\u201c\u0130lk karalar nas\u0131l olu\u015ftu?<\/strong><\/p>\n\u201cPasifik Okyanusu\u2019nda bir ada yok oldu ya da bir ada meydana geldi \u015feklindeki haberleri bas\u0131ndan zaman zaman duymu\u015flu\u011funuz olmu\u015ftur. \u0130lk karalar\u0131n olu\u015fumlar\u0131n\u0131 da bunlara benzetebiliriz. Milyarlarca y\u0131l \u00f6nce buna benzer olu\u015fumlar \u00e7ok daha fazla ve s\u0131k aral\u0131klarla meydana geliyordu. Daha k\u0131talar olu\u015fmazdan \u00f6nce gezegen, yo\u011fun meteor bombard\u0131man\u0131 alt\u0131nda son derece y\u00fcksek enerjili, y\u0131ld\u0131r\u0131mlar\u0131n eksik olmad\u0131\u011f\u0131, G\u00fcne\u015f radyasyonlar\u0131n\u0131n son derece yo\u011fun oldu\u011fu, \u015fiddetli volkanik faaliyetlerin etraf\u0131 kas\u0131p kavurdu\u011fu ve atmosferin hen\u00fcz olu\u015famad\u0131\u011f\u0131 bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc sergiliyordu. \u0130\u015fte bu ortam i\u00e7inde, ilk k\u00fc\u00e7\u00fck kara par\u00e7alar\u0131 olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
\u201cYap\u0131lan bilimsel ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, ilk olu\u015fan k\u0131tasal kabuk ultramafik \u00f6zellikteki kayalard\u0131. Bunlar son derece durays\u0131z(2) durumdayd\u0131lar. Bu ultramafik kayalar, okyanus s\u0131rtlar\u0131ndan y\u00fckselen bazaltik magmalarla kesildiler. \u0130kinci a\u015famada, bu ultramafik kabuk par\u00e7aland\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan bazaltik magma ilk olarak k\u00fc\u00e7\u00fck kara par\u00e7alar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131. Bu arada andezitik(3) lavlar devreye girdi ve magmadan t\u00fcreyen granitik lavlar ada yaylar\u0131n\u0131n i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131na yerle\u015fti. B\u00f6ylece ilk mini mini granitik ada yaylar\u0131 \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131 ve birbirlerine eklenerek ilk kara par\u00e7alar\u0131n\u0131, daha do\u011frusu ilk k\u0131talar\u0131n k\u00f6kenlerini olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131. Bu olaylar\u0131n meydana geldi\u011fi zaman, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 3,5 milyar y\u0131l \u00f6nceydi.<\/p>\n
\u201cSon derece ya\u015fl\u0131 kayalardan olu\u015fan eski kara par\u00e7alar\u0131na \u201ckalkan\u201d ad\u0131n\u0131 veriyoruz. \u00d6rne\u011fin Kanada kalkan\u0131, Sibirya kalkan\u0131 gibi. Bu kalkanlar\u0131n derin k\u0131s\u0131mlar\u0131 ise, eski k\u0131tan\u0131n \u00e7ekirde\u011fi olarak varsayabilece\u011fimiz ve kraton diye tan\u0131mlanan k\u0131tan\u0131n k\u00f6k k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Bunu buzda\u011flar\u0131n\u0131n k\u00f6klerine benzetebiliriz. Kratonlar, k\u0131talar\u0131n i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131nda bulunan, son derece ya\u015fl\u0131 temellerdir. Etraflar\u0131na k\u0131tasal kabuk eklendi\u011finde, k\u0131talar bug\u00fcnk\u00fc \u015fekillerini alacaklard\u0131r.<\/p>\n
\u201cDalma-batma olaylar\u0131, k\u0131talar\u0131n bi\u00e7imlenmesinde \u00f6nemli rol oynayan levha hareketleri olarak bilinir. Bu olaylar sonucunda k\u0131talara eklenen kaya\u00e7 tipleri, \u00e7o\u011funlukla metamorfizma, magmatik \u00e7e\u015fitlilik ve da\u011f olu\u015fumu gibi olaylar\u0131n izlerini de i\u00e7erir. Daha \u00f6ncede s\u00f6yledi\u011fimiz gibi, gezegenimizdeki bu olaylar g\u00fcn\u00fcm\u00fczde zaman zaman s\u00fcratlenerek ya da yava\u015flayarak h\u00e2l\u00e2 devam etmektedir.<\/p>\n
\u201cHepimiz biliyoruz ki, gezegenimizde alt\u0131 b\u00fcy\u00fck k\u0131ta vard\u0131r. Bunlar Kuzey Amerika, G\u00fcney Amerika, Avrupa, Asya, Afrika ve Avustralya\u2019d\u0131r. T\u00fcm bu k\u0131talar bir veya birden fazla kratondan meydana gelmi\u015f olabilir. Kraton s\u0131n\u0131rlar\u0131 b\u00fcy\u00fck da\u011f (orojenik) ku\u015faklar\u0131 ile \u00e7evrilidir.<\/p>\n
\u201c\u0130lk k\u0131ta hangisidir diye bir soru soracak olursan\u0131z, bunun cevab\u0131 \u201cVaalbara s\u00fcper kontinenti\u201d, yani k\u0131tas\u0131 olacakt\u0131r. K\u0131tan\u0131n ad\u0131 G\u00fcney Afrika\u2019daki Kaapvaal kratonu ve Bat\u0131 Avustralya\u2019daki Pilbara kratonundan t\u00fcretilmi\u015ftir. Yakla\u015f\u0131k 3,6 milyar y\u0131l \u00f6nce olu\u015fmu\u015f bu muazzam k\u0131ta, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 2,5 milyar y\u0131l \u00f6ncesinde par\u00e7alanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n
Kaynaklar:<\/strong>
\n1) Sak\u0131n\u00e7, Mehmet, 50 Soruda Yerin Evrimi<\/em>, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u0130stanbul, 2012, ss. 28-30.
\n2) Durays\u0131z, de\u011fi\u015fime u\u011frayan demektir. Bu kolayl\u0131kla d\u0131\u015f \u015fartlardan etkilenen kristal veya ba\u015fka bir \u015fey de olabilir. Bunun kar\u015f\u0131t\u0131 durayl\u0131, yani de\u011fi\u015fime u\u011framayand\u0131r. \u00d6rne\u011fin durayl\u0131 izotoplar de\u011fi\u015fime u\u011framazken, durays\u0131z olanlar de\u011fi\u015fime u\u011frayarak ba\u015fka bir elementin izotopu haline d\u00f6n\u00fc\u015febilir.
\n3) A\u00e7\u0131k renkli felsik kristaller i\u00e7eren, iri taneli volkan kayas\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Yakla\u015f\u0131k 4,5 milyar ya\u015f\u0131nda olan D\u00fcnyam\u0131z canl\u0131 bir organizma gibi s\u00fcrekli olarak de\u011fi\u015fen bir gezegen. Okyanuslar, k\u0131y\u0131lar ve karalar her g\u00fcn yava\u015f bir de\u011fi\u015fim ge\u00e7iriyor. Yery\u00fcz\u00fc \u015fekillerini belirleyen olduk\u00e7a fazla etken var. G\u00fcn\u00fcm\u00fczden binlerce y\u0131l sonra d\u00fcnyan\u0131n nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnece\u011fini bu nedenle tam olarak bilemiyoruz. Peki yery\u00fcz\u00fc eskiden nas\u0131l g\u00f6z\u00fck\u00fcyordu? Karalar nas\u0131l olu\u015ftu ve bug\u00fcnk\u00fc halini […]<\/p>\n","protected":false},"author":453,"featured_media":30168,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[3624,232],"tags":[274,315,1048,1939,1185],"class_list":["post-30167","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-sorularla-bilim","category-yerbilimleri","tag-dunya","tag-jeoloji","tag-kitalar","tag-yer","tag-yeryuzu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30167","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/453"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=30167"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30167\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/30168"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=30167"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=30167"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=30167"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}