\u00c7ev. Nal\u00e2n Mahsereci<\/b><\/p>\n
Kuark, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7ta neden ku\u015fkuyla kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131yor ve tek ba\u015f\u0131na bir kuark\u0131n g\u00f6zlenmesinin imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor. \u00c7e\u015fni ve renk \u00fczerine az ve \u00f6z konu\u015fuyor, inan\u00e7 ve g\u00fczellikle ilgili tart\u0131\u015fmaya giriyor ve do\u011fan\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131nda oynad\u0131\u011f\u0131 esasl\u0131 rolden s\u00f6z ediyor.<\/em><\/p>\n \u00a0– Yaln\u0131z geldi\u011finiz i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim, uzakla\u015fman\u0131n sizin i\u00e7in ne kadar zor oldu\u011funu biliyorum. <\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn g\u00fcc\u00fc, y\u0131k\u0131c\u0131 derecede b\u00fcy\u00fck olabilir\u201d demi\u015ftiniz; ama burada bulunmaktan \u00e7ok memnunum.<\/p>\n – Kaydetmek i\u00e7in soruyorum, n\u00f6tronlar ve protonlar kuarklardan m\u0131 olu\u015fuyor?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Evet, yukar\u0131 ve a\u015fa\u011f\u0131 kuarklardan. Ben bir yukar\u0131 kuark\u0131m.<\/p>\n – Yani art\u0131k do\u011faya bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z bir zamanlar oldu\u011fu kadar basit de\u011fil.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>19. y\u00fczy\u0131l\u0131n son on y\u0131l\u0131nda, g\u00fczel ve basit bir Evren\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu; proton, n\u00f6tron ve elektronlardan yap\u0131lm\u0131\u015f bir Evren; ama bu Evren umutlar\u0131n ve d\u00fc\u015flerin \u00fczerine kurulmu\u015ftu, ger\u00e7ekli\u011fin de\u011fil.<\/p>\n – Ve siz ger\u00e7eksiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Sizin kadar ger\u00e7e\u011fim.<\/p>\n – Neden bir\u00e7ok fizik\u00e7i ba\u015flarda sizin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131za inanmakta g\u00f6n\u00fcls\u00fczd\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Bazen \u00f6v\u00fcnerek ortaya koymu\u015f oldu\u011funuz yeni fikirlere kar\u015f\u0131 g\u00f6sterilen kaprisli ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc anlamak olduk\u00e7a zordur; ama ben o zamanlar k\u00f6kl\u00fc iki inanca meydan okuyordum.<\/p>\n – Terk etmeye g\u00f6n\u00fcls\u00fcz oldu\u011fumuz inan\u00e7lara m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u00c7ok ileri a\u015famalara kadar g\u00f6t\u00fcren d\u00fc\u015f\u00fcnceleri b\u0131rakmak zor olur. N\u00f6tron ve protonun atomun temel yap\u0131ta\u015flar\u0131 oldu\u011fu ve bunlar\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u015fka \u015feylerden olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinden vazge\u00e7mek, v\u00fccudunuzun bir par\u00e7as\u0131ndan vazge\u00e7meye benziyordu.<\/p>\n – Ger\u00e7ekten de kula\u011fa biraz a\u015f\u0131r\u0131 geliyor.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6yle. Nesiller boyunca geli\u015ftirilen bir inan\u00e7, yemek gibi, su gibi temel hale gelir. Biri olmazsa bedeniniz \u00f6l\u00fcr; \u00f6teki olmazsa zihniniz solar.<\/p>\n – Yeni bulu\u015flar yap\u0131ld\u0131k\u00e7a Evren modelimiz s\u00fcrekli evriliyor.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Tuval de\u011fi\u015fiyor ama \u015f\u00f6vale (destek sehpan\u0131z) hep ayn\u0131 kal\u0131yor.<\/p>\n – Hangi anlamda?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6rne\u011fin s\u00fcper k\u00fctleli bir karadeli\u011fe ev sahipli\u011fi yapan gen\u00e7 bir galaksi gibi bir kuazar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim ya da g\u00f6zledi\u011finiz enerjiyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ba\u015fka bir modele ba\u015fvural\u0131m. Modelleri de\u011fi\u015ftirmek, t\u0131pk\u0131 tuvali de\u011fi\u015ftirmek gibidir; ama altta yatan fizik, kuramlar\u0131n\u0131z\u0131n temel ilkeleri, tuvalin kondu\u011fu \u015f\u00f6vale gibidir, \u00e7ok daha az de\u011fi\u015ftirilir.<\/p>\n – Anl\u0131yorum, ama iki temel inanca meydan okudu\u011funuzu s\u00f6ylemi\u015ftiniz. <\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Di\u011feri, sizin deyiminizle, kesirli y\u00fcklerle ilgilenmemdi.<\/p>\n – Kesirli y\u00fckler mi?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Protonun temel y\u00fck birimini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordunuz, ona bir y\u00fck birimi diyelim.<\/p>\n – Ve elektron da bir birim eksi y\u00fck ta\u015f\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Evet. 1960\u2019larda ortaya \u00e7\u0131kan kuark modeline g\u00f6re, yukar\u0131 kuarklar\u0131n y\u00fck\u00fc 2\/3, a\u015fa\u011f\u0131 kuarklar\u0131n y\u00fck\u00fc de -1\/3\u2019t\u00fcr. Bunlar tahttaki birim y\u00fck\u00fcn kesirleridir ve birim y\u00fck\u00fcn taht\u0131 b\u0131rakmas\u0131n\u0131 izlemek zor olmu\u015ftur.<\/p>\n – Ne de\u011fi\u015fti, ya da \u015f\u00f6yle s\u00f6yleyeyim, zihinlerimizi ne de\u011fi\u015ftirdi?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Direni\u015fin dokusu, giderek artan kuramsal ve deneysel kan\u0131tlar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcslemekte ince kald\u0131. Belki daha \u00f6nemlisi, yeni bir g\u00fczellik ve yal\u0131nl\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n – Bunu a\u00e7\u0131klayabilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u0130zlenimciler, ani bir ba\u015far\u0131 elde etmediler; ama zaman b\u00fcy\u00fcs\u00fcn\u00fc kulland\u0131 ve yaratt\u0131klar\u0131 hayranl\u0131k uyand\u0131r\u0131r hale geldi. Fizik de s\u0131kl\u0131kla benzeri bir f\u0131r\u00e7ayla resim yapar. Yeni fikirler, naho\u015f ve yabanc\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler; ancak teninizden ge\u00e7ip ruhunuzda yer ettikten sonra, yeni bir g\u00fczellik ortaya \u00e7\u0131kar. Bu do\u011faya bakman\u0131n yeni ve harika bir yoludur. Size sadece daha iyi bir bak\u0131\u015f kazand\u0131rmaz, ayn\u0131 zamanda daha derinleri de g\u00f6rmenizi olanakl\u0131 k\u0131lar.<\/p>\n – Sanki g\u00fczelli\u011fin fizikte \u00f6nemli oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor gibisiniz\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Fizik i\u00e7in g\u00fczelli\u011fin anlam\u0131, F\u2019nin ma i\u00e7in anlam\u0131 gibidir.<\/p>\n – Bunu biraz a\u00e7\u0131klar m\u0131s\u0131n\u0131z, l\u00fctfen?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Newton\u2019un hareket yasas\u0131 F=ma\u2019d\u0131r ya da kuvvetin, k\u00fctleyle ivmenin \u00e7arp\u0131m\u0131na e\u015fit olmas\u0131d\u0131r. Bu yasa, en \u00f6nemli olmasa da bulduklar\u0131n\u0131z\u0131n en \u00f6nemlilerinden biriydi, \u00fcretti\u011finiz tek kazan\u00e7t\u0131.<\/p>\n – Fizi\u011fin en \u00f6nemli k\u0131sm\u0131n\u0131n, deneylerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Elbette, ama bunu i\u00e7sel olarak yapacak kadar ak\u0131ll\u0131 de\u011filsiniz.<\/p>\n – Ne demek istediniz?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Nehre gelirseniz, k\u00f6pr\u00fc in\u015fa edersiniz.<\/p>\n – Bazen.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Onu tasarlayabilirsiniz, ama baz\u0131 temel ilkelere ba\u015fvurmak zorundas\u0131n\u0131zd\u0131r, deneyerek bulduklar\u0131n\u0131za ya da do\u011fa yasalar\u0131na dayanmak zorundas\u0131n\u0131zd\u0131r ve her \u015feyi matematiksel denklemlere indirgersiniz. Kiri\u015fleri ne geni\u015flikte ve halatlar\u0131 ne kal\u0131nl\u0131kta yapaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 bulmak i\u00e7in bu denklemleri \u00e7\u00f6zersiniz. \u0130lk kez nehre bakam\u0131yorsunuzdur ve hemen ard\u0131ndan \u00f6zellikleri kaydetmeniz gerekir. \u0130\u00e7sel derken kastetti\u011fim budur.<\/p>\n – Anl\u0131yorum, ama bizim konu\u015ftu\u011fumuz g\u00fczellikle bunun ne ilgisi var?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Do\u011fay\u0131 i\u00e7sel olarak anlayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in, yol g\u00f6sterici ilkelere ba\u015fvurman\u0131z gerekiyor. Yal\u0131nl\u0131k, y\u00fczy\u0131llard\u0131r size yol g\u00f6steren bir ilkedir.<\/p>\n – Occom\u2019un usturas\u0131 gibi.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Evet, ama basit bir se\u00e7ime g\u00f6nderme yapm\u0131yorum, bizlere genel bak\u0131\u015f\u0131n\u0131zdaki se\u00e7imi tan\u0131ml\u0131yorum.<\/p>\n – Bize derken?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Yaln\u0131zca kuarklara de\u011fil, genelde do\u011faya.<\/p>\n – Ve g\u00fczellik?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Bu sizin en b\u00fcy\u00fck de\u011ferlerinizden birisidir. Tasarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z do\u011furgan deh\u015fete ra\u011fmen, teorilerinizde b\u00fcy\u00fck bir g\u00fczellik vard\u0131r. Ba\u015far\u0131n\u0131z\u0131 b\u00f6ylesine de\u011ferli k\u0131lan \u015fey, bizi anlayabilmeniz de\u011fildir; g\u00fczelli\u011fi bir yol g\u00f6sterici ilke olarak kullanman\u0131z ve ger\u00e7e\u011fin liman\u0131na onunla gitmenizdir.<\/p>\n – G\u00fczellik nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Bunu size s\u00f6yleyemem; ama talihliyseniz, onu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde anlars\u0131n\u0131z.<\/p>\n – G\u00fczellik kesinlikle g\u00f6reli bir kavramd\u0131r, birinin g\u00fczellik g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc yerde, di\u011feri \u00e7irkinlik g\u00f6rebilir.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Elbette, insano\u011flusunuz, asla g\u00f6remeyece\u011finiz, h\u0131zlar\u0131na asla ula\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131z, enerjilerini hi\u00e7 anlayamayaca\u011f\u0131n\u0131z ve b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerini d\u00fc\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcz\u00fcn bile kavrayamayaca\u011f\u0131 par\u00e7ac\u0131klarla bo\u011fu\u015fuyorsunuz. E\u011fer g\u00fczellik bir c\u00fcmleyle a\u00e7\u0131klayabilece\u011fim bi\u00e7imde tan\u0131ml\u0131 olsayd\u0131, bizi anlaman\u0131za k\u00fc\u00e7\u00fck bir yard\u0131m\u0131 dokunabilirdi. Farkl\u0131l\u0131\u011fa, kendinize meydan okumaya, eski ve yeni kavramlar\u0131 sorgulamaya ve ba\u015fka birinin \u00e7irkinlik g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc yerde g\u00fczellik g\u00f6rmeye gereksinimiz var.<\/p>\n – Anlamaya ba\u015fl\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u0130yiii.<\/p>\n – G\u00fczellikten daha az nasiplenmi\u015f bir soruyu g\u00fcndeme getirebilir miyim?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Elbette.<\/p>\n – Yukar\u0131 ve a\u015fa\u011f\u0131 kuarklardan s\u00f6z ettiniz, ama ger\u00e7ekte 6 \u00e7e\u015fit kuark var.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Evet, n\u00f6trino ile yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z s\u00f6yle\u015fide hepsinden s\u00f6z etmi\u015fti; yukar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, t\u0131ls\u0131m, acayip, alt ve tepe kuarklar. Farkl\u0131 \u00e7e\u015fitler oldu\u011fumuzu s\u00f6yleyerek, bu ayr\u0131mlar\u0131 yap\u0131yorsunuz.<\/p>\n – Yani orada alt\u0131 \u00e7e\u015fit var; ama anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla k\u0131rm\u0131z\u0131, mavi ya da ye\u015fil gibi farkl\u0131 renklere de dahil oluyorsunuz ayn\u0131 zamanda.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Elbette bu renkler de\u011fi\u015fmez de\u011fildir; ama evet, her birimiz s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim yeni g\u00fczelli\u011fin bir par\u00e7as\u0131 olan \u00fc\u00e7 farkl\u0131 nesilden geliyoruz.<\/p>\n – Bunu biraz a\u00e7\u0131klar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>San\u0131r\u0131m. \u0130lk ba\u015flarda ve hatta \u015fimdilerde bile zaman zaman klasik kavramlar\u0131n\u0131z\u0131 fark\u0131nda olmadan temel par\u00e7ac\u0131klar diyar\u0131na ta\u015f\u0131yorsunuz; onlar partinin davetsiz konuklar\u0131 gibi bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdalar ve bize ait de\u011filler.<\/p>\n – \u00d6zel olarak hangi kavramlar?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u00d6rne\u011fin, \u015furadaki piyanoyu alal\u0131m. O bir piyanodur, gitar ya da sedir de\u011fildir ve d\u00fcn oldu\u011fu gibi yar\u0131n da piyano olmaya devam edecek.<\/p>\n – Kesinlikle.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Bu t\u00fcr bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde ge\u00e7erli de\u011fildir.<\/p>\n – Aaaa!<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Beni demir bir levha gibi, tek kimli\u011fi olan, tek bir varl\u0131k olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmemelisiniz. Ben ve s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim alt\u0131 kuark\u0131n her birinin, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 nesilden geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn.<\/p>\n – Yani ger\u00e7ekte \u00fc\u00e7 yukar\u0131 kuark var. <\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>B\u00f6yle s\u00f6yleyebilirim, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 yukar\u0131 kuark\u0131n herhangi bir kombinasyonunda var olabilirim. Bize verdi\u011finiz adlar i\u00e7inde, bir bak\u0131ma tuhaf \u015feman\u0131z\u0131 takip ederek, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 durumu \u00fc\u00e7 farkl\u0131 renk olarak tan\u0131ml\u0131yorsunuz.<\/p>\n – Hangi renktesiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u0130\u015fin esas\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131r\u0131yorsunuz.<\/p>\n – \u00d6z\u00fcr dilerim, siz \u00fc\u00e7 rengin herhangi bir kombinasyonu olabilirsiniz.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n – H\u00e2l\u00e2 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bir protonu ele alal\u0131m, iki yukar\u0131 ve bir a\u015fa\u011f\u0131 kuarktan olu\u015fuyor.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Devam edin.<\/p>\n – Proton, demin s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim kuarklar gibi, \u00fc\u00e7 par\u00e7ac\u0131ktan m\u0131 olu\u015fuyor ya da sizin \u00fc\u00e7 farkl\u0131 renge dahil olu\u015funuzun sonucu olarak dokuz par\u00e7ac\u0131ktan m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Proton \u00fc\u00e7 kuarktan olu\u015fur.<\/p>\n – Peki, \u00fc\u00e7 renk bu resme nas\u0131l dahil oluyor?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>\u0130\u015fte, g\u00fczelli\u011fi de burada zaten.<\/p>\n – San\u0131r\u0131m takip edemedim.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>Protonlar\u0131 \u00fc\u00e7 kuark olarak g\u00f6r\u00fcyorsunuz, ama her birimiz \u00fc\u00e7 renkten biri olabiliriz. Yani, \u00f6rne\u011fin, proton mavi yukar\u0131 kuark, k\u0131rm\u0131z\u0131 yukar\u0131 kuark ve ye\u015fil a\u015fa\u011f\u0131 kuarktan olu\u015fuyor olabilir ya da k\u0131rm\u0131z\u0131 yukar\u0131 kuark, ye\u015fil yukar\u0131 kuark ve mavi a\u015fa\u011f\u0131 kuarktan olu\u015fuyor olabilir ya da bir ba\u015fka kombinasyonda olabilir.<\/p>\n – Hangi kombinasyonda?<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0– <\/em><\/strong>S\u00f6yleyemezsiniz.<\/p>\n – \u00c7irkin olmaya ba\u015flad\u0131.<\/em><\/strong><\/p>\n – Hay\u0131r, g\u00fczel olmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n – Ama\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n