{"id":32223,"date":"2019-02-03T01:51:28","date_gmt":"2019-02-02T22:51:28","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=32223"},"modified":"2019-02-02T23:36:00","modified_gmt":"2019-02-02T20:36:00","slug":"uyumak-icin-bir-sebep-daha-yaralari-nemuri-iyilestirecek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/02\/03\/uyumak-icin-bir-sebep-daha-yaralari-nemuri-iyilestirecek","title":{"rendered":"Uyumak i\u00e7in bir sebep daha: yaralar\u0131 nemuri iyile\u015ftirecek"},"content":{"rendered":"

Diyelim ki ate\u015finiz \u00e7\u0131kt\u0131, a\u011fr\u0131lar v\u00fccudunuzda kol geziyor; bir an \u00f6nce kendinizi eve atmak istiyorsunuz. \u00c7\u00fcnk\u00fc o an yapmak istedi\u011finiz tek bir \u015fey var: uyumak. Nedenini hi\u00e7 merak ettiniz mi? Belki de cevab\u0131 bildi\u011finizi, bu iste\u011fin v\u00fccudunuzdaki enfeksiyondan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz. Yanl\u0131\u015f. Cevap tam tersi do\u011frultuda, yani enfeksiyonda de\u011fil ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminde yat\u0131yor. Pennysylvania \u00dcniversitesi Perelman T\u0131p Fak\u00fcltesi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n 12.000 meyve sine\u011fi soyu \u00fczerinde y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma uyku ve ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi somut zemine oturtmay\u0131 sonunda ba\u015fard\u0131. Bu zeminin ad\u0131 nemuri<\/em>, ya da ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n k\u0131saltt\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imiyle, nur<\/em> geni.<\/p>\n

nemuri<\/em> bu \u00e7al\u0131\u015fma kapsam\u0131nda meyve sineklerinde analiz alt\u0131na al\u0131nan 8.000\u2019i a\u015fk\u0131n gen aras\u0131nda \u00e7ok \u00f6zel bir yer i\u015fgal ediyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir yandan derin uykuyu tetiklerken di\u011fer yandan mikroplar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcyor. Nas\u0131l m\u0131? Bunun i\u00e7in \u00f6nce uyku ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda nerede oldu\u011fumuzu birka\u00e7 c\u00fcmleyle \u00f6zetlemek gerekiyor. Zaten daha fazlas\u0131n\u0131 yapmak zor, zira insan hayat\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te birini kaplayacak kadar merkezi bir yerde durdu\u011fu halde uyku hakk\u0131nda \u00f6\u011frenebildiklerimiz pek az. Sirkadiyen ritm de denen 24 saatlik biyolojik saat ile v\u00fccudun i\u00e7 denge sistemi olarak nitelendirebilece\u011fimiz homeostatik sistemin g\u00fcd\u00fcm\u00fc ve i\u015fbirli\u011fiyle y\u00fcr\u00fcyen bir mekanizma uyku. Her bir evresinde neler olup bitti\u011fi, beynin hangi b\u00f6lgelerinin bu s\u00fcre\u00e7te daha fazla rol oynad\u0131\u011f\u0131, bili\u015fsel i\u015flevlerin korunmas\u0131ndaki \u00f6nemi gibi \u00e7e\u015fitli konularda epeyce bilgi sahibiyiz. Fakat kimi temel sorular h\u00e2l\u00e2 cevaps\u0131z.<\/p>\n

\"\"
Bakteri bula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f meyve sine\u011finin beyninde, tek bir n\u00f6ronda (ye\u015fil) faaliyete ge\u00e7mi\u015f haldeki nemuri ve beynin iki taraf\u0131na uzanan ba\u011flant\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Kaynak: Amita Sehgal, Perelman School of Medicine, University of Pennsylvania; Science.<\/figcaption><\/figure>\n

Mesela neden uyuma ihtiyac\u0131 hissediyoruz? Yani bizi her gece yata\u011fa g\u00f6t\u00fcren \u015fey tam olarak ne? Science<\/em> dergisinin 31 Ocak say\u0131s\u0131nda yer bulan ara\u015ft\u0131rma i\u015fte bu soruya aranan cevapla ba\u015flam\u0131\u015f. Asl\u0131nda bu aray\u0131\u015f da yeni de\u011fil; mekanizman\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi ayn\u0131 zamanda hangi molek\u00fcllerin, yani hangi gen ve proteinlerin uyku s\u00fcrecinde etkili oldu\u011funu bulmak anlam\u0131na gelece\u011finden, y\u0131llar \u00f6nce meyve sineklerinde uygulanacak \u00e7e\u015fitli deney modelleri tasarlanm\u0131\u015f ve kimi aday genlere ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f. Meyve sinekleri memelilere g\u00f6re genetik manip\u00fclasyona u\u011frat\u0131lmas\u0131 daha kolay canl\u0131lar olduklar\u0131ndan sinir sistemi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda tercih ediliyor; di\u011fer bir deyi\u015fle belli bir genin etkisini anlamak i\u00e7in bu canl\u0131n\u0131n ilgili geni bir t\u00fcr de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frat\u0131l\u0131p takibe al\u0131n\u0131yor. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fclerinden Amita Sehgal\u2019in belirtti\u011fine g\u00f6re y\u0131llar i\u00e7inde s\u00f6z konusu y\u00f6ntemle ula\u015f\u0131lan aday genler daha \u00e7ok bu hayvanlar\u0131n uyumas\u0131 i\u00e7in \u201cgerekli\u201d olanlara i\u015faret etmi\u015f. Oysa mevcut \u00e7al\u0131\u015fma ilk defa ba\u015fka bir nicelikle, uykunun miktar\u0131yla ilgili bir gene \u0131\u015f\u0131k tutuyor. Yani nemuri<\/em>\u2019ye… Kendisine Japonca\u2019da \u201cuyku\u201d anlam\u0131na gelen bu ismin verilmesi de genin \u00f6zel konumundan, uykuyu \u201ctetikleyen\u201d gen olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar nemuri<\/em>\u2019ye ula\u015fabilmek i\u00e7in tek tek her bir genin yeti\u015fkin meyve sineklerinde daha fazla sentezlenmesini sa\u011flay\u0131p etkilerini incelemi\u015fler. Neticede bu genin kodlad\u0131\u011f\u0131 proteinin normalden fazla salg\u0131lanmas\u0131 halinde hayvanlar\u0131n uyku miktar\u0131nda bariz bir art\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015fler. Dahas\u0131 genin yoklu\u011funda (ya da susturulmas\u0131 halinde) uykular\u0131ndan daha kolay uyan\u0131r ya da uykuya a\u015f\u0131r\u0131 ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 uykusuz b\u0131rak\u0131lma gibi hallerde buna yeterli cevab\u0131 veremez hale gelmi\u015fler. Di\u011fer bir deyi\u015fle nemuri<\/em> sadece uykunun miktar\u0131n\u0131 de\u011fil derinli\u011fini de art\u0131rm\u0131\u015f. Her bir uyku evresini daha uzun s\u00fcreyle deneyimleyen hayvanlar\u0131n uyand\u0131r\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015fmi\u015f. Peki ger\u00e7ekten kim ya da ne, bu nemuri<\/em>? Cevap, genin protein kodlama s\u00fcrecini tetikleyen iki etkenden birinde: \u0130lkini art\u0131k tahmin edebiliriz, uykusuz kalmak, ikincisi ise onu as\u0131l \u00f6zel k\u0131lan tetikleyici, yani enfeksiyon! \u00c7al\u0131\u015fma kapsam\u0131nda bakteriyle enfekte edilen hayvanlarda nemuri<\/em>\u2019nin daha fazla protein \u00fcretimi sa\u011flad\u0131\u011f\u0131, bu proteinin uyku sistemini etkileyen n\u00f6ronlarla etkile\u015fime ge\u00e7erek uykunun miktar\u0131n\u0131 ve derinli\u011fini art\u0131rman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra enfeksiyona neden olan bakterileri \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc, bunun da hayvanlarda sa\u011fkal\u0131m\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi\u011fi tespit edilmi\u015f. Asl\u0131nda bakteri \u00f6ld\u00fcrmek nemuri<\/em> geninin as\u0131l bilinen i\u015flevi; yani kendisi, sinir sistemi d\u0131\u015f\u0131ndaki dokularda istilac\u0131larla sava\u015fan bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k molek\u00fcl\u00fcn\u00fc \u00fcretmekten sorumlu. \u0130stisnai olan beyindeki varl\u0131\u011f\u0131 ve burada girdi\u011fi etkile\u015fim. Tam da bu sebeple olsa gerek beyinde ilgili proteinin salg\u0131land\u0131\u011f\u0131 h\u00fccreler \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131 say\u0131da. N\u00f6ronlarla hangi mekanizma \u00fczerinden haberle\u015fti\u011fi ise hen\u00fcz anla\u015f\u0131labilmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n