Biyosfer nedir? Nas\u0131l olu\u015ftu ve geli\u015fti?<\/strong> D\u00fcnya biyosferi hemen olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle atmosfer tam anlam\u0131yla olu\u015ftuktan sonra, yani O2<\/sub> yo\u011funlu\u011fu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz atmosferine benzer yo\u011funlu\u011fa ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, gezegenin biyosferi de olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r diyebiliriz. Bu da yakla\u015f\u0131k 2,5 milyar y\u0131l \u00f6ncedir. Ancak \u015fu \u00f6nemli noktay\u0131 unutmamak gerek. Bitkilerin sulu ortamlar\u0131 terk ederek, kayalar\u0131n \u00fcst\u00fcne yap\u0131\u015f\u0131p, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz likenlerine benzer bi\u00e7imli tiplerle gezegeninin ilk paleo-floras\u0131n\u0131 (jeolojik anlamda eski bitki toplulu\u011funu) olu\u015fturmas\u0131, Orta Devon D\u00f6nemi\u2019ne rastlar ki, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 400 milyon y\u0131l \u00f6ncesidir. \u0130lk toprak olu\u015fumlar\u0131 da o zamandad\u0131r. Kan\u0131m\u0131zca ilk ger\u00e7ek biyosfer, Devon D\u00f6nemi\u2019nin ba\u015flar\u0131nda olu\u015fmu\u015f olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yer evrim ge\u00e7irirken, paleo-biyosferdeki (jeolojik anlamda eski biyosfer) paleo-ekosistemler de (jeolojik anlamda eski biyosfer) evrim \u00e7ark\u0131n\u0131n di\u015flileri gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, onlar da zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frar. Bu de\u011fi\u015fiklikleri sa\u011flayan olaylar\u0131n ba\u015f\u0131nda iklim ve levha hareketleri gelir.<\/p>\n Jeolojik zaman i\u00e7indeki paleo-ekosistemler, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ekosistemleriyle ayn\u0131 \u00f6zellikleri g\u00f6sterir. Milyonlarca y\u0131l \u00f6nceki ekosistemlerin tek kan\u0131t\u0131, o zamana ait canl\u0131lar\u0131n fosilleridir. Bunu \u00fclkemizden \u00e7ok g\u00fczel iki \u00f6rnekle \u00f6zetleyebiliriz. K\u00fc\u00e7\u00fck\u00e7ekmece ve civar\u0131nda, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 10-8 milyon y\u0131l \u00f6nce, Ge\u00e7 Miyosen D\u00f6nem\u2019de ya\u015fam\u0131\u015f hayvanlar\u0131n fosille\u015fmi\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Bu kal\u0131nt\u0131lar\u0131 bug\u00fcn ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n ya\u015fam ortamlar\u0131, yani ekosistemleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda; K\u00fc\u00e7\u00fck\u00e7ekmece\u2019nin de i\u00e7inde bulundu\u011fu co\u011frafyan\u0131n, an\u0131lan zaman i\u00e7inde savanl\u0131k ortam oldu\u011funu anl\u0131yoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc fosil kay\u0131tlar\u0131nda gergedan, z\u00fcrafa ve aslan gibi, savanl\u0131k ortamlarda ya\u015fayan canl\u0131lar vard\u0131r. Bu kay\u0131tlar, 10-8 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Trakya\u2019da savan ortam\u0131n\u0131n egemen oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Gene Zonguldak\u2019daki ta\u015fk\u00f6m\u00fcr\u00fc varl\u0131\u011f\u0131, 300 milyon y\u0131l \u00f6nce devasa bir g\u00f6l\u00fcn batakl\u0131klar\u0131ndaki, devasa Karbonifer bitkilerinin fosille\u015fmi\u015f kal\u0131nt\u0131s\u0131d\u0131r. Bu ta\u015fk\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fc olu\u015fturan bitki ekosisteminin, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ya\u011fmur ormanlar\u0131ndaki bitki \u00e7e\u015fitlili\u011fini i\u00e7eren karasal ekosistemin benzeri oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n Biyosferde iki \u00f6nemli ortam s\u00f6z konusudur. Bunlardan biri biyomlard\u0131r. Tundra, \u00e7\u00f6l, savan, ya\u011fmur ormanlar\u0131, so\u011fuk iklim ormanlar\u0131, otluk alanlar birer biyomdur. Biyomlar ekosistemlere benzerler; iklimsel ve co\u011frafik olarak, bitki toplulu\u011fu, hayvan toplulu\u011fu ve toprak organizmalar\u0131 i\u00e7eri\u011finin benzer \u00f6zellikler g\u00f6sterdi\u011fi ekolojik ortamlard\u0131r. Ekosistem ise biyomdan \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fam alanlar\u0131d\u0131r. Ekosistemler biyolojik ve fiziksel bile\u015fenlerin bir arada bulundu\u011fu ve de bunlar\u0131n birbirleriyle devaml\u0131 etkile\u015fimde oldu\u011fu ya\u015fam ortam\u0131d\u0131r.<\/p>\n Biyomlar(*) \u015fu temel fakt\u00f6rlerle belirlenir. \u00d6rne\u011fin, bitki topluluklar\u0131n\u0131n genel \u00e7e\u015fitleri, \u00e7al\u0131l\u0131klar, otlaklar, a\u011fa\u00e7lar gibi ya da a\u011fa\u00e7lar\u0131n yaprak tipleri, \u00f6rne\u011fin etli ya da i\u011fneyaprakl\u0131lar gibi ve tabii ki en \u00f6nemlisi, sahip oldu\u011fu iklim tipleri gibi. Biyomlar, genetik, taksonomik ve tarihi ge\u00e7mi\u015flerine bakarak s\u0131n\u0131flanamazlar.<\/p>\n \u015eimdi de ekosistemlere g\u00f6z atal\u0131m. Bu ya\u015fam ortamlar\u0131n\u0131n biyoma g\u00f6re \u00e7ok daha dar, s\u0131n\u0131rl\u0131 alanlar\u0131 i\u00e7erdi\u011fini biliyoruz. \u00d6rne\u011fin okyanuslardaki mercan resifleri, deniz biyomlar\u0131nda \u00f6nemli bir ekosistemdir. Jeolojik zamanlardan birka\u00e7 \u00f6rnek verirsek, Devon D\u00f6nemi resifleri, Jura D\u00f6nemi resifleri ve hatta \u0130stanbul\u2019un \u00e7ok yak\u0131nlar\u0131ndaki Eosen ya\u015fl\u0131 Karaburun resifi, jeolojik resif ekosistemleri i\u00e7in \u00e7ok g\u00fczel birer \u00f6rnektir. Biyom kelimesi asl\u0131nda terminolojide pek fazla kullan\u0131lmaz, onun yerine kullan\u0131lan ekosistem, \u00e7ok daha iyi anla\u015f\u0131labilen bir terimdir.<\/p>\n Ya\u015fam k\u00fcresi, di\u011fer ad\u0131yla biyosferin evriminde, bir\u00e7ok jeolojik olay etkin olmu\u015f ve biyosfer zaman zaman b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Hatta ya\u015fam, t\u00fcm\u00fcyle yok olma noktas\u0131na gelmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, Mesozoyik sonunda, 65 milyon y\u0131l \u00f6ncesinde, d\u00fcnya gezegenine \u00e7arpan meteorlar neredeyse t\u00fcm biyosferi tahrip etmi\u015f, b\u00fct\u00fcn ekosistemler ve onlar\u0131n temsilcileri olan canl\u0131 d\u00fcnyas\u0131 t\u00fcm\u00fcyle yok olma noktas\u0131na gelmi\u015ftir. Bu durumdan en \u00e7ok etkilenenler karasal ekosistemlerdeki s\u00fcr\u00fcngenler olmu\u015f, dinozorlar t\u00fcm\u00fcyle d\u00fcnya ya\u015fam\u0131ndan \u00e7ekilmi\u015ftir.<\/p>\n Biyosferin evrimi \u00e7ok bile\u015fenli fakt\u00f6rler taraf\u0131ndan kontrol edilir. Onun geli\u015fimine ve de\u011fi\u015fimine etki eden fakt\u00f6rlerin ba\u015f\u0131nda, daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi iklim ve de\u011fi\u015fiklikleri gelir. Gezegenin tarihinde iklim de\u011fi\u015fiklikleri say\u0131lamayacak kadar fazlad\u0131r. Bu de\u011fi\u015fimler, ya\u015fam sistemlerinin de\u011fi\u015fimine ve ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n evrimine etki eden bir dizi olaya yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Atlar\u0131n evrimi bu konuda verebilece\u011fimiz g\u00fczel bir \u00f6rnektir.<\/p>\n Biliyoruz ki atlar\u0131n atas\u0131, Eosen zaman\u0131nda, \u00e7al\u0131l\u0131k ortamlarda ceylan gibi sekerek giden, hoplayan, z\u0131playan ve \u00e7al\u0131lar\u0131n yapraklar\u0131yla beslenen, kedi-k\u00f6pek aras\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc olan memeli hayvanlard\u0131. Yine biliyoruz ki atlar, Kuzey Amerika\u2019daki b\u00f6yle ortamlarda geli\u015fmi\u015flerdi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 23 milyon y\u0131l \u00f6ncesine kadar bu tip ortamlarda ya\u015fad\u0131lar. Ne zaman ki, Kuzey Amerika\u2019da iklim de\u011fi\u015fti, \u00e7al\u0131l\u0131klar ortadan kalkt\u0131, yerlerini otluk, d\u00fczl\u00fck alanlar ald\u0131; i\u015fte o zaman atlar, d\u00fczl\u00fcklerde ko\u015fan ve beslenen tiplere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcler. Gezegenin tarihinde meydana gelen iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi ormanlar\u0131 otlaklara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde; ormanl\u0131k alanda ya\u015fayan atlar da bu ekosistem ya da biyom de\u011fi\u015fikli\u011fine uymak zorunda kald\u0131. Bu d\u00fcnya biyosferinin ana bile\u015fenlerinden olan atmosferdeki de\u011fi\u015fikliklerin yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin ekositeme yans\u0131mas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Bu de\u011fi\u015fiklik, atlar\u0131 ormanlar yerine, otluk alanlara ya da tundralara uyum sa\u011flamaya zorlam\u0131\u015ft\u0131r. Atlar bu de\u011fi\u015fikliklerin morfolojilerine yans\u0131mas\u0131 sonucunda, bug\u00fcnk\u00fc bi\u00e7imlerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Atlar\u0131n evrimiyle ilgili daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiyi 43. Soruda (2) bulabilirsiniz.<\/p>\n Gezegenimizdeki t\u00fcm sistemler birbirleriyle etkile\u015fim halindedir. Bu bir d\u00f6ng\u00fcd\u00fcr ve kesintiye u\u011frad\u0131\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fck problemlerin ya\u015fanaca\u011f\u0131 bilinmelidir. \u00d6rne\u011fin atmosfere gere\u011finden fazla CO2<\/sub> verildi\u011finde, sera etkisi artar ve d\u00fcnya gere\u011finden fazla \u0131s\u0131n\u0131r. Bu \u0131s\u0131nman\u0131n kutuplardaki buzullar\u0131 eritmesinin neden olaca\u011f\u0131 de\u011fi\u015fikliklerin k\u00fcresel boyutta felaketlere yol a\u00e7aca\u011f\u0131 da ortadad\u0131r.<\/p>\n Yerin tarihini inceledi\u011fimizde, insan\u0131n oldu\u011fu ve olmad\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok s\u00fcre\u00e7te b\u00f6ylesi krizlerin d\u00fcnya ya\u015fam\u0131n\u0131 etkiledi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6rne\u011fin, Buzul d\u00f6nemlerinde oldu\u011fu gibi.<\/p>\n Dipnot:<\/strong> Kaynaklar:<\/strong> Her ne kadar D\u00fcnya var olal\u0131beri canl\u0131lar\u0131n mavi gezegenin bir yerlerinde oldu\u011funa ili\u015fkin bilgi \u00e7ok yayg\u0131n olsa da asl\u0131nda gezegenimizin evriminde ya\u015fam\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve bug\u00fcnk\u00fc karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ula\u015fmas\u0131 milyonlarca y\u0131l s\u00fcren gel-gitli bir s\u00fcre\u00e7tir. Canl\u0131 ya\u015fam\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 yer katmanlar\u0131n\u0131n nas\u0131l olu\u015ftu\u011funa ve geli\u015fip bug\u00fcnk\u00fc halini ald\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin Mehmet Sak\u0131n\u00e7\u2019\u0131n 50 Soruda Yer\u2019in Evrimi (1) […]<\/p>\n","protected":false},"author":453,"featured_media":32382,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[21,3624,232],"tags":[4108,197,4552,261,274,506,1939,2471],"class_list":["post-32381","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-biyoloji","category-sorularla-bilim","category-yerbilimleri","tag-50-soruda","tag-biyoloji","tag-biyom","tag-biyosfer","tag-dunya","tag-ekosistem","tag-yer","tag-yerbilimleri"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
\nYerin en \u00f6nemli ya\u015fam sistemlerinden biridir. \u0130smin k\u00f6kenine bakarak, ona ya\u015fam k\u00fcresi ya da canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n k\u00fcresi diyebiliriz. Genelleme yapacak olursak, canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm ortamlar gezegenimizin biyosferini olu\u015fturur. O nedenle bir\u00e7ok de\u011fi\u015fik ortam, di\u011fer anlam\u0131yla ekosistem, biyosferin i\u00e7inde yer al\u0131r. Ekosistemler organik ve inorganik sistemlerin i\u00e7 i\u00e7e oldu\u011fu b\u00fcy\u00fck ya\u015fam alanlar\u0131d\u0131r. Terrestrial (karasal) ekosistemler, aquatik (sucul) ekosistemler, atmosferik ekosistemler gibi s\u0131n\u0131rlar\u0131 son derece geni\u015f ve bir yerde s\u0131n\u0131rlar\u0131n birbirinin i\u00e7ine girdi\u011fi, ya\u015fam ve canl\u0131lar\u0131n birbirleriyle ve de\u011fi\u015fik y\u00f6nleriyle ili\u015fkide oldu\u011fu s\u0131n\u0131r kabul etmeyen ortamlard\u0131r. \u00d6rne\u011fin okyanuslar, s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlenemeyen devasa ekosistemlerdir ki, kendi i\u00e7inde bir\u00e7ok alt kategoriye ayr\u0131l\u0131r. Keza karasal ekosistemlerin en b\u00fcy\u00fcklerinden biri olan \u00e7\u00f6l alanlar\u0131 da \u00f6yledir. (\u015eekil 1)<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/biyosfer.jpg\")
\n\u0130klim ve co\u011frafik olarak belirlenen ya\u015fam ortam\u0131. Ekosistemle ayn\u0131 anlamda kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
\n1- Sak\u0131n\u00e7, Mehmet, 50 Soruda Yerin Evrimi<\/em>, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u0130stanbul, 2012, ss. 43-47.
\n2- Sak\u0131n\u00e7, Mehmet, 50 Soruda Yerin Evrimi<\/em>, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u0130stanbul, 2012, ss. 165-168.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"