![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/2-4-300x225.jpg\")
Demek ki sahibini ta\u015f\u0131yan at hem kendi ya\u015fam\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na alm\u0131\u015f olur hem de bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan sahibini irade sahibi yapar. Orta Asya k\u00fclt\u00fcr\u00fc konusunda \u00f6nemli ara\u015ft\u0131rmalara imza atm\u0131\u015f \u0130sve\u00e7 k\u00f6kenli uzman Sven Hedin ise \u015f\u00f6yle demektedir: \u201cBozk\u0131r\u0131n evlad\u0131n\u0131n at\u0131n \u00fcst\u00fcnde do\u011fdu\u011funu s\u00f6ylemek hi\u00e7 de yanl\u0131\u015f olmaz\u2026 Anneler yavrular\u0131n\u0131 at s\u0131rt\u0131nda emzirir. \u00c7ocuklar, \u00fc\u00e7 ya\u015f\u0131na bast\u0131klar\u0131nda \u00e7ocuklar i\u00e7in \u00f6zel olarak tasarlanm\u0131\u015f eyere ba\u011flan\u0131rlar.\u201d<\/p>\n
U\u00e7suz bucaks\u0131z bozk\u0131rda at \u00fcst\u00fcnde ya\u015famay\u0131 herkes, k\u0131z erkek fark etmez, neredeyse hen\u00fcz kundaktayken \u00f6\u011frenir. \u201c\u00c7ocuklar 4 ya\u015f\u0131na bast\u0131klar\u0131nda art\u0131k iyi birer at s\u00fcr\u00fcc\u00fc olurlar ondan sonra da yeti\u015fkinlerin eyerlerini kullan\u0131rlar\u2026 [G\u00f6\u00e7ebe kavimler] yorulduklar\u0131nda bile attan inmez, ba\u015flar\u0131na at\u0131n boynuna yaslayarak uyurlar.\u201d<\/p>\n
\u00a0<\/strong>At\u0131n evcille\u015ftirilme tarihi?<\/strong><\/p>\n Peki, at\u0131n evcille\u015ftirilme tarihi nas\u0131l bir seyir izlemi\u015ftir? K\u0131saca bakal\u0131m\u2026<\/p>\n \u0130nsanl\u0131k tarihinin \u00f6nemli bir evresi olan g\u00f6\u00e7ebe hayat\u0131, avc\u0131l\u0131k ve toplay\u0131c\u0131l\u0131k hayat\u0131n\u0131n do\u011fal bir sonucu olarak geli\u015fmi\u015fti. Avlanmak i\u00e7in g\u00f6\u00e7mek gerekirdi ve insan zamanla ya\u015fam\u0131n\u0131 her ko\u015fulda ve her mevsimde devam ettirebilmenin yollar\u0131n\u0131 arad\u0131. Bunun i\u00e7in yap\u0131lmas\u0131 gereken ilk \u015fey hayvanlar\u0131 evcille\u015ftirmekti. \u0130lk evcille\u015ftirilen hayvanlar k\u00fc\u00e7\u00fckba\u015f hayvanlard\u0131, ancak hemen onlar\u0131n ard\u0131ndan da bu hayvanlar\u0131n u\u00e7suz bucaks\u0131z bozk\u0131rda yay\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilmek ve y\u00f6netmek i\u00e7in do\u011fan\u0131n en h\u0131zl\u0131 hayvanlar\u0131ndan biri olan ata ihtiya\u00e7 duyulmu\u015ftu.<\/p>\n At\u0131n insan a\u00e7\u0131s\u0131ndan h\u0131z\u0131 \u00e7ok \u00f6nemliydi, ancak o sahibine daha fazlas\u0131n\u0131 da verdi.<\/p>\n S\u00f6yleyeceklerimiz kli\u015fe ifadeler de\u011fildir, her a\u00e7\u0131dan ger\u00e7ektir: at\u0131n g\u00fcc\u00fc, zek\u00e2s\u0131, her ko\u015fula uyum g\u00f6sterebilme kabiliyeti ve sahibine olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 (neredeyse b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrlerde hik\u00e2ye, masal ve romanlara ilham kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur) insano\u011flunu muazzam bir yard\u0131mc\u0131yla donatm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Ancak i\u015fin bir ba\u015fka y\u00f6n\u00fc daha vard\u0131r,\u00a0 at\u0131n t\u00fcy\u00fc, k\u0131l\u0131, derisi, s\u00fct\u00fc ve eti bozk\u0131r insan\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck olanaklara sahip k\u0131lmaktad\u0131r.(1)<\/p>\n At\u0131n ilk ne zaman ve nerede evcille\u015ftirildi\u011fi konusu bilim d\u00fcnyas\u0131nca h\u00e2l\u00e2 tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. At\u0131n avlan s\u00fcreci ta\u015f devrine kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde at\u0131n, evcille\u015ftirildi\u011fi tarihten k\u0131sa bir s\u00fcre sonra da tanr\u0131lara kurban edildi\u011fi kan\u0131tlarla ortaya konmu\u015ftur. Sonradan bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u0130skitler de devam ettirmi\u015flerdir. Herodotos, \u0130skitlerin en \u00e7ok kurban ettikleri hayvan\u0131n at oldu\u011funu s\u00f6yler.(2)<\/p>\n Ancak ger\u00e7ek anlamda at\u0131n evcille\u015ftirilme tarihinin M\u00d6 4 binli y\u0131llara kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilece\u011fi belirtilmektedir. Orta Asya steplerinin (Mo\u011folistan, Sibirya, T\u00fcrkistan vs. buna dahildir) yan\u0131 s\u0131ra G\u00fcney Ukrayna, Mezopotamya gibi b\u00f6lgelerde de at\u0131n evcille\u015ftirildi\u011fine dair \u00f6nemli bulgular elde edilmi\u015ftir.<\/p>\n At\u0131n dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131, g\u00fcc\u00fc ve h\u0131z\u0131 sadece ula\u015f\u0131mda de\u011fil, ayn\u0131 zamanda genel anlamda bilginin ve becerinin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na b\u00fcy\u00fck bir katk\u0131da bulunmu\u015ftur.<\/p>\n \u0130nsanlar\u0131n haberle\u015fme i\u015fini (e\u011fer ku\u015flar\u0131 ve K\u0131z\u0131lderililerin dumanla i\u015faretle\u015fmesini saymazsak) esas olarak at \u00fcstlenmi\u015ftir. Bu nedenledir ki Divan\u00fc L\u00fcgat-it T\u00fcrk<\/em>: \u201cAt T\u00fcrk\u2019\u00fcn kanad\u0131r\u201d der. Ama ku\u015fkusuz bir s\u00fcre sonra o, onu kullanabilen herkesin de kanad\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n At, yerle\u015fik insan\u0131n k\u00fclt\u00fcrel tarihinde; \u00f6rne\u011fin mitolojisinde, destanlar\u0131nda, inanc\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli roller \u00fcstlenmi\u015fti, fakat g\u00f6\u00e7ebe halinde ya\u015fayan insano\u011flunun vazge\u00e7ilmez yolda\u015f\u0131 olmu\u015ftur. Hem siyasi hem ekonomik hem de askeri a\u00e7\u0131dan. D\u00fcnya at sayesinde k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. At\u0131n evcille\u015ftirilmesi, t\u0131pk\u0131 insan\u0131n arac\u0131 kullanabilmesi gibi insanl\u0131k tarihinin en \u00f6nemli \u201cbulu\u015flar\u0131ndan\u201d (ba\u015far\u0131lar\u0131ndan) biriydi. At, h\u0131z\u0131yla insanl\u0131\u011f\u0131 birbirine yak\u0131nla\u015ft\u0131rmakla kalmam\u0131\u015f, adeta k\u00fcreselle\u015fmenin motoru da olmu\u015ftur.(3)<\/p>\n Alet kullanarak hayvanlar aleminden kopu\u015f ya\u015fayan insano\u011flu, ata h\u00fckmederek sadece d\u00fcnyas\u0131n\u0131 tan\u0131mam\u0131\u015f, ayn\u0131 zamanda \u00fcretim, pazar ve t\u00fcketim s\u00fcrecini de d\u00fczenlemi\u015ftir. Kara ula\u015f\u0131m\u0131 binlerce y\u0131l boyunca at\u0131n s\u0131rt\u0131nda sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. At, s\u0131rt\u0131nda d\u00fcnyay\u0131 ta\u015f\u0131makla kalmam\u0131\u015f bir bak\u0131ma d\u00fcnyay\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclterek insano\u011flunun avucuna teslim etmi\u015ftir.<\/p>\n Ku\u015fkusuz at\u0131n evcille\u015ftirilmesinin toplumsal ko\u015fullar\u0131 olu\u015fmadan onu evcille\u015ftirmenin bir manas\u0131 olamazd\u0131. Yarar ve ihtiya\u00e7 ilkesi sonu\u00e7ta her \u015fey i\u00e7in ge\u00e7erlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc insano\u011flu ihtiya\u00e7 duydu\u011fu \u015feyi edinir ve onu hayat\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rman\u0131n bir par\u00e7as\u0131-arac\u0131 haline getirir. Ata duyulan ihtiyac\u0131n en halis ko\u015fullar\u0131 ku\u015fkusuz Orta Asya steplerinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Y\u00fczlerce, binlerce evcil hayvan beslemek, s\u00fcr\u00fcleri bir yerden al\u0131p bir ba\u015fka yere nakletmek; yaz\u0131n yaylara, k\u0131\u015f\u0131n k\u0131\u015flaklara \u00e7ekilmek ancak at \u00fcst\u00fcnde bir hayat s\u00fcrenlerin \u00fcstlenebilece\u011fi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckt\u00fc. \u00c7inli yazar Jiang Rong\u2019un \u00c7in\u2019in kuzey b\u00f6lgesinin, K\u00fc\u00e7\u00fck Mo\u011folistan\u2019\u0131n ko\u015fullar\u0131ndan hareketle kaleme ald\u0131\u011f\u0131 ve insano\u011flunun kurt ve atla olan ili\u015fkisini m\u00fckemmel bir betimlemeyle anlatt\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131 Kurt Totemi(<\/em>4) bozk\u0131r ya\u015fam\u0131n\u0131 ve g\u00f6\u00e7ebe hayat\u0131n\u0131 canl\u0131 bir dille g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer.<\/p>\n Konumuz ayn\u0131 zamanda at\u0131n hangi tarihlerde ve hangi ko\u015fullarda sava\u015f arac\u0131 haline getirildi\u011fini de incelemektir.<\/p>\n M\u00d6. 2 binli y\u0131llardan itibaren at\u0131n ilk \u00f6nce \u00d6n Asya\u2019da ve M\u0131s\u0131r\u2019da sava\u015f arabalar\u0131na ko\u015fulmak suretiyle kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tl\u0131d\u0131r. Tarihsel belgeler ilk kez Hurrilerin (Kuzey Kafkasya\u2019dan geldikleri tahmin edilmekte olan bir kavim) evcille\u015ftirilmi\u015f atlar\u0131 iki tekerlekli arabalara ba\u011flayarak kulland\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu konuda bir\u00e7ok kabartma ve r\u00f6lyef de bulunmu\u015ftur. \u201cMaryanni\u201d, yani \u201carabal\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lar\u201d ad\u0131 verilen Hurriler, M\u00d6 1800\u2019lerden itibaren kelimenin ger\u00e7ek anlam\u0131nda b\u00f6lge halklar\u0131na korkmay\u0131 \u00f6\u011fretmi\u015fler ve b\u00f6lgenin en g\u00fc\u00e7l\u00fc devletini kurmu\u015flard\u0131r. Ancak birka\u00e7 y\u00fcz y\u0131l sonra onlar da Hititlerin egemenli\u011fi alt\u0131na girerek tarih sahnesinden \u00e7ekilmi\u015flerdir.(5)<\/p>\n Ayn\u0131 d\u00f6nemde M\u0131s\u0131r\u2019da sava\u015f arabalar\u0131na ko\u015fulan atlar, sahiplerine ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir konum kazand\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. At\u0131n sava\u015f sanat\u0131nda oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc inceleyen Stefan M. Maul, \u201cAt\u0131n k\u00f6keni Mezopotamya\u2019da de\u011fildir. O uzak diyarlardan, da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerin ard\u0131nda yer alan steplerden getirtildi\u011fi i\u00e7in de S\u00fcmerler taraf\u0131ndan \u2018da\u011f e\u015fe\u011fi\u2019 ad\u0131yla an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. M\u00d6 3. biny\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren at\u0131n Mezopotamya\u2019da toplumsal hayatta yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 sapt\u0131yoruz. O d\u00f6nemlerde at saray erkan\u0131n\u0131n arabas\u0131na ko\u015fulan nadir hayvanlardand\u0131r. Halk\u0131n ona sahip olmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z gibidir. S\u0131radan insanlar esas olarak e\u015fek ve kat\u0131r kullan\u0131rlard\u0131.\u201d(6)<\/p>\n M\u00d6 2. binli y\u0131llara kadar a\u011f\u0131r te\u00e7hizatla donanm\u0131\u015f piyadeler sava\u015f\u0131n belirleyici unsuruyken, at arabalar\u0131n\u0131n sava\u015fta kullan\u0131lmas\u0131 bir anda b\u00fct\u00fcn sava\u015f kuram\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f ve sava\u015f tarihine ba\u015fka bir y\u00f6n vermi\u015ftir.<\/p>\n Atl\u0131 arabalar\u0131n Mezopotamya\u2019da ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan birka\u00e7 y\u00fcz y\u0131l sonra Hindistan\u2019da da kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ayn\u0131 d\u00f6nemde bozk\u0131r kavimlerinin atl\u0131 araba kulland\u0131klar\u0131na ili\u015fkin herhangi bir kay\u0131t yoktur. Asl\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn de de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc buna hem arazi uygun de\u011fildir hem de tarihsel ko\u015fullar bunu gereksiz k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Atl\u0131 arabalar\u0131n askeri alanda kullan\u0131lmas\u0131, esas olarak yerle\u015fik bir ya\u015fama ge\u00e7mi\u015f, tar\u0131ma dayal\u0131 \u00fcretime dayanarak \u00f6nemli oranda bir uygarl\u0131k birikimi yaratm\u0131\u015f; kentle\u015fmede kayda de\u011fer at\u0131l\u0131m yapm\u0131\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla ileri derecede s\u0131n\u0131fsal farkl\u0131l\u0131klar yaratm\u0131\u015f, kendi i\u00e7inde hiyerar\u015fik bir d\u00fczene sahip toplumlarda (devletlerin) g\u00f6r\u00fclmekteydi.<\/p>\n Fakat bu geli\u015fmeden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra bozk\u0131r kavimlerinin geli\u015ftirdi\u011fi hafif atl\u0131 s\u00fcvarilerin b\u00fct\u00fcn di\u011fer askeri avantajlar\u0131 yerle bir etti\u011fine tan\u0131k oluyoruz.<\/p>\n Bat\u0131 k\u00f6kenli tarih\u00e7iler, arkeologlar ve halkbilimciler ki bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda W. Schmid, O. Menghin(7), Macar T\u00fcrkolog Deer, K\u00f6ppers, W. Radloff vb. avc\u0131l\u0131kla u\u011fra\u015fan ve dolay\u0131s\u0131yla hayatlar\u0131 en eski tarihten itibaren hayvanlar\u0131 evcille\u015ftirmekle ge\u00e7en ve ayn\u0131 \u015fekilde at\u0131 evcille\u015ftirerek onu binek hayvan\u0131 haline getiren T\u00fcrk kavimler oldu\u011funu belirtmektedirler.<\/p>\n Macar T\u00fcrkolog Deer \u015funlar\u0131 belirtmektedir: \u201cAt olmadan istenildi\u011fi tarzda s\u00fcratli yer de\u011fi\u015ftirme, meralar\u0131n \u00f6nceden se\u00e7ilmesi ve ayn\u0131 zamanda yar\u0131 vah\u015fi hayvanlar\u0131n m\u00fcdafaas\u0131 ve bir arada tutulmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r.\u201d(8)<\/p>\n Eski T\u00fcrklerde at, kutsal bir hayvan olarak an\u0131lmaktayd\u0131. Ekonomik a\u00e7\u0131dan b\u00fcy\u00fck bir getirisi vard\u0131.(9) G\u00f6ktanr\u0131\u2019ya, g\u00f6kten indi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen at kurban edilirdi. Bir\u00e7ok yerde at, kurban edilmek suretiyle \u00f6len sahibiyle birlikte defnedilmekteydi. Ya da at\u0131n kuyru\u011fu kesilerek, sava\u015fta \u00f6len sahibinin mezar\u0131na konulurdu.(10)<\/p>\n Carl Diem\u2019e g\u00f6re T\u00fcrklerin at\u0131 ehlile\u015ftirdikten sonra onu askeri alanda kullanabilmesinin altyap\u0131s\u0131n\u0131 at \u00fcst\u00fcnde oynanan oyunlar haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bir y\u00f6n\u00fcyle at, oyunlar sayesinde dizginlenebilmi\u015f, y\u00f6nlendirilebilmi\u015f ve sava\u015fta sahibinin kopmaz par\u00e7as\u0131 haline gelebilmi\u015ftir. At yar\u0131\u015flar\u0131, at g\u00fcre\u015fleri, atl\u0131 top oyunlar\u0131, cirit, \u00e7\u00f6\u011fen, o\u011flak oyunlar\u0131, k\u0131z ka\u00e7\u0131rma ve di\u011fer atl\u0131 sporlar\u2026 Bu sporlar sadece s\u0131radan halk\u0131n \u00e7ok sevdi\u011fi sporlar de\u011fildi, ayn\u0131 zamanda hakanlar\u0131n da \u015fevkle kat\u0131ld\u0131klar\u0131 merasimlerdi. Ku\u015fkusuz at \u00fczerinde oynanan oyunlar sadece at s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcn\u00fc de\u011fil, ayn\u0131 zamanda at\u0131n kendisini de terbiye ediyor ve e\u011fitiyordu.<\/p>\n Ge\u00e7en haftaki yaz\u0131m\u0131zda belirtti\u011fimiz gibi ilk kez T\u00fcrk kavimleri taraf\u0131ndan olu\u015fturulan hafif te\u00e7hizatl\u0131 (ok) s\u00fcvari birlikleri, Shang Hanedan\u0131 (\u00c7in) ordular\u0131n\u0131 fena halde yenilgiye u\u011fratm\u0131\u015flard\u0131.(11) Sonradan T\u00fcrk s\u00fcvarileri, \u0130ran, Makedonya, Roma ve Bizans\u2019a \u00f6rnek te\u015fkil etmi\u015fti. Tarih\u00e7i K\u00f6ppers\u2019e g\u00f6re at\u0131n evcille\u015ftirilmesi i\u00e7in \u201catl\u0131-\u00e7oban k\u00fclt\u00fcre sahip olmak gerekirdi.\u201d \u0130nsanl\u0131k tarihinde elde edilen bu ba\u015far\u0131, di\u011fer kavimlerin geli\u015fmesinde de \u00f6nemli bir oynam\u0131\u015ft\u0131r. Bu sayede b\u00fcy\u00fck devlet olabilmenin de ko\u015fullar\u0131 olu\u015fmu\u015ftur.\u201d(12)<\/p>\n At\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc, h\u0131z\u0131n\u0131 ve k\u0131vrakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kullanmas\u0131n\u0131 bilen halklar, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar sava\u015flarda ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Sava\u015f tarihini de iyi bilen Carl Diem, Napolyon\u2019un Rusya yenilgisini de bir bak\u0131ma Rus steplerinde ba\u015far\u0131yla at ko\u015fturan Kazaklar\u0131n vurucu etkisine ba\u011flar. Nitekim Napolyon\u2019un ordusunu Paris\u2019e kadar kovalayan Rus ordusundaki Kazak M\u00fcsl\u00fcmanlar g\u00f6z kama\u015ft\u0131ran etkileriyle Prusya toplumunu da etkiler. Bu etki o kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ki b\u00fcy\u00fck Alman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve yazar\u0131 Goethe bile Kazak M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n komutanlar\u0131n\u0131 evinde a\u011f\u0131rlar, namaz k\u0131l\u0131\u015flar\u0131n\u0131 izler ve onlar\u0131n yanlar\u0131nda getirdikleri Kuran<\/em>\u2019dan hareketle etkilenerek Do\u011fu edebiyat\u0131na olan ilgisi derinle\u015fir.<\/p>\n Bunun \u00fcr\u00fcn\u00fc sonradan Do\u011fu-Bat\u0131 Divan\u0131<\/em> olacakt\u0131r.<\/p>\n \u201cT\u00fcrk at\u0131\u015f\u0131\u201d<\/strong><\/p>\n Ku\u015fkusuz at \u00fcst\u00fcnde oynanan oyunlar\u0131n en \u00f6nemli katk\u0131s\u0131 sava\u015flarda at ve silah\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde kullanmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmas\u0131d\u0131r. Sava\u015f teorisine \u201cT\u00fcrk at\u0131\u015f\u0131\u201d olarak ge\u00e7en at \u00fcst\u00fcnde ok atma y\u00f6ntemi sadece T\u00fcrk kavimlere has bir olgudur. K\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015ftan itibaren T\u00fcrkler d\u00f6rtnala ko\u015fan at\u0131n \u00fczerinde aya\u011fa kalkarak ok atmay\u0131 \u00f6\u011frenmektedirler. \u00c7ok eski kaya \u00e7izimlerinin de ortaya koydu\u011fu gibi her yeti\u015fkin T\u00fcrk, 50 metre uzaktaki hedefi \u00fc\u00e7 farkl\u0131 y\u00f6nden vurmak zorundad\u0131r: At\u0131n \u00fczerinde aya\u011fa kalkarak \u00f6nden; at\u0131n \u00fcst\u00fcnde yana kayarak yandan ve hedeften uzakla\u015f\u0131rken at \u00fcst\u00fcnde geriye do\u011fru d\u00f6nerek vurabilmelidir. Sava\u015f sanat\u0131na \u201cka\u00e7arken galip gelmek\u201d takti\u011fini de T\u00fcrkler kazand\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu taktik \u00e7ok \u00fcnl\u00fcd\u00fcr. Belli bir stratejiye uygun hareket eden s\u00fcvariler, bozguna u\u011fram\u0131\u015f numaras\u0131na ba\u015fvurarak ka\u00e7ma alg\u0131s\u0131 yaratmakta, ancak bu arada geriye d\u00f6nerek d\u00fc\u015fman\u0131n\u0131 ok vuru\u015fuyla devirmektedir. Bu takti\u011fin uygulanabilmesi i\u00e7in sadece iyi ok atmay\u0131 bilmek yetmez ayn\u0131 zamanda atla b\u00fct\u00fcnle\u015fmek de zorunludur. K\u0131rg\u0131z k\u00f6kenli s\u00fcvariler bu sahneyi, \u201cata s\u0131ms\u0131k\u0131 sar\u0131l\u0131nca onun heyecan\u0131, \u015fevki size de ge\u00e7er, ama ayn\u0131 zamanda sizin ate\u015finiz de at\u0131 h\u0131zland\u0131r\u0131r ve ona y\u00f6n verir\u201d \u015feklinde ifade etmektedirler.<\/p>\n T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 atlar genellikle uzun ince bacakl\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck ve dik ba\u015fl\u0131, sert t\u0131rnakl\u0131 binek at\u0131d\u0131r. Sava\u015flarda seri hareket eden muazzam bir bedene sahiptir. Bu nedenle de \u00c7inliler y\u00fczy\u0131llar sonra yazd\u0131klar\u0131 \u201cY\u0131ll\u0131klar\u201dda bunlara \u201cTien-ma\u201d ad\u0131n\u0131 verirler, yani \u201cG\u00f6k Tanr\u0131 At\u0131\u201d. \u00c7in devleti M\u00d6 5. y\u00fczy\u0131ldan itibaren ordular\u0131nda T\u00fcrk sava\u015f sanat\u0131n\u0131 uygulayan ok\u00e7u s\u00fcvariler istihdam etmi\u015ftir. Bu atlar\u0131 da ilk d\u00f6nemlerde T\u00fcrk kavimlerden ipek kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda sat\u0131n alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n At sadece T\u00fcrki kavimlerin de\u011fil, Germenlerin, Yunanlar\u0131n mitolojisinden \u00e7ok \u00f6nemli bir yer te\u015fkil eder. Homeros\u2019un \u00f6l\u00fcms\u00fcz eseri \u0130lyada<\/em>\u2019da da at, tanr\u0131lar kat\u0131nda konumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Troya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n en kritik anlar\u0131nda Olimpos\u2019un tanr\u0131lar\u0131 sava\u015fa m\u00fcdahale etmek i\u00e7in tanr\u0131 ulaklar\u0131n\u0131 kutsal atlara bindirerek Troya ovas\u0131na veya Ege Denizi\u2019nin derin sular\u0131na indirirler. Olimpos\u2019un tanr\u0131lar\u0131 atlar\u0131n\u0131 kendi elleriyle besler.(13)<\/p>\n Yunan mitolojisinin G\u00fcne\u015f Tanr\u0131s\u0131 Sol, alt\u0131n sar\u0131s\u0131 atlar\u0131n ko\u015fuldu\u011fu arabas\u0131na binerek sabah y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ba\u015flat\u0131r.<\/p>\n Ayn\u0131 \u015fekilde Hz. Muhammed, Cebrail\u2019in getirdi\u011fi kutsal at Burak\u2019a binerek g\u00f6\u011fe \u00e7\u0131kar.<\/p>\n Bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 Anadolu\u2019nun bir\u00e7ok b\u00f6lgesinde Hz. Ali\u2019nin at\u0131 D\u00fcld\u00fcl\u2019\u00fcn ayak izleri \u201cke\u015ffedilir\u201d ve bu yerler kutsal say\u0131l\u0131r.<\/p>\n Asya\u2019da, Balkanlar\u2019da ve Anadolu\u2019da at\u0131n merkezi rol oynad\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok efsane, hik\u00e2ye ve destan derlenmi\u015ftir.<\/p>\n Sibirya\u2019n\u0131n en eski mezarlar\u0131nda insanla at\u0131 yan yana buluruz. Baykal G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn bat\u0131s\u0131nda Minusinsk\u2019teki Afanasyeva b\u00f6lgesinde; Katanda boyunda yer alan \u00e7ok say\u0131daki mezarda at iskeletine d\u00fczenli bir \u015fekilde rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcney Sibirya\u2019da ilk kez kaz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flatan ve T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n tarihlerine ili\u015fkin \u00f6nemli bilimsel kan\u0131tlar ortaya \u00e7\u0131karan William Radloff onlarca mezar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131na e\u015flik etmi\u015ftir. Radloff\u2019un verdi\u011fi bilgilere bak\u0131l\u0131rsa Katanda b\u00f6lgesindeki mezarlar\u0131n tarihi M\u00d6 2 binli y\u0131llara geri gitmektedir. Radloff\u2019un bulgular\u0131 sayesinde, T\u00fcrk kavimlerinin tarihini Cilal\u0131 Ta\u015f Devrinden ba\u015flamak \u00fczere Yeni Demir \u00c7a\u011f\u0131na kadar takip edebilmekteyiz.<\/p>\n Yular\u0131n, gemin ve \u00fczenginin ke\u015ffi<\/strong><\/p>\n At\u0131n evcille\u015ftirilmesiyle birlikte yular kullan\u0131m\u0131 da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. At ko\u015fumlar\u0131, eyer ve gem at\u0131n y\u00f6nlendirilmesi i\u00e7in zorunlu yard\u0131mc\u0131 unsurlard\u0131. Ancak \u00fczengi \u00e7ok daha ileri bir a\u015famada ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00dczengi, sadece ata binmeyi kolayla\u015ft\u0131rm\u0131yordu, ayn\u0131 zamanda s\u00fcvarinin at \u00fcst\u00fcndeki manevras\u0131n\u0131 da kolayla\u015ft\u0131ran bir ara\u00e7t\u0131.<\/p>\n Orta Asya\u2019da ya\u015fayan kavimlerin ata, onunla b\u00fct\u00fcnle\u015fircesine h\u00fckmettikleri \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00c7ok sonralar\u0131 kaleme al\u0131nan an\u0131 ve g\u00f6zlemler de bu ger\u00e7e\u011fi do\u011frulamaktad\u0131r. Demir \u00e7a\u011f\u0131na kadar \u00fczenginin kullan\u0131lmam\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek pek do\u011fru olmaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc at\u0131n evcille\u015ftirildi\u011fi ilk d\u00f6nemlerde ip ve deriden yap\u0131lm\u0131\u015f \u00fczenginin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kesindir. Carl Diem, \u00fczenginin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 en eski g\u00f6rselin Hindistan\u2019da bulundu\u011funu ve bunun tahminen M\u00d6 1200\u2019e tarihlendirilebilece\u011fini belirtmektedir.(14)<\/p>\n Sonradan hem yular\u0131n hem eyerin hem de \u00fczenginin geli\u015ftirilerek ihtiyaca uygun hale getirildi\u011fi \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ancak atlar\u0131n nallanmas\u0131 i\u00e7in biraz daha beklemek gerekecektir, nitekim Radloff da Sibirya mezarlar\u0131nda nala rastlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir.(15)<\/p>\n Orta Asya\u2019daki mezarlarda bulunan kal\u0131nt\u0131lar, \u00e7a\u011flar aras\u0131 ge\u00e7i\u015fleri de muazzam bir \u015fekilde ortaya koymaktad\u0131r. Kullan\u0131lan ara\u00e7lar, metaller, nesneler, ortaya konan i\u015f\u00e7ili\u011fin kalitesi, g\u00f6mme adetleri vb. tarihlendirmeyi de kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Radloff, Sibirya\u2019dan<\/em> adl\u0131 muhte\u015fem eserinde bir\u00e7ok kaya \u00e7izimlerinden de bahsetmekte ve bunlar\u0131 betimlemektedir.<\/p>\n Yenisey b\u00f6lgesinde yeni demir \u00e7a\u011f\u0131 d\u00f6nemine (M\u00d6 5. y\u00fczy\u0131l) ait oldu\u011fu belirtilen baz\u0131 av sahneleri \u00e7e\u015fitli ta\u015f ve kaya \u00fczerine resmedilmi\u015ftir. Bunlar\u0131 Radloff \u015f\u00f6yle tarif etmektedir:<\/p>\n \u201cOk ve yayla silahlanm\u0131\u015f at \u00fczerinde avc\u0131lar vard\u0131r ve karaca, geyik, s\u0131\u011f\u0131r ve tilki gibi hayvanlar\u0131 takip ediyorlar. S\u00fcvarilerden biri b\u00f6yle bir hayvan\u0131 takip ederken eyerinin \u00fczerinde ayakta oldu\u011fu halde \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc okunu onun pe\u015finden yollamaktad\u0131r\u2026 Bu durum ve yaylar\u0131 de\u011fil de ancak \u00fczerindeki insanlar\u0131 tasvir eden kaya resimleri, eski demir devri (M\u00d6 9. y\u00fczy\u0131l) insanlar\u0131n\u0131n muhakkak surette s\u00fcvari halk oldu\u011funu ispat etmektedir. Zaten \u00c7in y\u0131ll\u0131klar\u0131 da T\u00fcrklerin bize ta eskiden beri s\u00fcvari halklar olarak tan\u0131tmaktad\u0131r. Bu \u015fa\u015f\u0131lacak bir \u015fey de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkler sonralar\u0131 da b\u00fct\u00fcn tarih boyunca meydana \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 yerlerde at \u00fcst\u00fcnde gruplar halinde g\u00f6r\u00fclmektedirler\u2026 S\u00fcvari halklar, \u00f6l\u00fclerini \u00f6teki d\u00fcnyaya uzun yolculu\u011fa g\u00f6nderirken, pek tabii olarak binek ve hayvan tak\u0131mlar\u0131n\u0131 da birlikte g\u00f6mm\u00fc\u015flerdir. Demir devri mezarlar\u0131nda rastlan\u0131lan eski eserler, bu devir insanlar\u0131n\u0131n eskiden beri eyer ve \u00fczengiyi bildiklerini g\u00f6stermektedir. Ben kendim de Butkarma boyundaki eski bir mezarda birka\u00e7 tane \u00fczengi buldum.\u201d(16)<\/p>\n \u201cDemir devrinden kalma madeni eski eserler ispat ediyor ki bu devrin halklar\u0131, ta ba\u015ftan itibaren bak\u0131r, demir, alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fc tan\u0131yorlard\u0131. Bu madenlerin bizzat Altay\u2019da \u00e7\u0131kar\u0131larak i\u015flendi\u011fi de herhalde hi\u00e7bir \u015f\u00fcphe ile kar\u015f\u0131lanmasa gerektir. Bak\u0131rla alt\u0131n, Altay\u2019da bir\u00e7ok as\u0131rlardan beri \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor ve i\u015fleniyordu, demirle g\u00fcm\u00fc\u015f, demir devrinin ilk zamanlar\u0131nda ticaret vas\u0131tas\u0131yla d\u0131\u015fardan gelmi\u015f olabilir, fakat sonradan bunlar da Altay\u2019da \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; bir\u00e7ok yerde g\u00fcm\u00fc\u015f ocaklar\u0131nda bulunmu\u015f olan \u00c7ud kuyular\u0131 ve yine bir\u00e7ok yerde rastland\u0131\u011f\u0131 gibi demir c\u00fcrufu yataklar\u0131 bunu ispat etmektedir.([17)<\/p>\n Bu arada Radloff\u2019tan bir ba\u015fka \u00f6nemli bilgi daha ediniyoruz. Eski demir \u00e7a\u011f\u0131na ait mezarlarda erkek, kad\u0131n, \u00e7ocuk ve atlar birlikte defnedilebilirken, yeni demir \u00e7a\u011f\u0131yla birlikte ayr\u0131\u015fmaya gidildi\u011fi; erkeklere ait mezarlar\u0131n ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, ama onlar\u0131n atlar\u0131yla birlikte g\u00f6m\u00fclmeye devam etti\u011fi saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Kad\u0131nlarsa bu d\u00f6nemden sonra k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklarla birlikte g\u00f6m\u00fclmeye ba\u015flan\u0131yor.<\/p>\n Makalemizi Laszlo Rasonyi\u2019nin\u00a0 Menghin\u2019den aktard\u0131\u011f\u0131 \u015fu saptamayla veya tart\u0131\u015fma notuyla sonland\u0131ral\u0131m:<\/p>\n \u201cH\u00fclasa olarak \u015funu s\u00f6yleyebiliriz; Ural-Altay kavimlerinin iki sahada d\u00fcnya tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan kesin \u015fekilde \u00f6nemli rolleri olmu\u015ftur: 1. \u0130ktisadi alanda hayvan yeti\u015ftirmeyi geli\u015ftirme; 2. Toplumsal alanda ise, ola\u011fan\u00fcst\u00fc devlet kurma yetene\u011fi\u2026\u201d(18)<\/p>\n Dipnotlar<\/strong><\/p>\n 1) Yusuf Hala\u00e7o\u011flu, D\u0130A, c.4, s.26.<\/p>\n 2) Herodotos, Historien<\/em>, Buch IV, Kr\u00f6ner Verlag, Stuttgart, 1971, s.61.<\/p>\n 3) Stefan M. Maul, \u201cPferdestaerken, Das Pferd bewegt die Menschheit\u201d, Reiss-Engelhorn-Museen, Mainz, 2007.<\/p>\n 4) Jiang Rong, Kurt Totemi<\/em>, \u00c7ev. Avi Pardo, Can Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2013.<\/p>\n 5) Carl Diem, Asiatische Reiterspiele<\/em>, s.15.<\/p>\n 6) Stefan M. Maul, \u201cPferdestaerken, Das Pferd bewegt die Menschheit\u201d.<\/p>\n 7) O. Menghin, Die Weltgeschichtliche Rolle der Ural-Ataischen V\u00f6lker<\/em>, Budapest, 1929.<\/p>\n 8) J. Deer, \u201cStep K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d, DTCF Dergisi<\/em>, Say\u0131 1-2, Ankara, 1954, s.161.<\/p>\n 9) L. Rasonyi, Tarihte T\u00fcrkl\u00fck<\/em>, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Ens., Ankara, 1993, s.4<\/p>\n 10) Yusuf Hala\u00e7o\u011flu, D\u0130A<\/em>, c.4, s.26.[11) W. Eberhard, Geschichte Chinas -Von den Anfaengen bis zur Gegenwart<\/em>, Kr\u00f6ner Verlag, Stuttgart, 1971.<\/p>\n 12) W. K\u00f6ppers, \u201cCihan Tarihi I\u015f\u0131\u011f\u0131nda \u0130lk T\u00fcrkler ve \u0130lk \u0130ndo-Germenlik\u201d, TTK, Belleten<\/em>, Say\u0131 20, 1941, s.471.<\/p>\n 13) Homeros, \u0130lyada<\/em>, \u00e7ev. Azra Erhat-A. Kadir, Can Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2004.<\/p>\n 14) Carl Diem, Weltgeschichte des Sports<\/em>, Bd. 1, Cotta Verlag, 1971, s.329.<\/p>\n 15) W. Radloff, Sibirya\u2019da<\/em>n II,1, s.146.<\/p>\n 16) W. Radloff, Sibirya\u2019dan II, s.144-145.<\/p>\n 17) W. Radloff, Sibirya\u2019dan<\/em>, II, s.136.<\/p>\n 18) Akt. Laszlo Rasonyi, ayn\u0131 yerde.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ge\u00e7en hafta, T\u00fcrklerin atla olan ili\u015fkisine ve onun \u00fczerinden sava\u015f sanat\u0131na getirdikleri yenilikten k\u0131saca bahsetmi\u015f ve bunun ilk \u00f6rneklerinden biri olarak da T\u00fcrklerin M\u00d6 1000\u2019li y\u0131llarda \u00c7in\u2019de Chou Hanedan\u0131n\u0131n kurulmas\u0131ndaki rol\u00fcne de\u011finmi\u015ftik. Bu hafta konuyu genel anlamda at\u0131n T\u00fcrkler taraf\u0131ndan evcille\u015ftirilmesi, evcille\u015ftirilen at\u0131n uygarl\u0131\u011fa katk\u0131s\u0131 ve yine sava\u015f sanat\u0131nda oynad\u0131\u011f\u0131 tarihsel role de\u011finece\u011fiz. \u201cT\u00fcrkler, at\u0131n […]<\/p>\n","protected":false},"author":681,"featured_media":29124,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[222],"tags":[4027,4025,452,4029,4028,4024,4026,4030,4023],"class_list":["post-29115","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarih","tag-at-arabali-savascilar","tag-atin-evcillestirilmesi","tag-hititler","tag-huriler","tag-orta-asya-tarihi","tag-sadikusta","tag-suvari","tag-turk-atisi","tag-turklerde-at"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/3-2-226x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/4-1-300x113.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/5-1-300x225.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/6-1-225x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/7-1-226x300.jpg\")