strong><\/p>\n

M\u00d6 60\u2019l\u0131 y\u0131llarda, bir Cermen kabilesi olan Suebiler Galya\u2019ya ciddi ak\u0131nlar d\u00fczenliyorlard\u0131. Bir yandan da Kelt kabileleri Dacial\u0131lar taraf\u0131ndan bat\u0131ya do\u011fru itiliyorlard\u0131. Bug\u00fcnk\u00fc \u0130svi\u00e7re topraklar\u0131na denk d\u00fc\u015fen b\u00f6lgede ya\u015fayan Helvetii kabilesi ise hem kuzeyden hem de do\u011fudan o denli \u00e7ok bask\u0131ya u\u011fruyordu ki, topyek\u00fbn Galya\u2019n\u0131n bat\u0131s\u0131na do\u011fru g\u00f6\u00e7 etmeye karar verdiler ve Atlantik Okyanusu\u2019nun yak\u0131nlar\u0131ndaki topraklara yerle\u015ftiler. Dikkatlice haz\u0131rland\u0131lar, hatta bir n\u00fcfus say\u0131m\u0131 bile yapt\u0131lar. Sonralar\u0131 say\u0131m\u0131n Grek\u00e7e yaz\u0131lm\u0131\u015f belgelerini bulan Julius Sezar\u2019\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re 368.000 g\u00f6\u00e7meni i\u015faret eden bu say\u0131m: \u201csilah kullanabilecekleri, gen\u00e7 adamlar\u0131, ya\u015fl\u0131 adamlar\u0131 ve kad\u0131nlar\u0131, ayr\u0131 ayr\u0131 ve isim isim…\u201d kaydederek yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Sezar, M\u00d6 59\u2019da Roma Galyas\u0131\u2019n\u0131n y\u00f6neticisi oldu. Sezar\u2019\u0131n topraklar\u0131 \u00fczerinden bat\u0131ya do\u011fru gitmek isteyen Helvetiilerin, \u00f6nce onun iznini almalar\u0131 gerekiyordu. Sezar reddetti. Helvetiiler, Aedui topraklar\u0131 \u00fczerinden gitmeye karar verdiler; fakat Aeduiler Helvetii i\u015fgaline kar\u015f\u0131 Sezar ile ittifak yapt\u0131lar. Sezar\u2019\u0131n, bir y\u00f6netici olarak, emrinde lejyonlar\u0131 bulunuyordu ve onlar\u0131 Helvetiilerin \u00fczerine s\u00fcrmekten \u00e7ekinmedi. M\u00d6 58\u2019de Helvetiileri \u201cUzun Sa\u00e7l\u0131 Galya\u201dya kadar takip etti ve onlar\u0131 Bibracte yak\u0131nlar\u0131nda yenilgiye u\u011fratt\u0131. Hayatta kalan 110.000 kabile \u00fcyesini ise geldikleri yere geri g\u00f6nderdi.<\/p>\n

Bu noktada Sezar da geldi\u011fi yere geri d\u00f6nse iyi ederdi, fakat bunu yapmak yerine ordusuyla beraber Galya\u2019n\u0131n derinliklerine at s\u00fcrmeyi tercih etti. Galya\u2019n\u0131n Koruyucusu olarak, bu topraklara kurulan Cermenleri defetmenin g\u00f6revi oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyordu. K\u0131\u015f\u0131 Bibracte\u2019de ge\u00e7irmek i\u00e7in kente yerle\u015fti ve Galya Sava\u015f\u0131 \u00dczerine Ele\u015ftiriler<\/em> kitab\u0131n\u0131 yazmaya koyuldu. Buradan Roma\u2019ya yollad\u0131\u011f\u0131 raporlar birer bas\u0131n metni gibiydi.<\/p>\n

\"\"
Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde g\u00fcc\u00fcn temsili olan erkek domuz.<\/figcaption><\/figure>\n

H\u0131rsl\u0131 Sezar\u2019\u0131n eline alt\u0131n bir f\u0131rsat ge\u00e7mi\u015fti. Galya arazi, kaynaklar ve ticaret bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a zengindi (Romal\u0131 tacirler Kelt \u015fehirlerinde olduk\u00e7a fazla i\u015f yap\u0131yorlard\u0131). Ayr\u0131ca Keltlerin ellerinde kimi olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli olan y\u00fczlerce alt\u0131n madeni bulunuyordu. E\u011fer Sezar, Galya\u2019y\u0131 fethedebilirse yaln\u0131zca m\u00fcthi\u015f bir kumandan olarak \u00fcnlenmekle kalmayacak, ayn\u0131 zamanda bu topraklar\u0131n zenginliklerine de el koyacakt\u0131. Bu, Roma\u2019da g\u00fc\u00e7 kazanmak i\u00e7in olduk\u00e7a sa\u011flam bir yoldu.<\/p>\n

Belgae isimli kuzeyli bir kabile, Sezar\u2019\u0131n Galya\u2019daki hareketine tepki veren ve ona ba\u015fkald\u0131ran ilk Kelt toplulu\u011fu oldu. Fakat M\u00d6 57 y\u0131l\u0131nda, Sezar onlar\u0131 ate\u015fli bir sava\u015f\u0131n sonunda ma\u011flup etti ve yoluna bat\u0131daki kabileleri zapt etmek i\u00e7in devam etti. Bu \u015fekilde Orta Galya\u2019y\u0131 \u00e7evreledi ve b\u00f6lgenin d\u0131\u015far\u0131yla olan ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 -kaynak ve yard\u0131mlar\u0131- kesmi\u015f oldu. Kelt kabileleri ise kendi aralar\u0131ndaki sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zme ve Sezar\u2019a kar\u015f\u0131 birle\u015fme konusunda ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131lar. M\u00d6 56 y\u0131l\u0131nda b\u00fct\u00fcn Galya art\u0131k Sezar\u2019\u0131n elindeydi. Sezar art\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 \u015fan ve zenginli\u011fin keyfini \u00e7\u0131karabilirdi, zira Galya\u2019da bulundu\u011fu s\u00fcre i\u00e7erisinde o kadar \u00e7ok alt\u0131na sahip olmu\u015ftu ki, Roma piyasas\u0131ndaki alt\u0131n fiyatlar\u0131 alt\u0131da birine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

M\u00d6 55 ve 54 y\u0131llar\u0131nda Sezar, o zamana kadar d\u00fcnyan\u0131n kenar\u0131 (sonu) olarak bilinen Britanya i\u00e7lerine do\u011fru iki k\u0131sa sefer d\u00fczenledi ve \u015fan\u0131na \u015fan katt\u0131. \u0130kinci seferinden sonra Galya\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde ise Keltleri isyan halinde buldu. \u015eimdiki Bel\u00e7ika topraklar\u0131ndaki bir kabileden gelen bir Kelt sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131 liderli\u011findeki Keltler koca bir lejyonu \u00e7oktan yok etmi\u015flerdi. \u0130syan\u0131 bast\u0131rmak Sezar\u2019\u0131n bir y\u0131l\u0131n\u0131 ald\u0131.<\/p>\n

M\u00d6 52 y\u0131l\u0131nda ise \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ayaklanma ba\u015f g\u00f6sterdi. Bu seferki isyan\u0131n lideri ise Sezar\u2019\u0131n bizzat s\u0131n\u0131rs\u0131z enerji ve demirden bir disipline sahip oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi Vercingetorix idi. Orta Galya\u2019daki Arverni kabilesinin soylu bir ailesinden gelen Vercingetorix, muhtemelen olduk\u00e7a \u201ckarizmatik\u201d bir ki\u015fili\u011fe sahipti, zira ondan \u00f6nceki hi\u00e7bir liderin ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131 bir i\u015f yapt\u0131: kabileleri birle\u015ftirdi! Arverni\u2019den \u00e7ok fazla takip\u00e7isinin olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, di\u011fer kabilelerden de say\u0131s\u0131z sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 pe\u015finden s\u00fcr\u00fckl\u00fcyordu. Ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 hareket b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e, kabileler konseyi onu b\u00fct\u00fcn Galya kabilelerinin sava\u015f lideri ilan etti. Ordusu 15.000 atl\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 i\u00e7eriyordu ve Dio Cassius\u2019un aktard\u0131\u011f\u0131 \u00fczere b\u00fct\u00fcn atl\u0131lar, \u201ciki defa d\u00fc\u015fman sath\u0131n\u0131 yarmam\u0131\u015f olanlar, bundan b\u00f6yle bir \u00e7at\u0131 alt\u0131nda yatmamaya ve ne \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, ebeveynlerini ne de kar\u0131lar\u0131n\u0131 bir daha g\u00f6rmemeye\u201d yemin etmi\u015flerdi.<\/p>\n

\"\"
Romal\u0131lara kar\u015f\u0131 Kelt isyan\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck lideri Vercingetorix.<\/figcaption><\/figure>\n

Sezar\u2019\u0131n ayaklanmaya verdi\u011fi yan\u0131t Orta Galya\u2019daki bir\u00e7ok kenti ku\u015fatmak ve y\u0131kmak oldu. Vercingetorix\u2019in kuvvetleri ise buna kar\u015f\u0131l\u0131k ba\u015far\u0131l\u0131 bir gerilla sava\u015f\u0131 verdiler. Sezar\u2019\u0131n kendi atl\u0131 birliklerinin say\u0131s\u0131 Keltlerinkinden olduk\u00e7a azd\u0131 ve aray\u0131 kapatmak i\u00e7in say\u0131s\u0131z Cermen paral\u0131 atl\u0131 askeri kiralad\u0131. Paral\u0131 atl\u0131lar\u0131n yard\u0131m\u0131yla lejyonlar\u0131 isyanc\u0131larla aray\u0131 kapatmaya ba\u015flad\u0131. Vercingetorix ve ordusu Alesia\u2019ya, iki derenin aras\u0131nda y\u00fckselen bir tepenin \u00fcst\u00fcne konu\u015fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bu korunakl\u0131 kente s\u0131\u011f\u0131nd\u0131lar. Sezar kenti ku\u015fatt\u0131. Sezar\u2019\u0131n onlara verdi\u011fi isimle \u201cGalyal\u0131lar Konseyi\u201d, Vercingetorix\u2019e yard\u0131m etmek i\u00e7in k\u0131rktan fazla kabileden 240.000 piyade sava\u015f\u00e7\u0131 ve 8000 atl\u0131dan olu\u015fan bir ordu toplad\u0131.<\/p>\n

Fakat Alesia\u2019da yard\u0131m kuvvetlerini beklemekte olan Vercingetorix\u2019in ordusu a\u00e7l\u0131ktan k\u0131r\u0131l\u0131yordu, Sezar ise lejyonlar\u0131n\u0131n savunmalar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyordu. Yeni Galya ordusu b\u00f6lgeye vard\u0131\u011f\u0131nda Sezar\u2019\u0131n ordusu onlara ge\u00e7it vermedi. Ordunun var\u0131\u015f\u0131n\u0131 takip eden be\u015f g\u00fcn boyunca tepedeki \u015fehirden a\u015fa\u011f\u0131daki kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 izleyen sava\u015f\u00e7\u0131lar, \u00f6len Roma askerlerinin say\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6len Kelt sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131ndan az oldu\u011funa \u015fahit oldular.<\/p>\n

Bu olaydan sonra Vercingetorix kendi adamlar\u0131ndan olu\u015fan bir konsey toplad\u0131 ve sava\u015fa kendi \u00e7\u0131kar\u0131 i\u00e7in de\u011fil kabilelerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in girdi\u011fini belirterek teslim olmaya karar verdi. Konseye Romal\u0131larla nas\u0131l anla\u015fmak istediklerini dan\u0131\u015ft\u0131: \u00f6l\u00fc olarak m\u0131 yoksa canl\u0131 olarak m\u0131 Sezar\u2019a teslim olmal\u0131yd\u0131? Karar verildi: \u201cEn g\u00fczel i\u015flenmi\u015f z\u0131rh\u0131n\u0131 ku\u015fand\u0131ktan ve at\u0131n\u0131 s\u00fcsledikten sonra, Vercingetorix, at\u0131n\u0131 kentin kap\u0131lar\u0131na do\u011fru s\u00fcrd\u00fc. Oturuyor olan Sezar\u2019\u0131n \u00e7evresinden at\u0131yla dolanarak bir \u00e7ember \u00e7izdi ve at\u0131ndan indi, z\u0131rh\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131, Sezar\u2019\u0131n ayaklar\u0131na \u00e7\u00f6meldi ve hareketsiz durdu, ta ki tutuklanana kadar.\u201d<\/p>\n

\"\"
Kelt lider Vercingetorix\u2019in Sezar\u2019a teslim olu\u015funu g\u00f6steren tablo.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu yenilgiyle birlikte Keltlerin Galya\u2019daki son ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k umudu da solup gitti. Sezar Galya\u2019y\u0131 terk ederken arkas\u0131nda b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 tablo korkun\u00e7tu: yerle bir edilmi\u015f sekiz y\u00fczden fazla yerle\u015fim ve \u00f6len yahut k\u00f6lele\u015ftirilen iki milyondan fazla Kelt. Vercingetorix ise, Roma\u2019da alt\u0131 y\u0131l tutsak edildi. Alt\u0131 y\u0131l\u0131n sonunda Sezar\u2019\u0131n zafer t\u00f6reni esnas\u0131nda sokaklarda halka a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde te\u015fhir edilerek gezdirildi ve \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

D\u00fcnya\u2019n\u0131n kenar\u0131nda<\/strong><\/p>\n

Kelt k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Britanya\u2019ya ve \u0130rlanda\u2019ya ne zaman ve nas\u0131l geldi\u011fi tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konudur. B\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 i\u015fgalciler mi yoksa k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apl\u0131 yerle\u015fimciler ve t\u00fcccarlar m\u0131 onlar\u0131 bu topraklara ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r? Britanya ve \u0130rlanda\u2019ya ayr\u0131 ayr\u0131 m\u0131 ula\u015fm\u0131\u015flar, yoksa \u00f6nce Britanya\u2019ya sonra buradan \u0130rlanda\u2019ya m\u0131 varm\u0131\u015flard\u0131r? Nas\u0131l olmu\u015ftur da \u0130ngiliz ve \u0130rlanda toplumlar\u0131 tamamen \u201ckeltle\u015fmi\u015f\u201dlerdir? Ne yaz\u0131k ki bu sorulara kesin yan\u0131tlar veremiyoruz. Bulgular bize, Keltlerin Avrupa k\u0131tas\u0131n\u0131n bat\u0131 kenar\u0131na muhtemelen M\u00d6 600 y\u0131llar\u0131 civar\u0131nda ula\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bu b\u00f6lgeye bir\u00e7ok g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fi gibi, Kelt dili ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn daha k\u00fc\u00e7\u00fck yerle\u015fimler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla zamanla b\u00f6lgeye s\u0131zmas\u0131 ve yay\u0131lmas\u0131 da ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olabilir.<\/p>\n

\u0130rlanda hakk\u0131ndaki tarih yaz\u0131n\u0131ndan elimizde olanlar\u0131n say\u0131s\u0131 pek azd\u0131r. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde, kadim yazarlar Britanya\u2019da ya\u015fayan halklar\u0131 hi\u00e7bir zaman Kelt, Galyal\u0131 yahut \u201cGalya toplulu\u011fu\u201d olarak isimlendirmemi\u015fler, onlar\u0131 \u201cBritonlar\u201d olarak adland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Ne olursa olsun, Romal\u0131larla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 zaman Kelt dili konu\u015ftuklar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrlerinin de Galyal\u0131 halklara \u00e7ok benzedi\u011fini biliyoruz.<\/p>\n

Britonlar<\/strong><\/p>\n

Sezar Britanya\u2019ya do\u011fru ilk defa yola koyuldu\u011funda, neredeyse hi\u00e7 bilinmeyen bir yere do\u011fru gidiyordu. Galyal\u0131 tacirler bu topraklara gitmi\u015flerdi, fakat onlar bile ticaret yapt\u0131klar\u0131 bu topraklar ve insanlar\u0131 hakk\u0131nda pek az \u015fey s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Strabo\u2019nun aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re: \u201cSezar ald\u0131rmadan iki defa adan\u0131n yan\u0131ndan ge\u00e7ti fakat ivedilikle geri d\u00f6nd\u00fc. \u00dclkenin i\u00e7lerine do\u011fru gitmedi.\u201d Fakat ilgi \u00e7ekici g\u00f6zlemler yapacak kadar ilerlemi\u015f olan Sezar, eski Britanya hakk\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f neredeyse ilk tarihsel belgeleri kaleme ald\u0131:<\/p>\n

\u201cBritanya\u2019n\u0131n i\u00e7 k\u0131sm\u0131 kendilerinin adada do\u011fdu\u011funu s\u00f6yleyenlerce mesken edilmi\u015fti. Belgae topraklar\u0131ndan ge\u00e7erek sahil k\u0131sm\u0131na gelen insanlar… \u0130nsanlar\u0131n say\u0131s\u0131 \u00e7ok fazlayd\u0131, yap\u0131 say\u0131lar\u0131 da keza \u00f6yle, t\u0131pk\u0131 Galyal\u0131lar gibi b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvan say\u0131s\u0131 da inan\u0131lmazd\u0131. Para olarak pirin\u00e7 veya demirden \u00e7emberler kullan\u0131yorlard\u0131. Tav\u015fan, kaz gibi hayvanlar\u0131 yemeyi do\u011fru bulmuyorlard\u0131…\u201d<\/p>\n

Britanya\u2019da yaln\u0131zca Galya tipi evler yoktu; bunlardan farkl\u0131 olarak daire \u015feklinde ve y\u00fcksek, koni bi\u00e7imli, sazdan yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7at\u0131lar\u0131 olan evler de vard\u0131. Tarih\u00e7iler bu tip bar\u0131naklar\u0131 \u201ckaba kul\u00fcbe\u201dler olarak nitelerlerdi, fakat arkeologlar bu yap\u0131lar\u0131n hi\u00e7 de \u201ckaba\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendiler. Bu yap\u0131lar\u0131 yapmak sofistike bir mimarl\u0131k, m\u00fchendislik ve yap\u0131 yapma becerisi gerektiriyordu. \u00c7o\u011fu daire-ev olduk\u00e7a sa\u011flam ve dayan\u0131kl\u0131 idi. Ayr\u0131ca kat alan\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da, ortalama modern bir konuttan a\u015fa\u011f\u0131 kal\u0131r yanlar\u0131 yoktu. Hatta baz\u0131lar\u0131 o denli geni\u015ftiler ki, giri\u015f kap\u0131lar\u0131nda \u00fcst\u00fc kapat\u0131lm\u0131\u015f verandalara ve galeri bo\u015fluklar\u0131 ile balkonlara sahiplerdi.<\/p>\n

\"\"
Bat\u0131 Britanya\u2019n\u0131n da\u011fl\u0131k arazilerinden gelen ve Romal\u0131lara say\u0131s\u0131z ak\u0131n d\u00fczenlemi\u015f olan Kelt lider Caracatus.<\/figcaption><\/figure>\n

Sezar beraberinde iki lejyon ile Britanya\u2019ya gitti ve tabii ki Britanyal\u0131larla sava\u015ft\u0131. Not ettikleri aras\u0131nda, Britanyal\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n cenk ederken \u201cdaha korkun\u00e7 bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc\u201dleri oldu\u011fu da vard\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc derilerini \u00e7ivitotundan elde ettikleri mavi bir boya ile boyuyorlard\u0131. Sezar, Britanyal\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n sava\u015flarda at arabalar\u0131n\u0131 kullanma tarzlar\u0131n\u0131 da \u015fu \u015fekilde anlatm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201c\u00d6ncelikle d\u00fc\u015fman saflar\u0131n\u0131 yarmak i\u00e7in hepsi birden arabalar\u0131n\u0131, neredeyse her y\u00f6ne do\u011fru s\u00fcr\u00fcyorlar ve bu esnada silahlar\u0131n\u0131 f\u0131rlat\u0131yorlard\u0131. D\u00fc\u015fman atl\u0131lar\u0131 aras\u0131na geldiklerinde ise arabalar\u0131ndan atl\u0131yorlar ve sava\u015fa yayan olarak devam ediyorlard\u0131. S\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz kalan at ise sava\u015f alan\u0131 ile aras\u0131na biraz mesafe koyuyor ve efendilerinin durumuna g\u00f6re davranmak i\u00e7in bekliyordu.\u201d<\/p>\n

Sezar, kendi adamlar\u0131n\u0131n \u201cbu sava\u015f takti\u011finin yenili\u011fi kar\u015f\u0131s\u0131nda deh\u015fete d\u00fc\u015ft\u00fcklerini\u201d de eklemi\u015ftir. \u201cBuna ra\u011fmen\u201d diye aktar\u0131r Strabo \u201cBritonlara kar\u015f\u0131 iki veya \u00fc\u00e7 zafer kazand\u0131 (Sezar)… ve beraberinde k\u00f6leler, rehineler ve di\u011fer bir\u00e7ok ganimeti getirdi. Fakat sonralar\u0131, prensleri ve \u00e7e\u015fitli el\u00e7ileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Britonlar, Augustus Sezar ile dostluk kurdular.\u201d Bu dostluk, ithalat ve ihracattan do\u011fan kuvvetli bir ticaret ili\u015fkisine i\u015faret etmektedir.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, krali\u00e7eler ve rahipler (Druidler)<\/strong><\/p>\n

Strabo yaz\u0131lar\u0131n\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde (M\u00d6 27-MS 14 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, yani Augustus Sezar\u2019\u0131n h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde), K\u0131ta Avrupas\u0131 ve Anadolu\u2019daki Kelt b\u00f6lgeleri Roma \u0130mparatorlu\u011funun birer par\u00e7as\u0131 olmu\u015flard\u0131. MS 43 y\u0131l\u0131nda imparator Claudius, Britanya\u2019y\u0131 da \u0130mparatorlu\u011fa ba\u011flamak istiyordu. Roma istilas\u0131na kar\u015f\u0131 geli\u015fen Britanya savunmas\u0131 \u00e7ok \u015fiddetli fakat \u00f6rg\u00fcts\u00fczd\u00fc. Britanya Keltleri, ancak Vercingetorix \u00f6ncesi Galya Keltleri kadar \u201cbirle\u015fik\u201d idiler. Bir y\u0131ldan k\u0131sa bir s\u00fcrede Britanya\u2019n\u0131n g\u00fcneydo\u011fusu tamamen Romal\u0131lar\u0131n eline ge\u00e7mi\u015fti.<\/p>\n

Do\u011fald\u0131r ki Britanya topraklar\u0131, Roma\u2019dan nefret eden kabileler ve liderleriyle h\u00e2l\u00e2 doluydu. Bu liderlerden biri de Bat\u0131 Britanya\u2019n\u0131n da\u011fl\u0131k arazilerinden gelen ve Romal\u0131lara say\u0131s\u0131z ak\u0131n d\u00fczenlemi\u015f olan Caracatus idi. Bu ak\u0131nlara bir son vermek i\u00e7in Roma ordusu MS 47 y\u0131l\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc Galler ve Cornwall b\u00f6lgesini kapsayan topraklara geldi. Burada bulunduklar\u0131 birka\u00e7 y\u0131l boyunca Keltlerle sava\u015ft\u0131lar.<\/p>\n

\"\"
Romal\u0131lar Druidlere sald\u0131r\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Britanyal\u0131 Keltlerin baz\u0131lar\u0131 ise adalar\u0131ndaki Roma varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ho\u015f kar\u015f\u0131lad\u0131lar. MS 51 y\u0131l\u0131nda Britanya\u2019n\u0131n kuzeyinde yer alan Brigantia\u2019n\u0131n krali\u00e7esi Cartimandua topraklar\u0131n\u0131 Roma\u2019ya teslim etmeyi teklif etti. Kocas\u0131 Veutius ise tam bir Roma kar\u015f\u0131t\u0131yd\u0131 ve bu y\u00fczden Cartimandua onu bo\u015fad\u0131 ve yerine kendi yan\u0131nda saf tutacak ba\u015fka bir adam\u0131 se\u00e7ti. Romal\u0131larla olan dostlu\u011funu, Caratacus\u2019u bir tuza\u011f\u0131n i\u00e7ine \u00e7ekip onu d\u00fc\u015fmanlar\u0131na teslim ederek bir kez daha kan\u0131tlad\u0131. Bu noktada Cartimandua\u2019n\u0131n halk\u0131 ona kar\u015f\u0131 cephe ald\u0131 ve o da \u00e7areyi Roma taraf\u0131na ka\u00e7makta buldu. Venutius taht\u0131n\u0131 geri ald\u0131. Romal\u0131lar\u0131n Brigantia\u2019y\u0131 almak i\u00e7in sava\u015fmalar\u0131 gerekecekti.<\/p>\n

Sonraki birka\u00e7 y\u0131l boyunca Roma ordusu Bat\u0131 Britanya\u2019da birka\u00e7 kez kamp kurdu. MS 60 dolaylar\u0131nda Romal\u0131 y\u00f6netici Suetonius Paulinus, Britanya direni\u015finin kalbi olarak M\u00f4n\u2019u veya Anglesey\u2019i tespit etti. Sahilin olduk\u00e7a yak\u0131n\u0131nda bulunan bu ada, olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc ruhbanlar olan rahipler (Druidler) i\u00e7in bir kararg\u00e2h i\u015flevi g\u00f6r\u00fcyordu. Romal\u0131 tarih\u00e7i Tacitus, Paulinus\u2019un adaya nas\u0131l sald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:<\/p>\n

\u201cTehlikeli ve s\u0131\u011f sulardan piyadeleri ge\u00e7irmek i\u00e7in d\u00fcz tabanl\u0131 tekneler yap\u0131ld\u0131. Atl\u0131lar ise en s\u0131\u011f yerlerden, kimi biniciler atlar\u0131yla beraber y\u00fczerek kar\u015f\u0131ya ge\u00e7tiler. Keltlerin aralar\u0131nda siyah elbiseli, deli sa\u00e7l\u0131 kad\u0131nlar vard\u0131… me\u015faleleri ate\u015fe veriyorlard\u0131. Yak\u0131ndaki Druid rahipleri, elleri havada, (g\u00f6klerden) en beter lanetleri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yorlard\u0131. Bu deh\u015fetli g\u00f6r\u00fcnt\u00fc askerlerimizi korkuttu. Hepsi buz kesmi\u015f\u00e7esine hareketsiz kald\u0131, ta ki komutan onlara ba\u011f\u0131rarak b\u00fcy\u00fcy\u00fc bozana kadar. Komutan onlara deli kad\u0131nlar taraf\u0131ndan alt edilmenin ne kadar utan\u00e7 verici olaca\u011f\u0131n\u0131 hayk\u0131rd\u0131 ve (Romal\u0131lar) ilerlemeye ba\u015flad\u0131, kendi me\u015faleleriyle yanan d\u00fc\u015fman\u0131 bast\u0131rarak. Paulinus aday\u0131 ele ge\u00e7irdi, kutsal a\u011fa\u00e7lar\u0131 keserek…\u201d<\/p>\n

\"\"
Romal\u0131lara kar\u015f\u0131 ayaklanan \u0130ceni krali\u00e7esi Boudica.<\/figcaption><\/figure>\n

M\u00f4n\u2019un d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcnden hemen sonra g\u00fcneydo\u011fu b\u00f6lgesi, \u0130ceni krali\u00e7esi Boudica\u2019n\u0131n \u00f6nderli\u011finde ayakland\u0131. Dio Cassius\u2019a g\u00f6re Boudica \u201cuzun boylu, korkutucu, \u0131\u015f\u0131lt\u0131l\u0131 g\u00f6zleri ve tehditk\u00e2r bir sesi olan, vah\u015fi sar\u0131 sa\u00e7lar\u0131 beline kadar d\u00f6k\u00fclen, alt\u0131ndan yap\u0131lma m\u00fcthi\u015f bir boyunluk takan, renkli elbiseli ve kal\u0131n pelerinli\u201d bir kad\u0131nd\u0131. Askerlerine ise \u201cm\u0131zrak elde\u201d seslenirdi. Boudica\u2019n\u0131n ordusu -Dio\u2019ya g\u00f6re 120.000 askerden olu\u015fuyordu- Romal\u0131lara kar\u015f\u0131 bir\u00e7ok ba\u015far\u0131 kazand\u0131 ve onlara b\u00fcy\u00fck kay\u0131plar verdirdi. Fakat bir kez daha, Romal\u0131lar\u0131n disiplini Keltlerin \u00f6fkesinin \u00fcstesinden geldi. \u0130syan bast\u0131r\u0131ld\u0131, Boudica intihar etti.<\/p>\n

Romal\u0131lar Britanya i\u015fgaline istikrarl\u0131 bir bi\u00e7imde devam ettiler. MS 84\u2019te adan\u0131n son Kelt ordusu da yok edildi. Tacitus, Britanyal\u0131 lider Calgacus\u2019un son muharebe \u00f6ncesi ordular\u0131n\u0131 toplay\u0131\u015f\u0131n\u0131 hayal etti. Tacitus\u2019a g\u00f6re Calgacus Romal\u0131lar hakk\u0131nda \u015f\u00f6yle konu\u015fmu\u015ftu:<\/p>\n

\u201cD\u00fcnyan\u0131n ya\u011fmac\u0131lar\u0131, topra\u011f\u0131 geli\u015fig\u00fczel talanlar\u0131yla t\u00fckettiler… soygun, kasapl\u0131k ve tecav\u00fczc\u00fcl\u00fc\u011fe \u2018y\u00f6netim\u2019in yalanc\u0131 ismini verdiler, bir keder yaratt\u0131lar ve ismine \u2018bar\u0131\u015f\u2019 dediler.\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Keltler birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l boyunca Avrupa\u2019n\u0131n en bask\u0131n insan topluluklar\u0131ndan biriydi. Anadolu\u2019dan \u0130rlanda\u2019ya kadar geni\u015f bir co\u011frafyaya yay\u0131lm\u0131\u015f, Grek ve Roma gibi g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 bir tehdit unsuru olmu\u015flard\u0131. Keltlerin hi\u00e7bir zaman birle\u015fik bir imparatorluklar\u0131 olmad\u0131. Birbirlerine \u00e7ok yak\u0131n diller konu\u015fmalar\u0131na, benzer sanat tarzlar\u0131na, dini geleneklere ve sosyal yap\u0131lara sahip olmalar\u0131na ra\u011fmen bir\u00e7o\u011fu muhtemelen kendilerini hi\u00e7bir zaman […]<\/p>\n","protected":false},"author":645,"featured_media":27700,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[134,222],"tags":[3693,3694],"class_list":["post-27673","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-97-sayi","category-tarih","tag-barbarlar","tag-keltler"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t