{"id":28065,"date":"2018-07-30T11:37:15","date_gmt":"2018-07-30T08:37:15","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=28065"},"modified":"2018-07-31T12:20:14","modified_gmt":"2018-07-31T09:20:14","slug":"evrenle-soylesiler-11-bir-notrinoyla-soylesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2018\/07\/30\/evrenle-soylesiler-11-bir-notrinoyla-soylesi","title":{"rendered":"Evrenle s\u00f6yle\u015filer 11: Bir n\u00f6trinoyla s\u00f6yle\u015fi"},"content":{"rendered":"

\u00c7eviren: Nal\u00e2n Mahsereci<\/strong><\/p>\n

N\u00f6trino \u00f6ncelikle ke\u015ffedilmesiyle ilgili heyecan verici deneyimlerini payla\u015f\u0131yor. Enerji ve madde hakk\u0131nda bir tart\u0131\u015fma ba\u015flatt\u0131ktan sonra, onu bulabilmenin neden 100.000 galon temizleme s\u0131v\u0131s\u0131na mal oldu\u011funu a\u00e7\u0131kl\u0131yor. N\u00f6trino ayn\u0131 zamanda, G\u00fcne\u015f etkisiyle olu\u015fan n\u00f6trino yapbozunun a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 da yap\u0131yor; bunun fizik ve astronomide \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f gizemlerin ba\u015f\u0131nda geldi\u011fini de belirtmeyi ihmal etmiyor.<\/em><\/p>\n

\u00a0– Tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131za memnun oldum. Kendinizi k\u0131saca tan\u0131tarak ba\u015flayabilir misiniz?..<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6ncelikle, beni bu s\u00f6yle\u015fiye davet etti\u011finiz i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr etmeme izin verin. Yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z s\u00f6yle\u015filerle ilgili s\u00f6ylentileri duydu\u011fum zaman, benimle de temas kurmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131za dair umutlanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n

– Burada oldu\u011funuz i\u00e7in neden bu kadar mutlu oldu\u011funuzu sorabilir miyim?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Tabii ki… Do\u011fa beni uzun s\u00fcredir \u00e7ok iyi sakl\u0131yordu; bir s\u00fcredir unutulmaya, var olan, ama asla g\u00f6r\u00fclemeyecek bir \u015fey olarak kalmaya mahk\u00fbm oldu\u011fumu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Bu inan\u0131n ki Cassandra\u2019n\u0131nkinden bile k\u00f6t\u00fc bir kader. Neyse ki, b\u00fcy\u00fck bir fizik\u00e7iniz, yapt\u0131\u011f\u0131 deneylerden benim varl\u0131\u011f\u0131m\u0131 \u00e7\u0131karsayabildi. Sonra \u00e7ok zaman harcad\u0131n\u0131z; yakla\u015f\u0131k 20 y\u0131l sonra beni sinekten ya\u011f \u00e7\u0131kar\u0131r gibi buldunuz.<\/p>\n

– Bu fizik\u00e7i Wolfgang Pauli miydi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, ba\u015fka \u015feylerin yan\u0131nda, 1930\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nda n\u00f6tron bozunmas\u0131 \u00fczerinde de \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

– N\u00f6tron bozunmas\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, radyoaktivitenin bir bi\u00e7imidir. N\u00f6tron bozunmas\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, n\u00f6tronun proton ve elektrona bozundu\u011funu g\u00f6zlemledi. Uranyum atomu size yar\u0131lanma \u00f6mr\u00fcn\u00fc anlatm\u0131\u015ft\u0131, serbest n\u00f6tronun yar\u0131lanma \u00f6mr\u00fc yakla\u015f\u0131k 15 dakikad\u0131r.<\/p>\n

– Resimde kendinize en uygun yeri nas\u0131l buldunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bu deneylerde bir sorun vard\u0131, sizin en \u00f6nemli ilkelerinizden biri olan enerjinin korunumu ilkesini ihlal ediyorlard\u0131.<\/p>\n

– Enerjinin korunumu derken ne demek istediniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bu durumda bir n\u00f6trondan yola \u00e7\u0131kars\u0131n\u0131z. N\u00f6tronun bozunumdan \u00f6nceki toplam enerjisi, b\u00fct\u00fcn par\u00e7ac\u0131klar\u0131n bozunumdan sonraki toplam enerjisine e\u015fitti.<\/p>\n

– Evet, anl\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>E=mc2\u2019<\/sup>yi unutmay\u0131n, dolay\u0131s\u0131yla, enerji ile k\u00fctlenin her ikisini birden hesaba katmal\u0131yd\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Burada bir parantez a\u00e7man\u0131z\u0131n sizin i\u00e7in sak\u0131ncas\u0131 olur mu? Belki, s\u00f6z etti\u011finiz \u00fcnl\u00fc e\u015fitlik E=mc2<\/sup> hakk\u0131nda konu\u015fmak istersiniz? <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Elbette. Enerji joule ile \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin, kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z 100 wattl\u0131k \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 olan ampul, her saniyede 100 joule harcar. Bir kilogram\u0131 bir metre yukar\u0131 kald\u0131r\u0131rken yakla\u015f\u0131k 98 joule\u2019l\u00fck enerji harcars\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Dinliyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yoluyla, G\u00fcne\u015f\u2019in yayd\u0131\u011f\u0131 enerji her saniyede yakla\u015f\u0131k 4 x 1026<\/sup> joule\u2019d\u00fcr, sizin ampul\u00fcn\u00fcz\u00fcn yayd\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n 4 milyon kere milyon kere milyon kere milyon kat\u0131.<\/p>\n

–<\/p>\n

– Evet.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>I\u015f\u0131\u011f\u0131n h\u0131z\u0131 da saniyede 3 x 108<\/sup> m\u2019dir.<\/p>\n

– \u00c7ok h\u0131zl\u0131.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Sizin standartlar\u0131n\u0131za g\u00f6re, evet. \u015eimdi denklemi kullanabiliriz. Atom bombas\u0131ndan ve n\u00fckleer tepkimelerden maddenin enerjiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc biliyorsunuz.<\/p>\n

– Evet, bunlar tamam.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Pek\u00e2l\u00e2, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm E=mc2<\/sup>\u2019dir. \u00d6rne\u011fin, bir kilogram maddeyi \u0131\u015f\u0131k enerjisine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek isterseniz, 9×1016<\/sup> joule\u2019l\u00fck bir enerji elde edersiniz.<\/p>\n

– E=mc<\/em><\/strong>2<\/sup>\u2019yi kullanarak bu \u00e7arp\u0131m sonucuna m\u0131 ula\u015ft\u0131n\u0131z?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Elbette, siz de deneyebilirsiniz.<\/p>\n

– Evet, ayn\u0131 sonuca ula\u015ft\u0131m. <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>B\u00f6ylesi bir enerjiyi ancak ampul\u00fcn\u00fcz\u00fc hi\u00e7 kapatmadan 30 milyon y\u0131l boyunca yakarak t\u00fcketebilirsiniz.<\/p>\n

– Bu k\u0131sa fizik dersi i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim. Enerjinin korunumundan s\u00f6z ediyordunuz\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Proton + elektronun toplam enerjisinin, n\u00f6tronun orijinal enerjisinden daha az olmas\u0131 bir sorundu. Tabii ki, E=mc2<\/sup>\u2019yi biliyorlard\u0131, denklem hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda gizem ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n

– Enerji nereye gitmi\u015fti?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Baz\u0131 fizik\u00e7iler, enerjinin korunumunu ara\u015ft\u0131rmaya giri\u015ftiler. Do\u011fru olmayabilece\u011fine y\u00f6nelik \u00a0spek\u00fclasyonlar \u00fcretmeye ba\u015flad\u0131lar. Enerjinin toplam miktar\u0131 \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fc.<\/p>\n

– Ne kadar k\u00fc\u00e7\u00fck?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bir joule\u2019\u00fcn 10 trilyonda biri kadar.<\/p>\n

– Baya\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fckm\u00fc\u015f…<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Tek bir ya\u011fmur tanesi, f\u0131rt\u0131nada hi\u00e7bir \u015fey de\u011fildir; ama sonu\u00e7ta ortaya \u00e7\u0131kan sel y\u0131k\u0131c\u0131 olur.<\/p>\n

– E\u011fer enerji korunuyorsa, bu kay\u0131p enerjiyi nas\u0131l a\u00e7\u0131klamal\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Pauli kay\u0131p enerjiyi ta\u015f\u0131yan ba\u015fka bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna ula\u015ft\u0131. Ancak bu ku\u015fkuyla kar\u015f\u0131land\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc bak\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen ba\u015fka bir par\u00e7ac\u0131k g\u00f6zlenmemi\u015fti.<\/p>\n

– Pauli bunu nas\u0131l hesaplad\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Saptanmam\u0131\u015f oldu\u011fum i\u00e7in ancak \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc dedekt\u00f6rlerle g\u00f6zlemlenebilece\u011fim sonucuna ula\u015ft\u0131. Daha teknik bir dille s\u00f6ylersek, maddeyle etkile\u015fimim \u00e7ok zay\u0131ft\u0131r.<\/p>\n

– Zay\u0131f kelimesi, siz ve di\u011fer par\u00e7ac\u0131klar aras\u0131ndaki kuvvetin zay\u0131f oldu\u011fu olgusuna m\u0131 g\u00f6nderme yap\u0131yor, ya da bu olgu\u2026 Notlar\u0131m\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irmeme izin verin; evet, tamam, yoksa zay\u0131f \u00e7ekirdek kuvvetiyle etkile\u015fti\u011finiz anlam\u0131na m\u0131 geliyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Her ikisi de do\u011fru. S\u00f6yle\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z n\u00f6tralino gibi, ben de zay\u0131f etkile\u015fimli bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131m. Bu vesileyle, n\u00f6tralino ile konu\u015fman\u0131z \u00e7ok ho\u015fuma gitti, \u00f6zellikle de simetri \u00fczerine tart\u0131\u015fman\u0131z. \u0130yi i\u015f \u00e7\u0131karm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Te\u015fekk\u00fcrler. Kendinizi zay\u0131f etkile\u015fimli par\u00e7ac\u0131k olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 fark ettim, ama n\u00f6tralino zay\u0131f etkile\u015fimli b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli par\u00e7ac\u0131kt\u0131. Bunun nedeni, n\u00f6tralinonun b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli olmas\u0131, sizin de olmaman\u0131z m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Pauli benim k\u00fctlesiz oldu\u011fumu varsaym\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

– Bu nas\u0131l olabilir? Enerjiniz var, ama k\u00fctleniz yok!<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bir par\u00e7ac\u0131k k\u00fctlesi olmadan da enerjiye ve tabii momentuma da sahip olabilir. Burada tek bir ko\u015ful var; e\u011fer par\u00e7ac\u0131klar\u0131n s\u0131f\u0131r k\u00fctlesi varsa, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda hareket etmeleri gerekir. Fotonlar k\u00fctlesizdir, bunun gibi ba\u015fka par\u00e7ac\u0131klar da vard\u0131r.<\/p>\n

– Bir dakika bekleyin, E=mc2<\/sup>\u2019ye ne oldu; s\u00f6z etti\u011finiz ko\u015fula g\u00f6re e\u011fer k\u00fctle s\u0131f\u0131rsa, enerji neden s\u0131f\u0131r olmuyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>O form\u00fcl, p\u2019nin momentumu g\u00f6sterdi\u011fi, E2<\/sup>= m2<\/sup>c4<\/sup> +p2<\/sup>c2<\/sup> \u015feklindeki daha genel bir form\u00fcl\u00fcn \u00f6zel bir durumudur. B\u00f6ylelikle e\u011fer k\u00fctle s\u0131f\u0131ra e\u015fit olursa, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n hem enerjisi hem de momentumu olabilir. Her ikisi de \u00f6l\u00e7\u00fclebilir.<\/p>\n

– Pek\u00e2l\u00e2, size inanaca\u011f\u0131m. Yani siz, foton gibi k\u00fctlesiz bir par\u00e7ac\u0131ks\u0131n\u0131z…<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Ne yaz\u0131k ki bunun tamam\u0131na kat\u0131lamayaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

– \u00d6yleyse k\u00fctleniz var.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bunun da tamam\u0131na kat\u0131lamayaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

– Fazla ketum davran\u0131yorsunuz.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6z\u00fcr dilerim, bu s\u00f6yle\u015fiyi yapmadan \u00f6nce, bir SNOB oldu\u011fumu kabullenmeliydim. Bu daha \u00e7ok konu\u015fmam\u0131 yasakl\u0131yor.<\/p>\n

– Bir SNOB mu?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Do\u011fal Nesneler Derne\u011fi (The Society for Natural Objects, SNOB). Bizden ger\u00e7ekten bilgi elde edece\u011finiz s\u00f6ylentileri yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, anlatacaklar\u0131m\u0131z\u0131 s\u0131n\u0131rlamak konusunda hepimiz anla\u015fm\u0131\u015ft\u0131k.\u00a0 N\u00f6tralino bunu \u00fcst\u00fc kapal\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti.<\/p>\n

\u00a0– E\u011fer k\u00fctleniz olsa, bunu bana s\u00f6ylemeyeceksiniz yani?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bunu size s\u00f6yleyece\u011fim. E\u011fer k\u00fctlem varsa, herhangi bir ba\u015fka par\u00e7ac\u0131ktan daha k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr ve elektronun k\u00fctlesinin yaln\u0131zca birka\u00e7 milyonda biri kadar hatta daha az\u0131 olacakt\u0131r. Beni bir kenara b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, en k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fctleli par\u00e7ac\u0131k elektron olacakt\u0131r.<\/p>\n

– Te\u015fekk\u00fcrler. \u00c7ok say\u0131da n\u00f6trino oldu\u011funu anlad\u0131m.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, her y\u0131ld\u0131z her g\u00fcn \u00e7ok say\u0131da n\u00f6trino yarat\u0131r. Asl\u0131nda her saniye G\u00fcne\u015f\u2019inizin yaratt\u0131\u011f\u0131 n\u00f6trinolar\u0131n bir trilyonu i\u00e7inizden ge\u00e7er.<\/p>\n

– Bu bilgiler rahatlat\u0131c\u0131 de\u011fil.<\/em><\/strong><\/p>\n

– E\u011fer ba\u015fka bir t\u00fcr par\u00e7ac\u0131k olsayd\u0131, rahats\u0131zl\u0131k hissedebilece\u011finiz kadar uzun s\u00fcre boyunca buralarda olamazd\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Hakl\u0131 oldu\u011funuza eminim, ama bence yaln\u0131zca g\u00fcnd\u00fczleri bombaland\u0131\u011f\u0131m\u0131 bilmek daha rahat uyumam\u0131 sa\u011flayacakt\u0131. <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6z\u00fcr dilerim ama, geceleri de g\u00fcnd\u00fcz oldu\u011fu kadar \u00e7ok bombalan\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Ama biraz \u00f6nce n\u00f6trinolar\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019ten geldi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftiniz.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet ve geceleri t\u0131pk\u0131 bir asteroitin uzay\u0131 yararak ilerlemesi gibi D\u00fcnya\u2019n\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7erler.<\/p>\n

– E\u011fer her \u015feyin i\u00e7inden bu kadar kolayl\u0131kla ge\u00e7ebiliyorsan\u0131z, sizi nas\u0131l \u00f6l\u00e7ece\u011fiz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Temizleme s\u0131v\u0131s\u0131yla.<\/p>\n

– Temizleme s\u0131v\u0131s\u0131yla. \u015eimdiden sonra duydu\u011fum hi\u00e7bir \u015fey benim i\u00e7in s\u00fcrpriz olmayacak, ama alt\u0131n ya da kur\u015fun demenizi bekliyorum, hatta su.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Oh evet, suyu, galyum gibi \u015feyleri ve hatta s\u0131v\u0131 helyumu da kullanabilirsiniz.<\/p>\n

– S\u0131v\u0131 helyum, bu daha da ho\u015f.<\/em><\/strong> Bu temizleme s\u0131v\u0131s\u0131 konusu bana biraz garip geldi.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Haydi bunun nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayay\u0131m. \u015eunu akl\u0131n\u0131zdan \u00e7\u0131karmay\u0131n, n\u00f6trino, n\u00f6tronun proton ve elektrona bozunumu s\u0131ras\u0131nda olu\u015fuyordu. Pek\u00e2l\u00e2, do\u011fada s\u0131kl\u0131kla, erkek kaz i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z sosla, di\u015fi kaz\u0131 da terbiye ederiz.<\/p>\n

– Bu ne demek?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bir n\u00f6trinonun bir n\u00f6trona \u00e7arp\u0131p proton ve elektron olu\u015fturmas\u0131 demek. Ayn\u0131 fizik, ayn\u0131 etkile\u015fim. Tahtan\u0131z\u0131 kullanabilir miyim?<\/p>\n

– Tabii ki…<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Son kez teknik a\u00e7\u0131klama yapt\u0131\u011f\u0131mda, g\u00f6zleriniz kapan\u0131r gibi oldu ve saatinize bakt\u0131n\u0131z.<\/p>\n

– Hay\u0131r, ger\u00e7ekten ilgimi \u00e7ekiyor, devam edin. <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Te\u015fekk\u00fcrler. N\u00f6tronu temsil eden n<\/em>, protonu temsil eden p<\/em>, elektronu temsil eden e<\/em> ve n\u00f6trinoyu temsil eden v\u2019yi alal\u0131m, anla\u015ft\u0131k m\u0131?<\/p>\n

– \u015eimdiye kadar, evet.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>N\u00f6tron bozunumu \u015f\u00f6yle yaz\u0131l\u0131r: n<\/em>\u00e0p<\/em> + e<\/em> + v<\/em>.<\/p>\n

– Sizi takip ediyorum, peki ama serbest kalan enerjiye ne oldu?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00c7ok dikkatlisiniz. Ben sadece bozunum s\u00fcrecinde yer alan par\u00e7ac\u0131klar\u0131 kaydediyorum.\u00a0 Eklemem gereken ba\u015fka bir teknik nokta, beta bozunumunda n\u00f6trinolar ger\u00e7ekten anti-n\u00f6trino olur, fakat bunun ayr\u0131nt\u0131s\u0131na girmemeyi tercih ederim, girersek \u00e7\u0131kamay\u0131z.<\/p>\n

– Tamam.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>S\u0131ras\u0131 gelmi\u015fken, biz ayn\u0131 zamanda bu tepkimeye beta bozunumu deriz. Asl\u0131nda do\u011fada, az say\u0131da tek y\u00f6nl\u00fc yol bulunur. Bu noktadaki durum, beta bozunumunun tersidir; bu, bir n\u00f6trino bir n\u00f6trona \u00e7arpar ve ondan proton ve elektron yapar demenin g\u00f6steri\u015fli bir yoludur. Tekrar tahtaya gidersem, tepkime \u015f\u00f6yledir; v<\/em> + n<\/em>\u00e0p<\/em> + e<\/em>.<\/p>\n

– Akla uygun geliyor, ama ben h\u00e2l\u00e2 temizleme s\u0131v\u0131s\u0131n\u0131 merak ediyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

– Merak etti\u011finizi biliyorum. Sorun, tahtaya yazd\u0131\u011f\u0131m son tepkimenin ger\u00e7ekle\u015fmesinin olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, tek bir tepkimenin olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in bile, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck miktarlarda n\u00f6trinonun \u00e7ok say\u0131daki n\u00f6tronun i\u00e7inden ge\u00e7mesi gerekir.<\/p>\n

– Yani \u00e7ok say\u0131da n\u00f6trona ihtiyac\u0131n\u0131z var.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet. Tepkimenin ger\u00e7ekle\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, klor atomlar\u0131n\u0131n i\u00e7inde biraz daha y\u00fcksektir. N\u00f6trino klor \u00e7ekirde\u011fine dalabilir, n\u00f6tronlar\u0131n birine vurabilir ve onu protona d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. Elektronlar kendi i\u015flerini yapar, fakat klorun proton say\u0131s\u0131 17\u2019den 18\u2019e \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

– O zaman art\u0131k klor olmaktan \u00e7\u0131kar.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Do\u011fru, gaz halinde argona d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

– Ve temizleme s\u0131v\u0131s\u0131nda klor bulunur!<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, tetrakloretilen. Ray Davis ve grubu, G\u00fcney Dakota Eyaleti\u2019ne ba\u011fl\u0131 Homestake\u2019de bir madenin derinliklerine yakla\u015f\u0131k 400.000 litre tetrakloretilen yerle\u015ftirdi.<\/p>\n

– Neden bir madenin derinliklerine yerle\u015ftirdiler?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Tetrakloretilenin i\u00e7ine yaln\u0131zca n\u00f6trinolar\u0131n girdi\u011finden emin olmalar\u0131 gerekiyordu. Bildi\u011finiz gibi di\u011fer par\u00e7ac\u0131klar, kozmik \u0131\u015f\u0131nlardan g\u00fcne\u015f r\u00fczg\u00e2rlar\u0131na her t\u00fcr tepkimeyi tetikleyebilirler. Madenin derinliklerinde, D\u00fcnya di\u011fer par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7in bir kalkan i\u015flevi g\u00f6r\u00fcr. Elbette, n\u00f6trinolarsa onun i\u00e7ini g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n

– B\u00f6ylelikle, biz de argonlar\u0131 m\u0131 saptar\u0131z?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n

– Ne kadar?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Ayda birka\u00e7 atom.<\/p>\n

– Ayda birka\u00e7 atom mu! Bu ne kadar da k\u00fc\u00e7\u00fck bir say\u0131, korkun\u00e7!<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Pek\u00e2l\u00e2, orada 20 y\u0131l\u0131n \u00fczerinde kald\u0131lar ve d\u00fczenli bir ak\u0131\u015f yolu buldular, bizim deyi\u015fimizle damla damla biriktiler.<\/p>\n

– B\u00f6ylelikle deney ba\u015far\u0131l\u0131 oldu.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet ve hay\u0131r.<\/p>\n

– Her \u015fey giderek zorla\u015f\u0131yor. Yan\u0131t\u0131n\u0131z\u0131n \u201cevet\u201d k\u0131sm\u0131, argonun ba\u015far\u0131yla saptanmas\u0131, peki \u201chay\u0131r\u201d k\u0131sm\u0131 ne?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Y\u00fczle\u015fti\u011finiz en b\u00fcy\u00fck gizemlerden birine yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n

– Bir dakika bekleyin, galaksi b\u00fcy\u00fck gizemlerden biri olarak, d\u00f6n\u00fc\u015f e\u011frilerinin d\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ya da karanl\u0131k maddenin do\u011fas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131…<\/em><\/strong><\/p>\n

– Gizemler iyidir.<\/p>\n

– Belki de, ama gizemler giderek art\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Sizin k\u00fctlenizle ilgili sorunun yan\u0131nda, n\u00f6trinolarla ilgili gizem nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Problem, Davis ve grubunun \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcndeydi; ortalama g\u00fcnde bir n\u00f6trinodan fazlas\u0131n\u0131 yakalayam\u0131yorlard\u0131. Bununla birlikte, teori, 400.000 litre temizleme s\u0131v\u0131s\u0131 i\u00e7in, g\u00fcnde yakla\u015f\u0131k iki tane olmas\u0131 gerekti\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. Buna, g\u00fcne\u015f n\u00f6trino problemi dendi. Olduk\u00e7a can s\u0131k\u0131c\u0131yd\u0131.<\/p>\n

– Ba\u015fka bir maddeden yap\u0131lma n\u00f6trino dedekt\u00f6rleri de kullan\u0131ld\u0131, de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet. Davis\u2019in arad\u0131\u011f\u0131 n\u00f6trinolar y\u00fcksek enerjili g\u00fcne\u015f n\u00f6trinolar\u0131yd\u0131. G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ekirde\u011finde, \u00e7ok miktarda tepkime meydana gelir. Hidrojen f\u00fczyon tepkimesiyle helyuma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr ve bu arada g\u00f6zledi\u011fimiz enerjinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc ortaya \u00e7\u0131kar. Fakat G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ekirde\u011finde ba\u015fka tepkimeler de olur. Bu ger\u00e7ekten e\u011flenceli bir yerdir. K\u00fc\u00e7\u00fck bir s\u00fcrpriz hediye, bor atomlar\u0131n\u0131n \u00fcretilmesidir. Bununla birlikte, bunlar\u0131n \u00e7ok az n\u00f6tronu olur ve olas\u0131l\u0131kla bozunarak berilyuma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler. Bu bozunum da temizleme s\u0131v\u0131lar\u0131nda yakalanacak olan n\u00f6trinolar\u0131 \u00fcretir.<\/p>\n

– Bunlardan daha az enerjisi olan n\u00f6trinolar var m\u0131 dediniz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, hidrojen f\u00fczyona maruz kalarak helyuma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken, biz de olu\u015furuz. Bu n\u00f6trinolar\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck enerjisi vard\u0131r, di\u011fer maddelerle daha iyi yakalan\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Roma\u2019daki galyum deneyiniz var, k\u0131saca GALLEX (GALLium EXperiments); bu deneyde n\u00f6trinonun galyumun germanyuma de\u011fi\u015fimini uyard\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenmi\u015ftir, bu tam da klorun argona d\u00f6n\u00fc\u015fmesine benzer. Temel fark, germanyumun daha d\u00fc\u015f\u00fck enerjili n\u00f6trinolara duyarl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. D\u00fcnyada s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen, bir elin parmaklar\u0131 kadar g\u00fczel deney vard\u0131r.<\/p>\n

– N\u00f6trino miktar\u0131 do\u011fru olarak \u00f6l\u00e7\u00fclebildi mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6ng\u00f6r\u00fclen miktar\u0131n yar\u0131s\u0131 ya da biraz daha az\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

– Yani b\u00fct\u00fcn deneylerde, teoride \u00f6ng\u00f6r\u00fclen n\u00f6trino say\u0131s\u0131n\u0131n yaln\u0131zca yar\u0131s\u0131 m\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclebildi?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Olduk\u00e7a muammal\u0131, de\u011fil mi?<\/p>\n

– Muamma muammay\u0131 do\u011furuyor. Problemin do\u011fru \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc bana anlatmak i\u00e7in istekli oldu\u011funuzu varsayam\u0131yorum. <\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Siz olsan\u0131z, en b\u00fcy\u00fck gizemlerinizden birini yok eder misiniz? Ben sadece sizin fikirlerinizin bir k\u0131sm\u0131ndan s\u00f6z edebilirim.<\/p>\n

– S\u00f6z ederseniz memnun olurum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Birisi \u015fudur: G\u00fcne\u015f\u2019in merkezinde s\u00fcr\u00fcp gitmekte olanlara ili\u015fkin kesin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz teoriniz yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle, g\u00fcncel teorinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yaln\u0131zca yar\u0131s\u0131 kadar n\u00f6trinonun ger\u00e7eklikte \u00fcretildi\u011fini form\u00fcle eden bir teoriniz var.<\/p>\n

\u00a0– Bu fikrin \u00e7ok da ate\u015fli bir taraftar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Ben meselenin bir taraf\u0131 de\u011filim, ama standart G\u00fcne\u015f modelinizin yanl\u0131\u015f oldu\u011funa inanacak insan azd\u0131r.<\/p>\n

– O zaman \u00e7\u00f6z\u00fcm nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6ncelikle, konu\u015ftu\u011fumuz b\u00fct\u00fcn karma\u015f\u0131k etkile\u015fimlerin hepsini ger\u00e7ekten d\u00f6rt par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n -n\u00f6tron, proton, elektron ve n\u00f6trino- olu\u015fturdu\u011funun ay\u0131rd\u0131na var\u0131n. Hem n\u00f6tronlar hem de protonlar, iki t\u00fcr kuarktan\u00a0yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: yukar\u0131 kuark ve a\u015fa\u011f\u0131 kuark. B\u00f6ylelikle her \u015feyin en temelde yukar\u0131 kuarklar ve a\u015fa\u011f\u0131 kuarklar, elektronlar ve n\u00f6trinolardan olu\u015ftu\u011funu s\u00f6yleyebilirsiniz.<\/p>\n

– Par\u00e7ac\u0131klar\u0131n fermiyon ve bozonlara de\u011fi\u015fimi tart\u0131\u015fmas\u0131 \u00fczerinde durmad\u0131k…<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Do\u011fru.<\/p>\n

– Yani, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm her \u015fey, kendim, kanepe, y\u0131ld\u0131zlar, bu d\u00f6rt par\u00e7ac\u0131ktan m\u0131 olu\u015fur?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n

– Peki, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n de\u011fi\u015fimi bir yana, b\u00fct\u00fcn Evren, kuarklar, eletronlar ve n\u00f6trinolardan m\u0131 olu\u015fur?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Asl\u0131nda, do\u011fan\u0131n o kadar da basit olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeliyim.<\/p>\n

– Bunu s\u00f6ylemenizden korkuyordum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em>Par\u00e7ac\u0131k ailesini d\u00fc\u015f\u00fcnmek iyidir. \u00d6zellikle b\u00fct\u00fcn Evren\u2019i olu\u015fturan, \u00fczerinde tart\u0131\u015fmalar\u0131n s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00f6rd\u00fc, ilk aileyi olu\u015fturur. Hay\u0131r, bu \u00e7ok politik oldu, bir aile diyelim.<\/p>\n

– Ba\u015fka aileler de var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet. T\u0131ls\u0131ml\u0131 kuarklar var, acayip kuarklar var, a\u011f\u0131r elektron gibi olan muonlar ve di\u011fer n\u00f6trinolar var. N\u00f6trino konusuna bir a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmek i\u00e7in s\u00f6yleyeyim, \u015fimdiye kadar \u00fczerinde konu\u015ftuklar\u0131m\u0131z elektron n\u00f6trinolar\u0131yd\u0131; \u015fimdi de\u011findi\u011fimse di\u011fer bir n\u00f6trino olan muon n\u00f6trinosudur. Bu d\u00f6rt par\u00e7ac\u0131k ba\u015fka bir aileyi olu\u015fturur.<\/p>\n

– Ka\u00e7 tane aile var?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>\u00dc\u00e7 tane, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc alt ve \u00fcst kuarklardan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Daha a\u011f\u0131r bir elektron gibi olan tao par\u00e7aca\u011f\u0131 ve tao n\u00f6trinolar\u0131d\u0131r. Hepsi bu mu?<\/p>\n

– Di\u011fer par\u00e7ac\u0131klar\u0131 neden g\u00f6remiyoruz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bozunuyorlar. \u00d6rne\u011fin, muon bir elektrona ve bir \u00e7ift hayalet gibi muon n\u00f6trinosuna bozunuyor. Muan n\u00f6trinolar\u0131n\u0131n elektron n\u00f6trinolar\u0131ndan farkl\u0131 oldu\u011funu anlamak \u00f6nemlidir, g\u00fccenmeyin ama belki adland\u0131rmalarda birazc\u0131k daha yarat\u0131c\u0131 olabilirdiniz. Her neyse, muon ya da tao n\u00f6trinosu, elektron n\u00f6trinosu gibi etkile\u015fime a\u00e7\u0131k de\u011fildir.<\/p>\n

– Bu noktada size bir kez daha inanaca\u011f\u0131m, fakat g\u00fcne\u015f n\u00f6trino problemi nas\u0131l a\u00e7\u0131klanabilir?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Belki ba\u015fa ge\u00e7meye aday olan teorilerinizden birine g\u00f6re, elektron n\u00f6trinolar\u0131, G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ekirde\u011finden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yolculuk s\u0131ras\u0131nda, kuvvetlerce kontrol d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmaya zorlan\u0131r, ya muon ya da tao n\u00f6trinosundan birine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. B\u00f6ylelikle, d\u00fcnyadaki dedekt\u00f6rlere ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, hi\u00e7 fark edilmeden yolculu\u011funa devam edebilir. D\u00fcnyada elektron n\u00f6trinolar\u0131n\u0131n, muon ya da tao n\u00f6trinolar\u0131na de\u011fi\u015fiminin \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini yapmaya gayret ediyorsunuz. \u015eimdiye kadar \u015fans\u0131n\u0131z yaver gitmedi.<\/p>\n

– Evet, bunun hakk\u0131nda bir \u015feyler duymu\u015ftum. Sizin tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z kimlikteki de\u011fi\u015fimi, n\u00f6trino sal\u0131n\u0131m\u0131 olarak m\u0131 adland\u0131r\u0131yoruz?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet, \u00e7\u00fcnk\u00fc, teorilerinize g\u00f6re, n\u00f6trinolar bir aile t\u00fcr\u00fcnden di\u011ferine de\u011fi\u015febilir ya da sal\u0131nabilir. Bu arada, size s\u00f6ylemeyi unuttu\u011fum bir \u015fey var.<\/p>\n

– Buyrun\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Teorilerinize g\u00f6re, n\u00f6trino sal\u0131n\u0131mlar\u0131 yaln\u0131zca k\u00fctlemiz varsa ger\u00e7ekle\u015febilir.<\/p>\n

– Aha, yani k\u00fctleniz var\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Bunu s\u00f6ylemedim, hat\u0131rlay\u0131n, n\u00f6trino sal\u0131n\u0131m\u0131 yaln\u0131zca bir teori.<\/p>\n

– Pek\u00e2l\u00e2, akl\u0131ma tak\u0131lan ba\u015fka bir \u015fey var.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Buyrun dinliyorum.<\/p>\n

– S\u00f6yledi\u011finiz gibi, n\u00f6trino sal\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 bir yana b\u0131rak\u0131rsak, k\u00fctlesiz oldu\u011funuzu varsayabiliriz.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n

– Ayn\u0131 zamanda, Evren\u2019de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz maddeden daha \u00e7ok madde oldu\u011funa inanmak i\u00e7in, \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclemez kan\u0131tlar\u0131n oldu\u011fu anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 bana.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n

– Belki her iki problemin birden yan\u0131t\u0131n\u0131 bulursunuz. E\u011fer k\u00fctleliyseniz ailenizi de\u011fi\u015ftirebilirsiniz, G\u00fcne\u015f n\u00f6trino problemini \u00e7\u00f6zersiniz ve g\u00f6r\u00fcnmeyen k\u00fctleyi hesaplayabilirsiniz.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Belki, ama deneylerinizle k\u00fctlemin \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 koydunuz; baz\u0131 teorik \u00e7al\u0131\u015fmalara g\u00f6re, izin verdi\u011fim k\u00fctle, kifayetsiz kalacakt\u0131r, ama belki yard\u0131m\u0131 dokunabilir.<\/p>\n

– Bundan daha fazla ayr\u0131nt\u0131 vermeyeceksiniz san\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Kusura bakmay\u0131n.<\/p>\n

– Peki, bu ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 s\u00f6yle\u015fi i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0– <\/em><\/strong>Benim i\u00e7in zevkti.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7eviren: Nal\u00e2n Mahsereci N\u00f6trino \u00f6ncelikle ke\u015ffedilmesiyle ilgili heyecan verici deneyimlerini payla\u015f\u0131yor. Enerji ve madde hakk\u0131nda bir tart\u0131\u015fma ba\u015flatt\u0131ktan sonra, onu bulabilmenin neden 100.000 galon temizleme s\u0131v\u0131s\u0131na mal oldu\u011funu a\u00e7\u0131kl\u0131yor. N\u00f6trino ayn\u0131 zamanda, G\u00fcne\u015f etkisiyle olu\u015fan n\u00f6trino yapbozunun a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 da yap\u0131yor; bunun fizik ve astronomide \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f gizemlerin ba\u015f\u0131nda geldi\u011fini de belirtmeyi ihmal etmiyor. \u00a0– Tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131za memnun […]<\/p>\n","protected":false},"author":412,"featured_media":18268,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,2317,26],"tags":[],"class_list":["post-28065","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-evrenle-soylesiler","category-fizik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t