Herkesin zaman alg\u0131s\u0131 kendine \u00f6zg\u00fc m\u00fc? Zaman alg\u0131m\u0131z h\u0131zlan\u0131r ya da yava\u015flar m\u0131? Zaman\u0131n bilincine nas\u0131l var\u0131r\u0131z? \u00d6znel zaman nesnel zamanla ne kadar \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr? Beynin bir ritmi var m\u0131? Bu ritim beynin neresinde, hangi n\u00f6rolojik s\u00fcre\u00e7lerde ve nelere ba\u011fl\u0131 olarak olu\u015fur? Zaman ufkumuz ne kadar? Ge\u00e7mi\u015fe tak\u0131l\u0131p kalmak m\u0131, an\u0131n tad\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmak m\u0131, gelecekteki hedeflere yo\u011funla\u015fmak m\u0131: Zaman y\u00f6nelimlerimiz neden birbirinden farkl\u0131? Zamana neden ihtiya\u00e7 duyar\u0131z?<\/p>\n
Biliminsan\u0131 Marc Wittmann Hissedilen Zaman<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda, insan\u0131n zaman deneyimiyle ilgili yukar\u0131daki sorulara ve benzerlerine, n\u00f6roloji ve psikoloji temelli g\u00fcncel ara\u015ft\u0131rmalar ve deneyler \u00fczerinden yan\u0131tlar ar\u0131yor.<\/p>\n Vakit ka\u00e7 nakit? Bekleyebilme, tatmini erteleyebilme becerisini \u00f6l\u00e7meyi hedefleyen, \u00e7ocuklara uygulanan \u00fcnl\u00fc \u015fekerleme deneyinin yeti\u015fkinlere y\u00f6nelik versiyonunda \u015feker yerine para kullan\u0131lm\u0131\u015f. Ara\u015ft\u0131rmaya kat\u0131lanlara \u00f6rne\u011fin \u015fu soruluyor; hemen \u015fimdi 1 dolar m\u0131 almak istersiniz, yoksa bir hafta sonra 50 dolar m\u0131? Ak\u0131lc\u0131 olan bir hafta bekleyebilmek, insanlar da genelde b\u00f6yle davran\u0131yor. Hemen verilmesi \u00f6nerilen paran\u0131n miktar\u0131 farkl\u0131 deneylerde art\u0131r\u0131l\u0131yor; bir a\u015famada, diyelim ki kendilerine hemen \u00f6nerilen 20 dolar\u0131, haftaya \u00f6denecek 50 dolara tercih edenler \u00e7\u0131kmaya ba\u015fl\u0131yor. Hemen al\u0131nan 20 dolar, bir dahaki hafta al\u0131nacak 50 dolara e\u015fit gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle bekleme s\u00fcresi, dene\u011fin g\u00f6z\u00fcnde 50 dolar\u0131n de\u011ferinin 20 dolara d\u00fc\u015fmesine neden oluyor.<\/p>\n Bu deneyin \u00f6zg\u00fcll\u00fc\u011f\u00fcnde, zaman ve para (nakit) birbirine \u00e7evrilebilen de\u011ferleri temsil ediyor. Kapitalizmin mottosundaki gibi: Vakit nakittir. Bekleme s\u00fcresi iki haftaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, deneklerde hemen verilecek daha az miktara raz\u0131 olma e\u011filimi ba\u015f g\u00f6steriyor. Bekleme s\u00fcresi k\u0131sald\u0131\u011f\u0131nda bekleme iste\u011fi artarken, bekleme s\u00fcresi uzad\u0131\u011f\u0131nda \u00f6d\u00fcle hemen ula\u015fmak iste\u011fi a\u011f\u0131r basmaya ba\u015fl\u0131yor. Buna \u201czaman miyoplu\u011fu\u201d deniyor: Yak\u0131n zaman aral\u0131klar\u0131 net, uzaklar belirsiz g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n Yazar Wittmann\u2019a g\u00f6re, her insan biraz zaman miyobu: Hepimize bir olay\u0131n bug\u00fcn olmas\u0131yla yar\u0131n olmas\u0131 aras\u0131ndaki fark, yar\u0131n olmas\u0131yla, yar\u0131ndan sonra olmas\u0131 aras\u0131ndaki farktan daha b\u00fcy\u00fck geliyor. Fakat miyoplu\u011fun derecesi, farkl\u0131 zaman perspektiflerine sahip insanlarda farkl\u0131 olabilir. \u00d6rne\u011fin itkisel davran\u0131\u015flar sergileyen ki\u015filer y\u00fcksek dereceli zaman miyoplu\u011fundan mustarip; bu ki\u015filerce an\u0131nda gelen kazan\u00e7, uzun vadedeki sonu\u00e7lar\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n daha de\u011ferli kabul ediliyor.<\/p>\n A\u011f\u0131r \u00e7ekim etkisi Tehditk\u00e2r ve duygusal i\u00e7erikli uyaranlar\u0131n ger\u00e7ekte oldu\u011fundan daha uzun s\u00fcr\u00fcyormu\u015f gibi alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6sterildi\u011fi deneyler var. G\u00f6zlemciler ekranda kendilerine yakla\u015f\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen bir imge varken, kendilerinden uzakla\u015f\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen bir imgenin oldu\u011fu duruma g\u00f6re s\u00fcreyi daha uzun tahmin ediyorlar. Benzer bir etki, deneklere duygusal etki yaratacak bir i\u00e7eri\u011fe sahip foto\u011fraflar g\u00f6sterildi\u011finde de ger\u00e7ekle\u015fiyor. Bir kaza an\u0131ndan ya da erotik foto\u011fraflar, dingin do\u011fa foto\u011fraflar\u0131na g\u00f6re, deneklerde daha uzun s\u00fcre ekranda kalm\u0131\u015f san\u0131s\u0131 uyand\u0131r\u0131yor. Hepimiz, uyaranlar bizim i\u00e7in hayati \u00f6nemdeyken beynimizin daha h\u0131zl\u0131 ve yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 deneyimlemi\u015fizdir. Alg\u0131daki bu h\u0131zlanman\u0131n evrimsel bir \u00f6nemi oldu\u011fu da a\u015fik\u00e2rd\u0131r; tehlikeli ve \u00f6nemli uyaranlar kar\u015f\u0131s\u0131nda vaktinde tepki verebilmek, hayatta kalabilmek ya da soyu s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in bir gerekliliktir.<\/p>\n Zaman\u0131 nas\u0131l uzat\u0131r\u0131z? Bir zaman diliminin \u00f6znel s\u00fcresinin, bu kesitte meydana gelen ve bellekte depolanan olaylar\u0131n ve \u00e7evresel, duygusal ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel de\u011fi\u015fikliklerin say\u0131s\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steren \u00e7ok say\u0131da ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hat\u0131rlanan deneyimler \u00e7o\u011fald\u0131\u011f\u0131nda, bu deneyimlerin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 zaman dilimi daha uzunmu\u015f gibi gelir bizlere. S\u00fcrekli yeni izlenimler edindi\u011fimiz bir haftal\u0131k tatil, evle i\u015f aras\u0131nda gidip geldi\u011fimiz rutin bir haftaya k\u0131yasla \u00f6znel olarak daha uzundur. Ama yeni olan \u015fey bir rutine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde de \u00f6znel zaman yine h\u0131zlanacakt\u0131r.<\/p>\n \u00d6te yandan zaman\u0131n uzad\u0131\u011f\u0131 duygusu ki\u015fi dinlenirken, kendine ya da bedenine odakland\u0131\u011f\u0131nda da ortaya \u00e7\u0131kar; \u00f6rne\u011fin meditasyon s\u0131ras\u0131nda, \u00f6znel zaman yine uzar. Bir yanda yo\u011fun duygusal\/d\u00fc\u015f\u00fcnsel\/\u00e7evresel durumlar\u0131n \u00f6znel zaman\u0131n uzamas\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledik, di\u011fer yanda rahatlaman\u0131n ve kendine odaklanman\u0131n. \u00c7eli\u015fkili geliyor de\u011fil mi? Ama de\u011fil: Her iki durumda da bedensel ve zihinsel s\u00fcre\u00e7lere y\u00f6nelik alg\u0131 yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Son olarak, Romal\u0131 filozof ve devlet adam\u0131 Seneca\u2019n\u0131n Ya\u015fam\u0131n K\u0131sal\u0131\u011f\u0131 \u00dczerine<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, y\u00fczy\u0131llar \u00f6ncesinden \u201cya\u015fam\u0131 uzatman\u0131n\u201d anahtar\u0131n\u0131 veren s\u00f6zlerine kulak verelim:<\/p>\n \u201cMesele ya\u015famak i\u00e7in k\u0131sa bir s\u00fcremizin olmas\u0131 de\u011fil, bunun \u00e7o\u011funu bo\u015fa harcamam\u0131zd\u0131r. Hayat yeterince uzundur ve tamam\u0131n\u0131 iyi bir bi\u00e7imde de\u011ferlendirdi\u011fimizde bize en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131lar\u0131 elde etmemiz i\u00e7in yeterince c\u00f6mert bir s\u00fcre verilmi\u015ftir.\u201d<\/p>\n Hissedilen Zaman – Zaman\u0131 Nas\u0131l Deneyimleriz?, Marc Wittmann, \u00c7ev. \u00d6zde Duygu G\u00fcrkan, Metis Kitap, 2018, 160 s. <\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Herkesin zaman alg\u0131s\u0131 kendine \u00f6zg\u00fc m\u00fc? Zaman alg\u0131m\u0131z h\u0131zlan\u0131r ya da yava\u015flar m\u0131? Zaman\u0131n bilincine nas\u0131l var\u0131r\u0131z? \u00d6znel zaman nesnel zamanla ne kadar \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr? Beynin bir ritmi var m\u0131? Bu ritim beynin neresinde, hangi n\u00f6rolojik s\u00fcre\u00e7lerde ve nelere ba\u011fl\u0131 olarak olu\u015fur? Zaman ufkumuz ne kadar? Ge\u00e7mi\u015fe tak\u0131l\u0131p kalmak m\u0131, an\u0131n tad\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmak m\u0131, gelecekteki hedeflere […]<\/p>\n","protected":false},"author":470,"featured_media":32175,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[4476,38,513,510,511],"tags":[4503,4504,4505],"class_list":["post-32139","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-180-sayi","category-dergi-sayilari","category-kitapcil","category-surekli-bolumler","category-yayin-dunyasi","tag-hissedilen-zaman","tag-marc-wittmann","tag-metis-kitap"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32139","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/470"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=32139"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32139\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32175"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=32139"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=32139"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=32139"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/strong>Zaman\u0131 en yo\u011fun ne zaman hissederiz? Saatin tiktaklar\u0131n\u0131n i\u00e7imizde b\u00fcy\u00fcy\u00fcp, adeta nabz\u0131m\u0131z haline geldi\u011fi zamanlar hangileridir? Yan\u0131tta herkes hemfikir olacakt\u0131r: Beklerken. \u00d6zellikle arzulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feyi beklerken, zamanla adeta sab\u0131r imtihan\u0131na gireriz. Ya da bir deneye\u2026<\/p>\n
\n<\/strong>Peki zaman alg\u0131m\u0131z\u0131n ritmi hep sabit mi kal\u0131yor? D\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamam\u0131z\u0131n h\u0131zland\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla olaylar\u0131n yava\u015flad\u0131\u011f\u0131 izlenimine kap\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z zamanlar oluyor mu? A\u011f\u0131r \u00e7ekim ger\u00e7ek hayatta da ya\u015fan\u0131lan bir olgu mu? Belirli bir zaman kesiti, kimi durumlarda bizler i\u00e7in daha uzun hale geliyor mu? Bu konunun bilim a\u00e7\u0131s\u0131ndan hen\u00fcz net bir yan\u0131t\u0131 olmasa da, deneylerin sundu\u011fu sistematik olmayan kimi kan\u0131tlar bulunuyor.<\/p>\n
\n<\/strong>Ayn\u0131 noktadan devam edersek, alg\u0131m\u0131z yava\u015flad\u0131\u011f\u0131nda da, \u00f6znel zaman\u0131m\u0131z h\u0131zlan\u0131r. Rutinlerimiz artt\u0131k\u00e7a, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yeni deneyimlerin s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 azal\u0131r; alg\u0131m\u0131z yava\u015flar ve zihin yenilik i\u00e7ermeyen rutinleri kal\u0131c\u0131 bi\u00e7imde kaydetmez olur; ge\u00e7en zamana bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, h\u0131zla ge\u00e7ti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n