{"id":31838,"date":"2019-01-16T01:00:25","date_gmt":"2019-01-15T22:00:25","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=31838"},"modified":"2019-01-15T23:46:50","modified_gmt":"2019-01-15T20:46:50","slug":"tekesliligin-formulune-bir-adim-daha","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/01\/16\/tekesliligin-formulune-bir-adim-daha","title":{"rendered":"Teke\u015flili\u011fin form\u00fcl\u00fcne bir ad\u0131m daha"},"content":{"rendered":"

Di\u015fi ve erkek aras\u0131nda e\u015f ba\u011f\u0131 kurmak, anne ve baban\u0131n yavrunun bak\u0131m\u0131n\u0131 payla\u015fmas\u0131, b\u00f6lgeye aidiyetin \u015fiddetle savunulmas\u0131 yani bir anlamda m\u00fclkiyet\u00e7ilik\u2026 Bunlar size tan\u0131d\u0131k geldi mi? Alternatif ili\u015fki bi\u00e7imleri bir yana tarih boyunca insan toplumunun geneline hakim olmu\u015f ve olmaya da devam eden toplumsal d\u00fczenleni\u015f bi\u00e7iminden, yani teke\u015flilikten bahsediyoruz. \u0130nsans\u0131 t\u00fcrler halihaz\u0131rda bizlerden yani Homo sapiens<\/em>\u2019ten ibaret oldu\u011fundan farkl\u0131 davran\u0131\u015f modellerinin hakim olabilece\u011fi Homo<\/em> t\u00fcrleri ne yaz\u0131k ki yok. Ancak insanlar\u0131n da dahil oldu\u011fu daha geni\u015f bir grupta, \u00f6rne\u011fin memelilerde ve hatta biraz daha geriye gidersek omurgal\u0131larda \u00e7e\u015fit \u00e7ok daha fazla. Ku\u015flar\u0131n kimi teke\u015fli, kimi de\u011fil mesela. Veya bal\u0131klar\u0131n, kurba\u011falar\u0131n, fare t\u00fcrlerinin de \u00f6yle\u2026 Texas \u00dcniversitesi Entegratif Biyoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi \u00e7arp\u0131c\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma birbirine akrabal\u0131k bak\u0131m\u0131ndan milyonlarca y\u0131l uzak g\u00f6r\u00fcnen bu t\u00fcrler aras\u0131ndaki ortak zemini, teke\u015flili\u011fi, dayand\u0131\u011f\u0131 n\u00f6romolek\u00fcler mekanizmalar temelinde b\u00fcy\u00fcte\u00e7 alt\u0131na ald\u0131. Ve \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 bir sonuca vard\u0131: Omurgal\u0131 t\u00fcrleri aras\u0131ndaki fark ne kadar b\u00fcy\u00fck olursa olsun i\u015f teke\u015flili\u011fin davran\u0131\u015f kal\u0131b\u0131 olarak benimsenmesine geldi\u011finde ayn\u0131 gen d\u00fczenlenme \u015fablonu kendini tekrar ediyor, yani bir anlamda evrim teke\u015flili\u011fin \u00fcretimi i\u00e7in evrensel bir form\u00fclden yararlan\u0131yor.<\/p>\n

\"\"
\u00c7al\u0131\u015fmada kullan\u0131lan iki kurba\u011fa t\u00fcr\u00fc. Yavrunun bak\u0131m\u0131 kapsam\u0131nda yerine getirilen iriba\u015flar\u0131 ta\u015f\u0131ma g\u00f6revini \u00e7oke\u015fli Oophaga pumilio\u2019larda (solda) anneler, teke\u015fli Ranitomeya imitator\u2019larda (sa\u011fda) babalar yerine getiriyor. Kaynak: Yusan Yan ve James Tumulty.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130ster fiziksel \u00f6zellikler s\u00f6z konusu olsun, ister davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131, evrim hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken en s\u0131k tekrar edilen hatalardan biri, ilerlemeyi and\u0131ran \u00e7izgisel bir hat \u00fczerinde \u00f6zelliklerin bir t\u00fcrden di\u011ferine aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu aktar\u0131m s\u00fcrecinde baz\u0131 iyile\u015ftirmelerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektir. Oysa pek \u00e7ok \u00f6zellik farkl\u0131 t\u00fcrlerde defalarca ve ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Son derece karma\u015f\u0131k ve katmanl\u0131 bir davran\u0131\u015f bi\u00e7imi olan teke\u015flilik de bu kuraldan muaf de\u011fil. \u00c7e\u015fitli hayvan t\u00fcrlerinde ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 a\u015fik\u00e2r; ayn\u0131 grup i\u00e7indeki farkl\u0131 t\u00fcrlerin kiminin teke\u015fli, kiminin \u00e7oke\u015fli olmas\u0131 tam da bundan kaynaklan\u0131yor (mesela bu \u00e7al\u0131\u015fmada da kullan\u0131lan tarla faresinin teke\u015fli, \u00e7ay\u0131r faresinin \u00e7oke\u015fli olmas\u0131 gibi). Proceedings of the National Academy of Sciences<\/em> (PNAS) dergisinin Ocak 2019 say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n mimarlar\u0131 i\u015fte bu ger\u00e7ekten yola \u00e7\u0131karak teke\u015flilik-\u00e7oke\u015flilik aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015fi anlamak \u00fczere birbiriyle yak\u0131n akraba olduklar\u0131 halde biri teke\u015fli di\u011fer \u00e7oke\u015fli 5 hayvan \u00e7ifti belirlemi\u015fler. Ancak 5 grubun her birini, teke\u015flili\u011fin evrimsel a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f d\u00f6nemlerine kar\u015f\u0131l\u0131k gelecek \u015fekilde, akrabal\u0131k anlam\u0131nda birbirinden milyonlarca y\u0131l uzaktaki gruplardan se\u00e7mi\u015fler. B\u00f6ylece ortaya 2 fare, 2 kurba\u011fa, 2 ku\u015f, 2 bal\u0131k ve 2 memeli t\u00fcr\u00fcnden olu\u015fan bir karma \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Deney a\u015famas\u0131nda -genelde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere- teke\u015flilikte etkili oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen aday genlerin DNA\u2019lar\u0131 ya da hormonlar gibi birtak\u0131m molek\u00fcllerin d\u00fczeyleri aras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalara gitmek yerine \u00e7ok daha can al\u0131c\u0131 bir veri incelenmi\u015f: transkriptom, yani s\u00f6z konusu genlerden hangilerinin ne miktarlarda proteine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steren gen ifadesi tablosu. Genlerin nerede, ne zaman ve ne miktarlarda ifade buldu\u011fu dokular aras\u0131ndaki farklardan derin davran\u0131\u015f kal\u0131b\u0131 farklar\u0131na kadar son derece belirleyici bir mekanizma. Nitekim deneyde kullan\u0131lan 10 farkl\u0131 t\u00fcrdeki erkek bireyden al\u0131nan beyin dokular\u0131 da bunu do\u011frulam\u0131\u015f. \u0130ster bal\u0131k olsun (burada Xenotilapia spilotera<\/em>), ister ona en yak\u0131n ortak atas\u0131 450 milyon uzakl\u0131ktaki tarla faresi (burada Microtus pennsylvanicus<\/em>), hepsinde sinirsel geli\u015fimden, h\u00fccreler aras\u0131 ileti\u015fimden, sinaptik faaliyetlerden, \u00f6\u011frenme ve bellekten, bili\u015fsel i\u015flevlerden sorumlu 24 genlik bir set, \u00e7oke\u015fli t\u00fcrlere k\u0131yasla bariz bir ifade art\u0131\u015f\u0131na u\u011fram\u0131\u015f. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar beyni daha esnek ve hat\u0131rlama yetisini daha g\u00fc\u00e7l\u00fc yapan bu reg\u00fclasyon bi\u00e7iminin erkeklerin e\u015flerini tan\u0131yabilmelerini ve e\u015fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir \u00f6d\u00fcl gibi alg\u0131lamalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Teke\u015flili\u011fe y\u00f6nelik bir nevi evrensel ve evrimsel form\u00fcle i\u015faret eden bu saptama insanlarda da ge\u00e7erli mi merak konusu. De\u011ferlendirme yapmak isteyenler i\u00e7in k\u00fc\u00e7\u00fck bir hat\u0131rlatma: En az\u0131ndan biyolojik anlamda teke\u015flilik \u00f6m\u00fcr boyu ayn\u0131 e\u015fle kalmak anlam\u0131na gelmiyor, tek bir yavrulama sezonu da yeterli!<\/p>\n

Kaynak:
\n<\/strong>Rebecca Young ve ark.<\/em>, “Conserved transcriptomic profiles underpin monogamy across vertebrates,” PNAS, Ocak 2019.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Di\u015fi ve erkek aras\u0131nda e\u015f ba\u011f\u0131 kurmak, anne ve baban\u0131n yavrunun bak\u0131m\u0131n\u0131 payla\u015fmas\u0131, b\u00f6lgeye aidiyetin \u015fiddetle savunulmas\u0131 yani bir anlamda m\u00fclkiyet\u00e7ilik\u2026 Bunlar size tan\u0131d\u0131k geldi mi? Alternatif ili\u015fki bi\u00e7imleri bir yana tarih boyunca insan toplumunun geneline hakim olmu\u015f ve olmaya da devam eden toplumsal d\u00fczenleni\u015f bi\u00e7iminden, yani teke\u015flilikten bahsediyoruz. \u0130nsans\u0131 t\u00fcrler halihaz\u0131rda bizlerden yani Homo […]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":31839,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,21,32,231],"tags":[4440,4439,4438],"class_list":["post-31838","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-biyoloji","category-evrim","category-molekuler-biyoloji-ve-genetik","tag-cokeslilik","tag-tekeslilik","tag-transkriptom"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t