{"id":32645,"date":"2019-02-25T08:00:45","date_gmt":"2019-02-25T05:00:45","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=32645"},"modified":"2019-02-25T08:57:11","modified_gmt":"2019-02-25T05:57:11","slug":"32645","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/02\/25\/32645","title":{"rendered":"S\u0131tman\u0131n \u00e7aresi cinsiyetini yitirmi\u015f sivrisinekler olabilir mi?"},"content":{"rendered":"

Bir tarafta Sahra-alt\u0131 Afrika’n\u0131n halklar\u0131n\u0131 s\u0131tmadan kurtarmak isteyen bilim \u00e7evreleri, di\u011fer tarafta Afrika’y\u0131 yeni teknolojilerin denendi\u011fi bir laboratuvara \u00e7evirmeyin diyen \u00e7evre aktivistleri… Kimin hakl\u0131 oldu\u011funu zaman g\u00f6sterecek olsa da ayn\u0131 zaman baz\u0131lar\u0131n\u0131n aleyhine i\u015fliyor. S\u0131tma her y\u0131l 200 milyondan fazla insan\u0131 etkilemeye devam ediyor ve \u00e7o\u011fu be\u015f ya\u015f alt\u0131 \u00e7ocuklar olmak \u00fczere 200 bini a\u015fk\u0131n can al\u0131yor. Hal b\u00f6yle olunca \u00e7evre \u00fczerindeki etkileri ne kadar \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez ve korkutucu da olsa CRISPR-Cas9 temelli gen d\u00fczenleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan medet ummamak elde de\u011fil. Nitekim \u0130talya’n\u0131n Terni kentinde, \u00f6zel g\u00fcvenlikli bir laboratuvar ortam\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclmekte olan yeni bir ara\u015ft\u0131rma, hem sonu\u00e7lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan umut vaat edici, hem de geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f hayvanlar\u0131n ilk defa do\u011faya sal\u0131naca\u011f\u0131 o b\u00fcy\u00fck ana \u00e7ok yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n habercisi.<\/p>\n

\"\"
Cinsiyet geni de\u011fi\u015ftirilmi\u015f 50 kadar sivrisinek, y\u00fczlerce normal bireyin bulundu\u011fu dev kafese b\u0131rak\u0131l\u0131yor. Kaynak: Pierre Kattar\/NPR<\/figcaption><\/figure>\n
\u015eubat ba\u015flar\u0131nda \u0130talya’da start verilen denemenin ilk a\u015famas\u0131n\u0131 birka\u00e7 ay \u00f6nce, Eyl\u00fcl 2018’de,\u00a0Nature Biotechnology<\/i>\u00a0dergisinde yay\u0131mlanan bir ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fma arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla takip etmi\u015ftik. \u0130ngiltere’deki Imperial College London’\u0131n yine y\u00fcksek g\u00fcvenlikli bir laboratuvar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen bu ilk denemede s\u0131tman\u0131n en yayg\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131ndan\u00a0Anopheles gambiae<\/i>\u00a0t\u00fcr\u00fc sivrisinekler\u00a0CRISPR-Cas9 sistemi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kritik bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011frat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Genom \u00fczerinde belirlenen herhangi bir dizinin RNA ve kesici enzimlerden olu\u015fan \u00f6zel bir bile\u015fen arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla arzu edilen bi\u00e7imde de\u011fi\u015ftirilmesini sa\u011flayan CRISPR-Cas9’un hedefinde bu sefer\u00a0An. gambiae<\/i>‘nin\u00a0doublesex<\/i>\u00a0(\u00e7iftcinsiyet) isimli geni yeri alm\u0131\u015ft\u0131. Hayvan\u0131n di\u015fi mi erkek mi olaca\u011f\u0131n\u0131 belirleyen bu gende yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler, s\u0131tmay\u0131 bu defa ger\u00e7ekten ortadan kald\u0131rabilecek bir sonu\u00e7 ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Modifiye genleri ta\u015f\u0131yan ve\u00a0 hastal\u0131\u011f\u0131n bula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda zaten do\u011frudan rol oynamayan erkeklerde herhangi bir de\u011fi\u015fim g\u00f6zlenmezken modifiye genden iki kopya ta\u015f\u0131yan di\u015filer bir nevi hermafrodit, yani hem di\u015fi hem erkek \u00f6zellikleri sergilemeye ba\u015flad\u0131. A\u011f\u0131z yap\u0131lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan erkekle\u015fen b\u00f6ylece \u0131s\u0131ramayan di\u015filer, \u00fcreme organlar\u0131ndaki deformasyon nedeniyle yumurtlayamaz da oldu. Bu da do\u011fal olarak insanlara s\u0131tmay\u0131 bula\u015ft\u0131rma potansiyelinden yoksun bireyler anlam\u0131na geldi. Elbette bilim insanlar\u0131n\u0131n do\u011fadaki her bir sivrisine\u011fin genomunu bu \u015fekilde de\u011fi\u015ftirmeleri s\u00f6z konusu de\u011fil. Fakat buna gerek de yok; \u00e7\u00fcnk\u00fc\u00a0gene drive<\/i>\u00a0(gen s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc) denen mekanizma bunun kendili\u011finden ger\u00e7ekle\u015fmesini sa\u011fl\u0131yor. Buna g\u00f6re ortama sal\u0131nan, genleri d\u00fczenlenmi\u015f\u00a0<\/span>belli miktardaki\u00a0birey normal bireylerle \u00e7iftle\u015fme s\u00fcrecine girerek genin kopyalar\u0131n\u0131 topluluk i\u00e7inde yaymaya ba\u015fl\u0131yor. Zamanla gen t\u00fcm toplulu\u011fu sararak hedeflenen etkisini g\u00f6steriyor: Kitlesel \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f meydana geliyor. Nitekim Imperial College’\u0131n bir bodrum kat\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen denemelerde yumurtlayabilen son di\u015finin ortadan kalk\u0131p toplulu\u011fun \u00e7\u00f6kmesi epi topu sekiz nesil sonunda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f.<\/div>\n
D\u00fcnya \u00fczerinde 3500 civar\u0131nda sivrisinek t\u00fcr\u00fc var; bunlardan sadece 40 kadar\u0131 s\u0131tma ta\u015f\u0131yabiliyor.\u00a0Doublesex<\/i>\u00a0ise bu t\u00fcrlerin t\u00fcm\u00fcnde, hatta b\u00f6cek aleminin genelinde mevcut, y\u00fcksek d\u00fczeyde korunmu\u015f bir gen. Ancak yapay \u015fartlarda ger\u00e7ekle\u015ftirilen\u00a0gene drive<\/i>\u00a0denemesi ne kadar etkili olursa olsun besin rekabeti ve di\u011fer ekolojik etkenlerin en ger\u00e7ek\u00e7i bi\u00e7imde kopyaland\u0131\u011f\u0131 do\u011fala yak\u0131n bir ortamda mekanizman\u0131n nas\u0131l i\u015fleyece\u011fi, hayvanlar\u0131n nas\u0131l tepki verece\u011fi de \u00f6nemli. Zaten \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u0130talya aya\u011f\u0131 tam da bunu hedefliyor. Y\u00fczlerce sivrisine\u011fin yerden tavana kadar uzanan a\u011flarla \u00e7evrili 6 devasa kafeste tutuldu\u011fu Terni \u015fehri d\u00fczene\u011finde s\u0131cakl\u0131k ve nem d\u00fczeyleri tropikal ko\u015fullara denk d\u00fc\u015fecek bi\u00e7imde ayarlanm\u0131\u015f. G\u00fcnbat\u0131m\u0131 ve g\u00fcndo\u011fumunun \u0131\u015f\u0131k \u015fiddetini ve miktar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen bir bilgisayar yard\u0131m\u0131yla yapay olarak olu\u015fturuldu\u011fu kafeslerde hayvanlar\u0131n do\u011fal \u00e7evrelerinde yuvaland\u0131klar\u0131 ve \u00e7iftle\u015ftikleri ortamlar da sim\u00fcle edilmi\u015f. Sonu\u00e7lar kendini belli edene kadar acaba ka\u00e7an olur mu diye merak etmeyin, zira b\u00fcy\u00fck, kal\u0131n, metalden s\u00fcrg\u00fcl\u00fc kap\u0131lar\u0131n ard\u0131ndan tutulan sivrisineklerden birka\u00e7\u0131 firar edecek bile olsa \u0130talya’n\u0131n \u0131l\u0131man ikliminde hayatta kalmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/span><\/div>\n
\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n \u0130talya aya\u011f\u0131 \u0130ngiltere’deki kadar olumlu sonu\u00e7 verse dahi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar modifiye sivrisineklerin do\u011faya sal\u0131nmas\u0131n\u0131n 5 ila 10 y\u0131l\u0131 bulaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Bu uzun bir zaman. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda do\u011fan\u0131n i\u015fleyi\u015fine bu t\u00fcr bir m\u00fcdahalenin di\u011fer bitki ve hayvan t\u00fcrleri \u00fczerinde nas\u0131l etki edece\u011fini tartmak i\u00e7in daha pek \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lacak. Elde edilen sonu\u00e7lar \u00e7evreci gruplardan politikac\u0131lara karar mekanizmas\u0131n\u0131n t\u00fcm akt\u00f6rlerini ikna edecek mi bilinmez; fakat mevcut a\u015f\u0131n\u0131n hem s\u0131n\u0131rl\u0131 hem ge\u00e7ici etki g\u00f6sterdi\u011fi, \u00fcstelik s\u0131tmaya y\u00f6nelik ila\u00e7lar\u0131n durumunda oldu\u011fu gibi herkese ula\u015fmad\u0131\u011f\u0131 \u015fartlarda, dedik ya, zaman binlerce insan\u0131n aleyhine i\u015fliyor.<\/span><\/div>\n
\u00a0<\/span><\/div>\n
Kaynak<\/b><\/span><\/div>\n
1) Rob Stein, “<\/span>Scientists Release Controversial Genetically Modified Mosquitoes in High-Security Lab”, 20 \u015eubat 2019, www.npr.org.<\/div>\n
2) “Mosquitoes that can carry malaria eliminated in lab experiments”, Imperial College London News, 24 Eyl\u00fcl 2018.<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bir tarafta Sahra-alt\u0131 Afrika’n\u0131n halklar\u0131n\u0131 s\u0131tmadan kurtarmak isteyen bilim \u00e7evreleri, di\u011fer tarafta Afrika’y\u0131 yeni teknolojilerin denendi\u011fi bir laboratuvara \u00e7evirmeyin diyen \u00e7evre aktivistleri… Kimin hakl\u0131 oldu\u011funu zaman g\u00f6sterecek olsa da ayn\u0131 zaman baz\u0131lar\u0131n\u0131n aleyhine i\u015fliyor. S\u0131tma her y\u0131l 200 milyondan fazla insan\u0131 etkilemeye devam ediyor ve \u00e7o\u011fu be\u015f ya\u015f alt\u0131 \u00e7ocuklar olmak \u00fczere 200 bini a\u015fk\u0131n […]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":32640,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,3729],"tags":[4580,4579,4578,3548],"class_list":["post-32645","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-genetik","tag-anopheles-gambiae","tag-crispr-cas9","tag-gene-drive","tag-sitma"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t