50 Soruda Yer\u2019in Evrimi<\/a> (1) kitab\u0131nda Mehmet Sak\u0131n\u00e7 \u015fu s\u00f6zlerle yan\u0131tl\u0131yor:<\/p>\nK\u0131talar hareket eder mi?<\/strong>
\n\u201cK\u0131ta ve levha hareketleri, canl\u0131 evriminin temelidir. Biyolojik evrimden bahsederken jeolojik evrimle i\u00e7 i\u00e7e oldu\u011funu unutmamam\u0131z gerekir. Biyolojik evrimi anlayabilmek i\u00e7in levha hareketlerini ve bu hareketlerin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan levha tektoni\u011fi kuram\u0131n\u0131 iyi bilmemiz gerekir.<\/p>\n\u201cYerkabu\u011fu olu\u015ftuktan sonra k\u0131talar da hareket etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu hareket milyarlarca y\u0131ld\u0131r devam etmi\u015ftir ve halen devam etmektedir. Gelecekte de s\u00fcrecektir.<\/p>\n
\u201cK\u0131talar\u0131n ve levhalar\u0131n hareketlerine neden olan magmadaki konveksiyonel \u0131s\u0131 dola\u015f\u0131mlar\u0131d\u0131r. K\u0131r\u0131lm\u0131\u015f litosfer par\u00e7alar\u0131 (levhalar\u0131; okyanusal ve k\u0131tasal kabuk) astenosfer \u00fczerinde bir sal gibi y\u00fczmekte ve bazen de birbirleriyle \u00e7arp\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu \u00e7arp\u0131\u015fmalarda her iki levha birbirlerine g\u00f6re baz\u0131 \u00f6zel konumlar kazanabilmektedir.<\/p>\n
\u201cK\u0131talar ya da levhalar\u0131n hareket etti\u011fi fikri, 16. y\u00fczy\u0131lda k\u0131ta \u015felflerinin y\u00fckseldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle k\u00f6ken bulmu\u015f bir fikirdir. Buradan yola \u00e7\u0131karak k\u0131talar\u0131n kaymas\u0131 teorisi, 1912\u2019de, A. Wegener taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015f ve sonras\u0131nda yap\u0131lan derin deniz ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00e7ok daha fazla geli\u015fmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda levha tektoni\u011fi kuram\u0131 ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kuram madenlerin, petrol\u00fcn nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu gibi bir\u00e7ok problemin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne \u0131\u015f\u0131k tutan bir teori ve giderek ger\u00e7ek olarak kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f ve bilimsel ara\u015ft\u0131rmalarda \u00f6n s\u0131radaki yerini alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u201c\u0130lk kara par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 Arkeen D\u00f6nem\u2019den ba\u015flayarak, k\u0131talar hi\u00e7 yerlerinde durmam\u0131\u015f, devaml\u0131 yer de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Bu yer de\u011fi\u015ftirme zaman zaman k\u00fc\u00e7\u00fck levhalar\u0131n birle\u015ferek daha b\u00fcy\u00fck levhalar\u0131 ya da k\u0131talar\u0131 olu\u015fturmas\u0131 \u015feklinde ya da zaman i\u00e7inde b\u00fcy\u00fck s\u00fcperk\u0131talar\u0131n par\u00e7alanarak daha k\u00fc\u00e7\u00fck levhalara ya da k\u0131talara ayr\u0131lmas\u0131 \u015feklinde olmu\u015ftur.<\/p>\n
\u201cK\u0131ta hareketlerine genel olarak bakal\u0131m. Prekambriyen\u2019de olu\u015fmaya ba\u015flayan k\u0131talar, Paleozoyik s\u00fcresince bir birle\u015fme, bir b\u00fct\u00fcn \u015fekline gelme y\u00f6n\u00fcnde hareket etmi\u015flerdir. Sonunda Pangea\u2019n\u0131n, tek k\u0131tan\u0131n olu\u015fmas\u0131yla, bu b\u00fct\u00fcnle\u015fme s\u00fcreci sona erecektir. Daha sonra Mesozoyik Zaman\u2019da, bu s\u00fcperk\u0131ta tekrar par\u00e7alanma s\u00fcrecine girecek ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki bir\u00e7ok k\u0131tan\u0131n \u015fekillenmesi bu zaman aral\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fecektir. K\u0131talar bi\u00e7imlenirken okyanuslar da bi\u00e7imlenecektir. Mesozoyik\u2019e Okyanuslar D\u00f6nemi de diyebiliriz. \u00d6rne\u011fin, Atlantik Okyanusu ve Yeni Tetis Okyanusu bu zaman\u0131n denizleridir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Zaman Kenozoyik\u2019deyse, hemen hemen g\u00fcn\u00fcm\u00fcze benzer bir co\u011frafya dikkati \u00e7eker. K\u0131talar bug\u00fcnk\u00fc g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerine benzer \u015fekiller kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemin biyolojik evrimle ili\u015fkisi son derece fazlad\u0131r. \u00d6zellikle k\u0131talar ya da levhalar aras\u0131nda olu\u015fan karak\u00f6pr\u00fcleri, Kenozoyik\u2019in dominant canl\u0131 toplulu\u011fu olan memelilere g\u00f6\u00e7 yollar\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. Bunun sonucunda t\u00fcm k\u0131talara yay\u0131lan memeliler, inan\u0131lmaz bir biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fe ula\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
\u201cG\u00fcn\u00fcm\u00fczde deprem ve volkanik faaliyetler, k\u0131talar\u0131n hareketlerinin devam etti\u011finin en g\u00fczel g\u00f6stergesidir. Bu hareketleri insan fark edemez, ama hassas \u00f6l\u00e7\u00fcmler, \u00f6rne\u011fin Anadolu Levhas\u0131\u2019n\u0131n her y\u0131l 2,5 cm gibi bir h\u0131zla bat\u0131ya do\u011fru hareket etti\u011fini g\u00f6stermektedir. Bunun benzeri daha bir\u00e7ok olay, levhalar\u0131n ya birbirinden uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da birbirlerine yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n
K\u0131talar\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu, hareket etti\u011fi ve gelecekte nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnebilece\u011fine dair bu g\u00fczel g\u00f6rsel \u00e7al\u0131\u015fmayla bitirelim.<\/p>\n