{"id":33091,"date":"2019-03-08T03:54:15","date_gmt":"2019-03-08T00:54:15","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=33091"},"modified":"2019-03-08T11:09:02","modified_gmt":"2019-03-08T08:09:02","slug":"molekuler-duzeyde-erkekler-ve-kadinlar-y-dedigin-sapi-kopmus-bir-x","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/03\/08\/molekuler-duzeyde-erkekler-ve-kadinlar-y-dedigin-sapi-kopmus-bir-x","title":{"rendered":"Molek\u00fcler d\u00fczeyde erkekler ve kad\u0131nlar: Y dedi\u011fin sap\u0131 kopmu\u015f bir X"},"content":{"rendered":"

Bir organizma d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. \u00dcremek i\u00e7in genlerini size\/bir ba\u015fkas\u0131na aktar\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcreme i\u015fini kendi ba\u015f\u0131na halledemiyor. Ayr\u0131ca gen aktar\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131ktan sonra da hayati bir i\u015flev g\u00f6stermiyor. Vir\u00fcsleri mi tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Ya da bir t\u00fcr paraziti? \u0130lki de\u011fil ama ikinci niteleme zaman zaman bahsi ge\u00e7en organizma i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Fazla uzatmadan ac\u0131 cevab\u0131 verelim: Erkeklerden bahsediyoruz. En az\u0131ndan Fransa\u2019n\u0131n \u00f6nde gelen genetik ve paleontoloji uzmanlar\u0131 Edith Heard, Yves Coppens ve Pierre-Henri Gouyon\u2019un Sorbonne \u00dcniversitesi\u2019nde d\u00fczenlenen Forum France Culture etkinli\u011fi kapsam\u0131nda kat\u0131ld\u0131klar\u0131 sohbette kulland\u0131klar\u0131 tan\u0131mlama uyar\u0131nca b\u00f6yle\u2026 Nesli devam ettirmek i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc fizyolojik donan\u0131ma sahip olduklar\u0131ndan \u00e7e\u015fitli durumlarda ya da daimi olarak erkeklerden vazge\u00e7en di\u015fil t\u00fcrler yok de\u011fil. \u00d6rne\u011fin bir anlamda kendi klonlar\u0131n\u0131 \u00fcreten kimi kertenkele t\u00fcrleri. \u0130\u015fin ilginci bu t\u00fcr\u00fcn di\u015fileri yumurtlaman\u0131n ba\u015flayabilmesi i\u00e7in ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 \u00e7iftle\u015fme eylemini de kendi aralar\u0131nda hallediyorlar. Fakat insan t\u00fcr\u00fc ya da genel anlamda primatlar s\u00f6z konusu oldu\u011funda bu gibi alternatifler hen\u00fcz do\u011fal yollarla kendini g\u00f6stermi\u015f de\u011fil. Hatta benzetmeyi bir ad\u0131m ileri ta\u015f\u0131mak i\u00e7in Gouyon\u2019un ifadelerini \u00f6d\u00fcn\u00e7 alacak olursak: \u201cGrip vir\u00fcs\u00fcn\u00fc <\/span>kaparsan\u0131z <\/span><\/i>bu parazitik organizma sizin aleyhinize, kendi lehine olacak \u015fekilde \u00fcrer. Oysa bir erkek <\/span>kaparsan\u0131z<\/span><\/i> i\u015f i\u015fte orada tuhafla\u015f\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kad\u0131nlar bu parazitlenmeye bile isteye kat\u0131l\u0131r. Nitekim grip vir\u00fcs\u00fc kapman\u0131z\u0131 sa\u011flayacak bir organ\u0131n\u0131z yok. Fakat bir erkek kapman\u0131z\u0131 sa\u011flayacak bir organ\u0131n\u0131z var!\u201d Peki bu \u00fc\u00e7 biliminsan\u0131n\u0131 erkeklerin parazitli\u011fine ikna eden etkenler neler?<\/span><\/p>\n

\"\"
Di\u015fi (sa\u011fdaki) ve erkek (soldaki) kromozom seti. Kaynak: scienceabc.com<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lki bizatihi Y kromozomunun kendisi\u2026 Bilindi\u011fi gibi insanlarda di\u015fi yumurtas\u0131 ve erkek spermi, di\u011fer v\u00fccut h\u00fccrelerinden farkl\u0131 olarak yar\u0131m\u015far set, yani 23 kromozom ta\u015f\u0131r. Di\u015filerde bu 23 kromozomdan biri X iken, erkeklerde X veya Y olabilir. Fakat X ve Y kromozomlar\u0131 nitelik a\u00e7\u0131s\u0131ndan birbirini kar\u015f\u0131l\u0131yor olmaktan \u00e7ok uzakt\u0131r. Bir defa Y \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve daha az genli bir kromozomdur. X, pek \u00e7o\u011fu cinsiyetle ili\u015fkili olmayan bilumum i\u015flevlerle ilgili 1000 kadar protein kodlay\u0131c\u0131 gen ta\u015f\u0131rken Y\u2019nin en b\u00fcy\u00fck mahareti embriyoya erkek cinsiyetini kazand\u0131ran <\/span>SRY<\/span><\/i> genini ta\u015f\u0131makt\u0131r. Tabii bu da kad\u0131nlar\u0131n gen say\u0131s\u0131n\u0131n erkeklerden fazla oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. Evrimsel saati geriye al\u0131p 166 milyon y\u0131l \u00f6ncesine, memelilerin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlere bakacak olursak Y\u2019nin bu k\u0131s\u0131tl\u0131 i\u015flevi biraz daha anlam kazan\u0131r, zira kendisi bug\u00fcn itibariyle asl\u0131nda atrofiye olmu\u015f, yani k\u00f6relmi\u015f ya da bir sap\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f bir X\u2019tir. X dahil di\u011fer kromozomlar\u0131n aksine h\u00fccre i\u00e7inde kopyas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan b\u00f6l\u00fcnme a\u015famas\u0131nda genetik rekombinasyon denen harmanlanma i\u015flemine u\u011frayamaz. Kromozomlardan zararl\u0131 mutasyonlar\u0131 temizleyici ve varyasyonu art\u0131r\u0131c\u0131 bu i\u015flemin yoklu\u011fu Y\u2019yi evrimsel zaman\u0131n a\u015f\u0131nmas\u0131na maruz b\u0131rakm\u0131\u015f, hik\u00e2ye bug\u00fcnk\u00fc 100 genlik g\u00fcd\u00fck haline kadar uzanm\u0131\u015ft\u0131r. Tam da bu y\u00fczden Y\u2019nin \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki birka\u00e7 milyon y\u0131ll\u0131k s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde yok olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnenler de var. Nitekim baz\u0131 kemirgen ve kaplumba\u011fa t\u00fcrlerinde olan tam da bu. Fakat erkek okurlar\u0131m\u0131z \u00fcz\u00fclmesin; Y\u2019nin genomdan silinmesi erkeklerin de yok olaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. Y kromozomsuz t\u00fcrlerde erkeklik \u00f6zelli\u011fi kazand\u0131ran gen k\u00fcmesi genomun ba\u015fka bir yerine yerle\u015fmi\u015f oluyor. Fakat bug\u00fcn kad\u0131nlar\u0131 gen say\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan daha zengin k\u0131lmas\u0131n\u0131n haricinde bu hik\u00e2yenin ikinci bir sonucu daha var: Ba\u015flang\u0131\u00e7ta iki X vard\u0131. Belki de bu y\u00fczden insan dahil pek \u00e7ok memeli t\u00fcr\u00fcnde her embriyo \u00f6mr\u00fcne di\u015fi olarak ba\u015fl\u0131yor. Y\u2019deki <\/span>SRY<\/span><\/i>\u2019nin etkileri sonradan devreye giriyor.<\/span><\/p>\n

Parazitlik meselesinin ikinci gerek\u00e7esi i\u00e7in molek\u00fcler d\u00fczeyden biraz daha yukar\u0131ya, iki cinsiyet aras\u0131ndaki g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr farkl\u0131l\u0131klara \u00e7\u0131kal\u0131m. Biyoloji d\u00fcnyas\u0131nda buna cinsiyet dimorfizmi deniyor. \u0130nsanlarda cinsiyet dimorfizmi s\u0131n\u0131rl\u0131 olsa da var: Daha uzun boylu ya da kas k\u00fctlesi daha fazla olan taraf erkekler. Hatta boyut b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc bir miktar k\u00f6pek di\u015flerinde de s\u00f6z konusu. Fakat bunun her t\u00fcr i\u00e7in ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyelim. Dimorfizmin hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi t\u00fcrler oldu\u011fu gibi insanlardakinden tam tersi y\u00f6nde ilerlemi\u015f olanlar da var: Mesela pek \u00e7ok bal\u0131k t\u00fcr\u00fcnde durum b\u00f6yle. Yavruyu \u00fcretecek di\u015fi bal\u0131k koca bir g\u00f6vdeye sahipken erkek bal\u0131k hani neredeyse sperminden biraz daha b\u00fcy\u00fck olsa yeter boyutlarda olabiliyor. Nitekim memeli aleminin b\u00fcy\u00fckl\u00fck rekoru denizlerde ya\u015fayan bir di\u015fide: mavi balina. Tekrar insanlara d\u00f6necek olursak di\u015filerin erkeklere g\u00f6re daha az iri olmas\u0131n\u0131n do\u011fum a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bir anomali oldu\u011funu hat\u0131rlatal\u0131m. Zira insanlar nispeten b\u00fcy\u00fck bir kafayla do\u011fuyorlar ki bu, en az\u0131ndan modern \u00f6ncesi ko\u015fullarda, daha k\u0131sa ya da daha ufak tefek kad\u0131nlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan do\u011fumda \u00f6l\u00fcm riskinin daha fazla olmas\u0131 anlam\u0131na geliyordu. Hal b\u00f6yleyken evrimsel se\u00e7ilim neden daha iri kad\u0131nlar y\u00f6n\u00fcne do\u011fru gitmedi?<\/span><\/p>\n

Frans\u0131z \u00fc\u00e7l\u00fc bunu iki bi\u00e7imde a\u00e7\u0131kl\u0131yor. \u0130lki tam da parazitlik meselesiyle ili\u015fkili\u2026 2017\u2019de kaybetti\u011fimiz Frans\u0131z antropolog ve etnolog Fran\u00e7oise H\u00e9ritier\u2019ye at\u0131fla ifade ettikleri sav uyar\u0131nca insans\u0131 topluluklardan modern insana kadar t\u00fcm toplumlarda kad\u0131nlar\u0131n biraz daha ufak kalm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n nedeni, erkeklerin irile\u015fmeyi sa\u011flayacak protein gibi zengin besinleri kendilerine ay\u0131rm\u0131\u015f olmalar\u0131yla, yani bir nevi di\u015filerden sistematik olarak yemek ka\u00e7\u0131rmalar\u0131yla ili\u015fkili. Di\u011fer sebep ise erkeklerin tercihlerini daha az iri di\u015filerden yana kullanm\u0131\u015f olmas\u0131. \u0130nsanlar\u0131n durumu bu anlamda da bir istisna. \u00c7\u00fcnk\u00fc pek \u00e7ok t\u00fcrde se\u00e7ilen erkek, se\u00e7en di\u015fiyken Homo sapiens<\/em>\u2019te i\u015fler gene tersinden ilerliyor. Charles Darwin\u2019in cinsel se\u00e7ilim dedi\u011fi, evrimin itici g\u00fcc\u00fc do\u011fal se\u00e7ilime rakip bu mekanizman\u0131n en \u015fatafatl\u0131 \u00f6rneklerini di\u015filere ula\u015fmak i\u00e7in -hayatlar\u0131 pahas\u0131na- d\u00f6v\u00fc\u015fen, dolay\u0131s\u0131yla irile\u015fen erkek memelilerde ya da di\u015filerin ilgisini \u00e7ekmek i\u00e7in -avc\u0131lar taraf\u0131ndan fark edilmek pahas\u0131na- daha parlak ve g\u00fczel sesli erkek ku\u015flarda g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Gebelik-do\u011furma-yavru bakma gibi zahmetli sorumluluklar y\u00fcz\u00fcnden \u00fcreme \u00e7a\u011f\u0131 boyunca s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da erkekle \u00e7iftle\u015febilecek olan di\u015finin tercihini daha nitelikli olanlardan yana kullanmas\u0131 zorunlulu\u011fu di\u015finin se\u00e7en taraf olmas\u0131n\u0131n mant\u0131\u011f\u0131. Elbette ayn\u0131 mant\u0131k insan di\u015filer i\u00e7in de ge\u00e7erli. Ancak insanlarda i\u015fleri beklenmedik taraflara s\u00fcr\u00fckleyen ve kurallar\u0131 de\u011fi\u015ftiren bir etken daha var: k\u00fclt\u00fcr.<\/span><\/p>\n

Konu\u015fmac\u0131lardan Gouyon, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn etkisini \u015fu basit s\u00f6zc\u00fcklerle a\u00e7\u0131kl\u0131yor: \u201cErkeklerin kad\u0131nlardan daha h\u0131zl\u0131 ko\u015ftu\u011fu s\u00f6ylenegelir. Ama erkeklerin 15 ya\u015f\u0131na kadar evden \u00e7\u0131kar\u0131lmay\u0131p kad\u0131nlar\u0131n spora te\u015fvik edildi\u011fi bir k\u00fclt\u00fcrde erkeklerden daha h\u0131zl\u0131 ko\u015fan kad\u0131nlar\u0131n \u00fcretilece\u011fi kesin.\u201d Sonu\u00e7ta insan art\u0131k sadece genomik evrimin etkisi alt\u0131nda de\u011fil. K\u00fclt\u00fcrel evrim \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 ilerliyor ve genlerimiz de sosyal bir ortam i\u00e7inde ifade buluyor ve \u015fekilleniyor. Bu da se\u00e7ilimin biyolojik ko\u015fullar\u0131n\u0131n sosyal unsur taraf\u0131ndan d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilmesi anlam\u0131na geliyor. Dolay\u0131s\u0131yla k\u00fclt\u00fcr molek\u00fcler d\u00fczeyden ba\u015flayarak her\u015feyi de\u011fi\u015ftirebilecek bir etken olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Bakal\u0131m k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bu g\u00fcc\u00fc Y kromozomunu nereye savuracak? Kad\u0131nlar\u0131 evrimsel ve toplumsal y\u00fcklerinden kurtarabilecek mi? Ve tabii kad\u0131nla erkek aras\u0131ndaki, evrimsel-biyolojik jargonla, parazitik ili\u015fki ger\u00e7ek bir e\u015fitlik ili\u015fkisine g\u00fcn\u00fcn birinde d\u00f6n\u00fc\u015febilecek mi?<\/span><\/p>\n

Kaynak
\n<\/b>\u201cHommes et femmes: \u00e9gales devant l\u2019\u00e9volution?\u201d, <\/span>16 \u015eubat 2018; https:\/\/www.franceculture.fr\/emissions\/la-methode-scientifique\/hommes-et-femmes-egales-devant-levolution.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bir organizma d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. \u00dcremek i\u00e7in genlerini size\/bir ba\u015fkas\u0131na aktar\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcreme i\u015fini kendi ba\u015f\u0131na halledemiyor. Ayr\u0131ca gen aktar\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131ktan sonra da hayati bir i\u015flev g\u00f6stermiyor. Vir\u00fcsleri mi tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Ya da bir t\u00fcr paraziti? \u0130lki de\u011fil ama ikinci niteleme zaman zaman bahsi ge\u00e7en organizma i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Fazla uzatmadan ac\u0131 cevab\u0131 verelim: Erkeklerden bahsediyoruz. En az\u0131ndan […]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":33096,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,21,3729,218],"tags":[4640,4642,4641,4639,4638],"class_list":["post-33091","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-biyoloji","category-genetik","category-sosyoloji","tag-cinsiyet-dimorfizmi","tag-disi-erkek-farki","tag-parazitlik","tag-x-kromozomu","tag-y-kromozomu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t