{"id":32367,"date":"2019-02-10T02:15:10","date_gmt":"2019-02-09T23:15:10","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=32367"},"modified":"2019-02-10T01:56:13","modified_gmt":"2019-02-09T22:56:13","slug":"hamburgerinizi-laboratuvarda-yaptirin-dunyayi-kurtarin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/02\/10\/hamburgerinizi-laboratuvarda-yaptirin-dunyayi-kurtarin","title":{"rendered":"Hamburgerinizi laboratuvarda yapt\u0131r\u0131n, d\u00fcnyay\u0131 kurtar\u0131n"},"content":{"rendered":"

Ya\u015fam alanlar\u0131ndaki par\u00e7alanma ve kay\u0131plar, kirlilik, patojenler, iklim de\u011fi\u015fimi, yabanc\u0131 t\u00fcrlerin istilas\u0131\u2026 D\u00fcnyadaki omurgal\u0131 t\u00fcrlerinin be\u015fte birini yok olma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rakan sebeplerden belli ba\u015fl\u0131lar\u0131. \u0130nsanla ili\u015fkili olmayan tek bir etken bile yok. Oregon Devlet \u00dcniversitesi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi omurgal\u0131 v\u00fccut b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fct al\u0131narak de\u011ferlendirme yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda tablo daha da vahim bir hal al\u0131yor. Memeli ve bal\u0131klarda 100 kg ve \u00fczeri canl\u0131lar ile amfibi, ku\u015f ve s\u00fcr\u00fcngenlerde 40 kg ve \u00fczeri olanlar, yani nispeten b\u00fcy\u00fck boyutlar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc \u201cmegafauna\u201d olarak nitelendirilebilecek omurgal\u0131 t\u00fcrleri, di\u011fer omurgal\u0131lara g\u00f6re \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck tehdit alt\u0131nda: Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bu \u00f6l\u00e7\u00fctle tespit etti\u011fi 300 civar\u0131 megafauna \u00fcyesi t\u00fcr\u00fcn %70\u2019inde belirgin n\u00fcfus azalmas\u0131, yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131nda ise yok olma tehlikesi s\u00f6z konusu. IUCN\u2019nin (D\u00fcnya Do\u011fa ve Do\u011fal Kaynaklar\u0131 Koruma Birli\u011fi) K\u0131rm\u0131z\u0131 Liste\u2019sine dahil 39.493 omurgal\u0131 t\u00fcr\u00fc genelinde bu oranlar s\u0131ras\u0131yla %46 ve %21 d\u00fczeyinde. Yani omurgal\u0131 boyutu b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e yok olma tehlikesi belirginlik kazan\u0131yor. 6 \u015eubat\u2019ta <\/span>Conservation Letters<\/span><\/i> dergisinde yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu durumun sorumlusunu \u015fu d\u00f6rt s\u00f6zc\u00fckle a\u00e7\u0131kl\u0131yor: \u0130nsanlar\u0131n et t\u00fcketme hevesi.<\/span><\/p>\n

\"\"
Her bir omurgal\u0131 grubuna ait en b\u00fcy\u00fck megafauna \u00fcyesi. Sol \u00fcst, bir balina t\u00fcr\u00fc olan Rhincodon typus; sa\u011f \u00fcst, bir kaplumba\u011fa t\u00fcr\u00fc olan Dermochelys coriacea; orta sol, beluga ad\u0131yla bilinen Huso huso; orta sa\u011f, Afrika fili Loxodonta Africana; alt sol, dev \u00c7in semenderi Andrias davidianus; alt sa\u011f, Somali deveku\u015fu Struthio molybdophanes. Kaynak: Ripple ve ark, 2019.<\/figcaption><\/figure>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar memeli, k\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131k, \u0131\u015f\u0131n y\u00fczge\u00e7li bal\u0131k, ku\u015f, s\u00fcr\u00fcngen ve amfibi \u015feklinde alt\u0131 gruba ay\u0131rd\u0131klar\u0131 megafauna \u00fcyelerinin her biri i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck tehdidin et t\u00fcketimine y\u00f6nelik avlanma oldu\u011funu, bunu (\u00f6zellike Asya \u00fclkelerindeki alternatif t\u0131p y\u00f6ntemleri ba\u011flam\u0131nda) t\u0131bbi kullan\u0131m, deri veya y\u00fczge\u00e7 gibi v\u00fccut k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli ama\u00e7larla kullan\u0131m\u0131 ve canl\u0131 hayvan ticaretinin izledi\u011fini belirtiyorlar. Y\u00fcz bin y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n s\u00fcredir uzaktan \u00f6ld\u00fcrebilme yetenekleri sayesinde kendi k\u00fctlelerini a\u015fan hayvanlar\u0131 tuza\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcrebildiklerinden insanlar \u201cs\u00fcper-avc\u0131lar\u201d olarak nitelendiriliyor. Nitekim son 500 y\u0131lda insan faaliyetlerine ba\u011fl\u0131 olarak nesli t\u00fckenen omurgal\u0131 oran\u0131 %1\u2019e yak\u0131n; bu oran megafauna s\u00f6z konusu oldu\u011funda 2 kat\u0131na \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00dcreme d\u00f6ng\u00fcleri daha yava\u015f ve zahmetli oldu\u011fundan megafauna mensuplar\u0131 her t\u00fcrl\u00fc kay\u0131p ve zarardan daha fazla etkileniyor. Ortaya konan ististikler, insan\u0131n et yeme a\u015fk\u0131na do\u011frudan veya dolayl\u0131 bi\u00e7imlerde kurban giden bu hayvanlar\u0131n ortadan kalkmas\u0131n\u0131n an meselesi oldu\u011funu g\u00f6steriyor. \u00d6yle ki ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131 veya do\u011frudan kendilerini bu h\u0131zla t\u00fcketmeye devam edersek her 5 megafauna \u00fcyesinden 3\u2019\u00fcn\u00fcn nesli t\u00fckenecek. Bu da ekosistemler \u00fczerinde say\u0131s\u0131z zincirleme etkiyi beraberinde getirecek. Peki bu gidi\u015fata dur demenin bir yolu var m\u0131? Di\u011fer bir deyi\u015fle, et yememek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/span><\/p>\n

Et yemek ya da yememek<\/b><\/p>\n

Asl\u0131nda cevap evet de olsa hay\u0131r da olsa kabul edilmesi gereken bir ger\u00e7ek var: Uzun vadede et yemekten vazge\u00e7mek zorunda kalabiliriz. Zira Birle\u015fmi\u015f Milletler ve Amerikan Kimyac\u0131lar Toplulu\u011fu\u2019nun verilerine g\u00f6re 2050 itibariyle karn\u0131 doyurulacak insan say\u0131s\u0131 9,6 milyara \u00e7\u0131kacak; bu da hayvanc\u0131l\u0131k oran\u0131n\u0131n %73 art\u0131r\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelecek. Mevcut d\u00fczeydeki hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n sera gazlar\u0131n\u0131n %15\u2019inden sorumlu oldu\u011fu ve 1 kg et \u00fcretimi i\u00e7in 15.400 litre suya ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulursa 20 y\u0131l sonra et t\u00fcketiminin maliyeti s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmaktan iyice uzakla\u015facak. Tam da bu sebeple Google\u2019\u0131n e\u015fkurucusu Sergey Brin\u2019den Bill Gates\u2019e ya da Twitter\u2019\u0131n kurucular\u0131 Biz Stone ve Evan Williams\u2019a, ete alternatif \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rma-geli\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gelece\u011fe yat\u0131r\u0131m yapmak isteyenlerin g\u00f6zlerini dikti\u011fi bir alana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Hatta en son 6 \u015eubat\u2019ta Washington DC merkezli Good Food Institute, geleneksel ete alternatif \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015fan 14 projeye toplamda 3 milyon dolar hibe edece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Bunlardan sekizi bitki tabanl\u0131 proteinlerle, alt\u0131s\u0131 laboratuvar ortam\u0131nda \u00fcretilen etlerle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar. Peki geli\u015fmeler umut vaat ediyor mu? Hem evet hem hay\u0131r\u2026<\/span><\/p>\n

Evet, \u00e7\u00fcnk\u00fc laboratuvar ortam\u0131nda yeti\u015ftirilen et konusunda, i\u015flemin ilk ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7 verdi\u011fi 2013 y\u0131l\u0131ndan bu yana \u00e7ok mesafe kat edildi. Maastrich \u00dcniversitesi\u2019nden damar biyolojisi konusunda uzman Mark Post\u2019un inek k\u00f6k h\u00fccrelerinde yola \u00e7\u0131karak yapt\u0131\u011f\u0131 laboratuvar hamburgeri o zamanlar biraz pahal\u0131ya malolmu\u015f, 250 bin Euro kadar tutmu\u015ftu. Bug\u00fcn 140 graml\u0131k lab-burgerin maliyeti 500 Euroya kadar d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclebildi. \u0130nce bir dilim laboratuvar etini ise 50 dolara \u00fcretmek m\u00fcmk\u00fcn. Post\u2019un yapay etinin tad\u0131nda da ilerlemeler oldu. Kas h\u00fccrelerinden elde edildi\u011finden hi\u00e7 ya\u011f i\u00e7ermeyen lab-burger biraz yavand\u0131. \u015eimdilerde doku m\u00fchendislerinin en b\u00fcy\u00fck u\u011fra\u015f\u0131 ya\u011f h\u00fccrelerini tetikleyerek veya h\u00fccrelerin beslenip b\u00fcy\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc k\u00fclt\u00fcr ortamlar\u0131n\u0131 zenginle\u015ftirerek lezzet a\u00e7\u0131s\u0131ndan ger\u00e7ek ete daha yak\u0131n bir tada ula\u015fmak. Ne de olsa i\u015f maliyeti d\u00fc\u015f\u00fcrmekle bitmiyor; binlerce y\u0131ll\u0131k et tutkusunu tatmin edebilmek i\u00e7in son t\u00fcketiciye eti aratmayacak bir tat sunmak gerekiyor. Bitki proteinlerinden elde edilen etler tam da bu sebeple, sahip olduklar\u0131 s\u00fcngerimsi tat y\u00fcz\u00fcnden ayn\u0131 derecede ilgi \u00e7ekmiyor. Ara\u015ft\u0131rmalar inek, domuz, bal\u0131k gibi yayg\u0131n t\u00fcketilen hayvanlar\u0131n kaslar\u0131ndan t\u00fcretilen ve doku m\u00fchendisli\u011fi marifetiyle ya\u011f h\u00fccreleriyle birle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan yar\u0131-yapay etler \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131yor.<\/span><\/p>\n

Bir nevi h\u00fccre tar\u0131m\u0131 olarak nitelendirilen bu geli\u015fmelerin yeterince umut vaat etmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren etkense, para. Yukar\u0131da bahsi ge\u00e7en ba\u011f\u0131\u015flar, devletin deste\u011fi olmad\u0131k\u00e7a yetersiz kal\u0131yor. \u00d6rne\u011fin lab-burgerin ba\u015flat\u0131c\u0131s\u0131 Hollanda a\u00e7\u0131s\u0131ndan ba\u015flang\u0131\u00e7taki 250 bin Euro\u2019luk maliyet a\u011f\u0131r gelmi\u015f olacak ki mali kaynaklar daha az riskli bulduklar\u0131, disiplinler aras\u0131 ortakl\u0131k gerektirmeyen bitki tabanl\u0131 proteinlere aktar\u0131lm\u0131\u015f. ABD\u2019de de durum \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fil. Doku m\u00fchendisli\u011fi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 daha ziyade Ulusal Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan fonlan\u0131yor; fakat a\u011f\u0131rl\u0131k biyomedikal uygulamalarda. Besin teknolojilerinin ana destek\u00e7isi Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131 ise bu alana yeterince yat\u0131r\u0131m yapm\u0131yor. Bu da teknik zorluklar\u0131n a\u015f\u0131lma s\u00fcrecini uzatt\u0131\u011f\u0131 gibi mevcut sanayiyi, laboratuvar yap\u0131m\u0131 etleri kitlelerle bulu\u015fturmaya ehil bilimsel ve m\u00fchendislik uzmanl\u0131\u011f\u0131ndan yoksun k\u0131l\u0131yor. \u00dcstelik akademik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n yeterince destek g\u00f6rmedi\u011fi bu ortamda, \u00f6zel \u015firketlerin ilerlemelerini ticari s\u0131r diyerek saklamalar\u0131 durumu g\u00fc\u00e7le\u015ftiriyor.<\/span><\/p>\n

Yine de ne olursa olsun umutlanmak i\u00e7in sebep \u00e7ok. Enerji, su ve toprak kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00e7ok daha a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7ekmek, ekosistemlerde yarat\u0131lan tahribat\u0131 gidermek, son halkada bu ekosistemin \u00fcyeleri olan hayvanlar\u0131n ve tabii kendi t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamak gibi kazan\u00e7lar s\u00f6z konusuysa madem, az\u0131c\u0131k tat kayb\u0131na raz\u0131 gelinemez mi? Silikon Vadisi\u2019nin besin teknolojisi \u015firketlerinden Impossible Foods\u2019un kurucusu Patrick O. Brown \u00fcstlendikleri misyon a\u00e7\u0131s\u0131ndan fark yaratacak as\u0131l t\u00fcketicinin iflah olmaz etseverler oldu\u011funu hat\u0131rlat\u0131yor ve ekliyor: \u201cHer ge\u00e7en g\u00fcn daha iyiye gidiyoruz ve daha da iyi olaca\u011f\u0131z. \u0130neklerin yapamayaca\u011f\u0131 kadar iyi\u2026\u201d<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Kaynak
\n<\/b><\/p>\n

1) Ripple J. William ve ark., \u201cAre we eating the world’s megafauna to extinction?\u201d, <\/span>Conservation Letters<\/span><\/i>, 6 \u015eubat 2019.<\/span>
\n<\/span>2) Elie Dolgin, \u201cSizzling interest in lab-grown meat belies lack of basic research\u201d, Nature News, 6 \u015eubat 2019.<\/span>
\n<\/span>3) Melissae Fellet, \u201cA Fresh Take on Fake Meat: Can scientists deliver a meatless burger that tastes good and will not harm the planet?\u201d, <\/span>ACS Cent. Sci.<\/span><\/i>, 2015, <\/span>1<\/span><\/i> (7), pp 347\u2013349.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ya\u015fam alanlar\u0131ndaki par\u00e7alanma ve kay\u0131plar, kirlilik, patojenler, iklim de\u011fi\u015fimi, yabanc\u0131 t\u00fcrlerin istilas\u0131\u2026 D\u00fcnyadaki omurgal\u0131 t\u00fcrlerinin be\u015fte birini yok olma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rakan sebeplerden belli ba\u015fl\u0131lar\u0131. \u0130nsanla ili\u015fkili olmayan tek bir etken bile yok. Oregon Devlet \u00dcniversitesi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi omurgal\u0131 v\u00fccut b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fct al\u0131narak de\u011ferlendirme yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda tablo daha da vahim bir hal al\u0131yor. Memeli […]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":32365,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,21,217],"tags":[4545,4546,4544,4547],"class_list":["post-32367","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-biyoloji","category-cevre-bilimleri","tag-et-tuketimi","tag-laboratuvarda-uretilen-etler","tag-megafauna","tag-surdurulebilirlik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32367","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/184"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=32367"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32367\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32365"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=32367"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=32367"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=32367"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}