{"id":32485,"date":"2019-02-18T01:26:14","date_gmt":"2019-02-17T22:26:14","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=32485"},"modified":"2019-02-17T23:32:19","modified_gmt":"2019-02-17T20:32:19","slug":"korktugumuz-seyler-baskalarinin-mitleri-mi-kendi-hakikatlerimiz-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/02\/18\/korktugumuz-seyler-baskalarinin-mitleri-mi-kendi-hakikatlerimiz-mi","title":{"rendered":"Korktu\u011fumuz \u015feyler ba\u015fkalar\u0131n\u0131n mitleri mi kendi hakikatlerimiz mi?"},"content":{"rendered":"

Rus fizyolog Ivan Pavlov\u2019un klasik ko\u015fullanma deneyini duymu\u015fsunuzdur: Et g\u00f6r\u00fcnce salya salg\u0131layan k\u00f6peklere e\u015fzamanl\u0131 olarak zil sesi \u00f6\u011fretilerek zil-et ba\u011flant\u0131s\u0131 a\u015f\u0131lan\u0131r; sonunda k\u00f6peklerin eti g\u00f6rmeseler de zil sesine salyayla tepki vermeleri sa\u011flan\u0131r. \u0130\u015fin teorik\u00e7esi, \u00f6nceden\u00a0 aralar\u0131nda ba\u011flant\u0131 bulunmayan uyaranla tepki aras\u0131nda ba\u011f kurulmu\u015f ve bunun refleks olarak yerle\u015fmesi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Pavlov, insanlar\u0131n \u00f6zellikle korkuyu \u00f6\u011frenme s\u00fcrecine de uyarlanan bu klasik \u015fartlanma deneyini yapt\u0131\u011f\u0131nda 20. y\u00fczy\u0131la hen\u00fcz giri\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131k. Oysa bug\u00fcn bamba\u015fka ko\u015fullarda, ultra-sosyal bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yoruz. Kitlesel medya ara\u00e7lar\u0131 ve sosyal medya hayat\u0131m\u0131z\u0131, t\u00fcm alg\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7evreliyor. Ba\u015fka pek \u00e7ok bilgi gibi neyin tehdit unsuru neyin g\u00fcvenilir oldu\u011funu, ya da k\u0131saca \u015fiddetin kendisini de, ki\u015fisel deneyimlerimizden \u00e7ok bu kaynaklardan \u00f6\u011freniyoruz. \u00d6\u011frendi\u011fimiz bir nevi ikinci el \u015fiddet olsa da\u2026 Nitekim d\u00fcnyan\u0131n uzak k\u00f6\u015fesinde ya\u015fanan bir \u015fiddet olay\u0131n\u0131n s\u00fcrekli tekrar eden, m\u00fcziklerle, \u00f6zel tekniklerle sunulan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri, m\u00fcthi\u015f huzurlu ve sakin bir \u00e7evrede ya\u015f\u0131yor dahi olsak k\u0131smen kendi deneyimimize d\u00f6n\u00fc\u015febiliyor. \u00dcstelik bu illa da b\u00fcy\u00fck \u015fiddet olaylar\u0131 i\u00e7in de\u011fil, daha ufak \u00e7apl\u0131 ve g\u00fcndelik vakalarda da ge\u00e7erli. Peki bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve ses bombard\u0131man\u0131ndan davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z nas\u0131l etkileniyor?
\n\u00d6ncelikle \u015funu belirtelim; insanlar bilginin ya da konumuz \u00f6zelinde tehdit alg\u0131s\u0131n\u0131n sosyal yoldan \u00f6\u011frenilmesi anlam\u0131nda tek de\u011fil. Mesela Rhesus maymunlar\u0131 y\u0131landan korkmay\u0131 bireysel deneyimleri yoluyla de\u011fil, t\u00fcrde\u015flerinin verdikleri tepkiler \u00fczerinden \u00f6\u011freniyorlar. \u0130nsanlarda sosyal \u00f6\u011frenme yoluyla kazan\u0131lan tehdit alg\u0131s\u0131n\u0131n karar alma s\u00fcre\u00e7lerimizdeki etkisini inceleyen Karolinska Enstit\u00fcs\u00fc, Z\u00fcrih \u00dcniversitesi ve Amsterdam \u00dcniversitesi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, beyin hacmi ve kapasitesiyle \u00f6v\u00fcnmeyi pek seven t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn Rhesus maymunlar\u0131ndan \u00e7ok da farkl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. PNAS<\/em> dergisinin 13 \u015eubat say\u0131s\u0131nda yer bulan \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n odak noktas\u0131n\u0131, etkilerinin daha dolays\u0131z bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmas\u0131 sebebiyle \u015fiddet meselesi olu\u015fturuyor.
\n\u015eiddet insanlar \u00f6zelinde \u00fc\u00e7 yoldan \u00f6\u011freniliyor: ki\u015fisel deneyim, sosyal g\u00f6zlem ve s\u00f6zl\u00fc \u00f6\u011frenme. Ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in deneye al\u0131nan ve 40\u2019ar ki\u015filik 3 gruba ayr\u0131lan her bir kat\u0131l\u0131mc\u0131 ekip, bu \u00fc\u00e7 \u00f6\u011frenme yolunu temsil ediyor. Dolay\u0131s\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fma kapsam\u0131nda \u00fc\u00e7 deney d\u00fczene\u011fi haz\u0131rlanm\u0131\u015f. Her \u00fc\u00e7 d\u00fczenekte de kat\u0131l\u0131mc\u0131lara pozitif veya negatif \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m i\u00e7ermeyen iki resim g\u00f6sterilmi\u015f ve bu resimlerden hangisinin \u201ctehlikeli\u201d oldu\u011fu, bize \u015fiddeti\/tehlikeyi\/tehdidi tan\u0131tan bu \u00fc\u00e7 kaynak temel al\u0131narak \u201c\u00f6\u011fretilmi\u015f\u201d. Yani ilk gruba do\u011frudan deneyimi yans\u0131tacak ve Pavlovcu bir \u015fartlanma sa\u011flayacak \u015fekilde tehlikeli resim e\u015fli\u011finde elektrik \u015foku uygulanm\u0131\u015f. \u0130kinci gruba bu bilgi, kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n o resme bakt\u0131\u011f\u0131nda elektrik \u015foku alan ilk grup kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n videosu seyrettirilerek verilmi\u015f. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grupta ise tehlikeli resmin elektrik \u015fokunu getirece\u011fi bilgisi s\u00f6zl\u00fc yoldan a\u015f\u0131lanm\u0131\u015f. Dolay\u0131s\u0131yla sosyal \u00f6\u011frenmeyi temsil eden ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc gruptaki kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n ac\u0131 deneyimini do\u011frudan ya\u015famadan bilgiye eri\u015fimleri sa\u011flanm\u0131\u015f. Deneyin ikinci a\u015famas\u0131nda kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan iki resim aras\u0131nda \u00fcst \u00fcste 70 defa se\u00e7im yapmalar\u0131 istenmi\u015f. Ancak bu noktada kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan habersiz bir manip\u00fclasyon uygulanm\u0131\u015f ve bizi t\u00fcr\u00fcm\u00fczle ilgili umutsuzlu\u011fa s\u00fcr\u00fckleyecek sonu\u00e7lar da zaten bu a\u015famada kendini g\u00f6stermi\u015f. Buna g\u00f6re her bir grup iki altgruba ayr\u0131lm\u0131\u015f. Altgruplardan biri se\u00e7im yaparken \u00f6nceden verilen bilgiyle \u00e7eli\u015fmeyecek \u015fekilde tehlikeli resim-elektrik \u015foku ba\u011flant\u0131s\u0131 devam ettirilmi\u015f; yani \u015foka m\u00fcmk\u00fcn olan en az say\u0131da maruz kalmay\u0131 hedefleyen kat\u0131l\u0131mc\u0131lar tehlikeli resimden ka\u00e7\u0131narak elektrik \u015fokundan kurtulmu\u015f. Ancak di\u011fer grupta elektrik \u015foku tehlikeli olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenen resim e\u015fli\u011finde verilmeye ba\u015flanm\u0131\u015f. \u0130lgin\u00e7 olan, bu gruptaki kat\u0131l\u0131mc\u0131lar ac\u0131y\u0131 o an bizzat ya\u015f\u0131yor olmalar\u0131na ra\u011fmen kendilerine \u00f6\u011fretilen ilk bilgiden \u015fa\u015fmamak konusunda \u0131srarc\u0131 olmu\u015flar. \u00d6yle ki kendisine g\u00f6sterilen ya da s\u00f6ylenene de\u011fil de o andaki deneyimine dayanarak karar verenlerin oran\u0131 t\u00fcm gruplarda %25\u2019te kalm\u0131\u015f\u2026
\nBu \u00e7al\u0131\u015fmadan \u00e7\u0131kan ac\u0131kl\u0131 sonu\u00e7 ara\u015ft\u0131rma grubunun ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7eken Andreas Olsson\u2019un ifadesiyle \u201cinsanlar\u0131n neden mant\u0131\u011fa ayk\u0131r\u0131 davran\u0131\u015flar sergilediklerini\u201d a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Sosyal yoldan, yani ba\u015fkalar\u0131n\u0131n anlat\u0131lar\u0131n\u0131 dinleyerek, onlar\u0131n deneyimlerinden yola \u00e7\u0131karak ya da birtak\u0131m videolar, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, haberler seyrederek edindi\u011fimiz bilgi, kendi tecr\u00fcbelerimizle \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclse, ge\u00e7erlili\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a yitirse ve hatta zarar\u0131m\u0131za sonu\u00e7lansa bile pe\u015fini b\u0131rakm\u0131yoruz. En az\u0131ndan bir \u00e7o\u011fumuz\u2026 S\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fc, F\u0131rans\u0131z felsefeci Michel Onfray\u2019in farkl\u0131 bir ba\u011flamda s\u00f6yledi\u011fi gibi \u201cbizi ayartan mitleri, can\u0131m\u0131z\u0131 yakan hakikate tercih ediyoruz.\u201d<\/p>\n

Kaynak:<\/strong><\/p>\n

Lindstr\u00f6m B. ve ark., \u201cSocial threat learning transfers to decision making in humans\u201d, PNAS<\/em>, 13 \u015eubat 2019.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rus fizyolog Ivan Pavlov\u2019un klasik ko\u015fullanma deneyini duymu\u015fsunuzdur: Et g\u00f6r\u00fcnce salya salg\u0131layan k\u00f6peklere e\u015fzamanl\u0131 olarak zil sesi \u00f6\u011fretilerek zil-et ba\u011flant\u0131s\u0131 a\u015f\u0131lan\u0131r; sonunda k\u00f6peklerin eti g\u00f6rmeseler de zil sesine salyayla tepki vermeleri sa\u011flan\u0131r. \u0130\u015fin teorik\u00e7esi, \u00f6nceden\u00a0 aralar\u0131nda ba\u011flant\u0131 bulunmayan uyaranla tepki aras\u0131nda ba\u011f kurulmu\u015f ve bunun refleks olarak yerle\u015fmesi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Pavlov, insanlar\u0131n \u00f6zellikle korkuyu \u00f6\u011frenme s\u00fcrecine […]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":32486,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,36],"tags":[4564,4566,4565],"class_list":["post-32485","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-psikoloji","tag-pavlovcu-sartlanma","tag-sosyal-medya-ve-korkularimiz","tag-sosyal-ogrenme"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t