{"id":33175,"date":"2019-03-04T03:35:44","date_gmt":"2019-03-04T00:35:44","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=33175"},"modified":"2019-03-13T15:41:29","modified_gmt":"2019-03-13T12:41:29","slug":"sesin-de-bir-kutlesi-var","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/03\/04\/sesin-de-bir-kutlesi-var","title":{"rendered":"Sesin de bir k\u00fctlesi var!"},"content":{"rendered":"<p><strong>\u00c7eviren: G\u00fclseli K\u0131rg\u0131l &#8211; Volkan Tozan<\/strong><\/p>\n<p>Isaac Newton\u2019un hareket yasalar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmesinden bu yana, klasik fizi\u011fe ili\u015fkin anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n d\u00f6rt y\u00fczy\u0131lda zirveye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz ancak bu alana y\u00f6nelik yeni ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar, h\u00e2l\u00e2 ke\u015ffedilmeyi bekleyen gizli kalm\u0131\u015f s\u0131rlar\u0131n var oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n<p>Bir grup biliminsan\u0131n\u0131n <em>Physical Review Letters<\/em> dergisinde yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 bir makalede, ses dalgalar\u0131n\u0131n k\u00fctleye sahip oldu\u011fu ve seslerin yer\u00e7ekiminden do\u011frudan etkilenece\u011fi kuramla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Biliminsanlar\u0131 ses dalgalar\u0131n\u0131n bir ortamda ta\u015f\u0131nmas\u0131ndan sorumlu olan kolektif uyar\u0131mlar\u0131n yani fononlar\u0131n, yer\u00e7ekimi alan\u0131 i\u00e7erisinde \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u00fctle sergileyebilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler. Makaleye \u00f6nc\u00fcl\u00fck eden Kolombiya \u00dcniversitesi\u2019nden Angelo Esposito, \u201cBunun gibi klasik fizi\u011fe ili\u015fkin bilgilerin uzun zamand\u0131r biliniyor olmas\u0131n\u0131 beklerdiniz, ancak bu durum neredeyse tesad\u00fcfen rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feydi\u201d diyor.<\/p>\n<p>Esposito ve arkada\u015flar\u0131, yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 Kolombiya \u00dcniversitesi\u2019nden Alberto Nicolis ve Carnegie Mellon \u00dcniversitesi\u2019nden Riccardo Penco\u2019nun fononlar\u0131n bir s\u00fcper ak\u0131\u015fkan i\u00e7erisinde k\u00fctleye sahip olabilece\u011fine y\u00f6nelik ge\u00e7en sene yay\u0131mlanm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00fczerine in\u015fa ettiler. \u00d6nceki \u00e7al\u0131\u015fmada Alberto Nicolis ve arkada\u015flar\u0131, dalgalar\u0131n, s\u00fcper so\u011fuk s\u0131v\u0131 helyum i\u00e7erisinde nas\u0131l ilerleyip da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemi\u015flerdi. \u00c7al\u0131\u015fma sonucunda sesin ger\u00e7ekten de k\u00fctle olu\u015fturdu\u011fu g\u00f6zlemlenirken, bu dalgalar\u0131n yer\u00e7ekimine ters \u015fekilde garip sal\u0131n\u0131mlar yapt\u0131klar\u0131 da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ancak konuya ili\u015fkin yay\u0131mlanan en son \u00e7al\u0131\u015fma, bu etkinin s\u0131v\u0131 ve kat\u0131 maddeler i\u00e7eren di\u011fer materyallerde de g\u00f6zlendi\u011fini g\u00f6sterdi.<\/p>\n<p><strong>Fononlar \u2018yukar\u0131\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcyor!<br \/>\n<\/strong>Fononlar taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131nan k\u00fctle miktar\u0131 \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131na ra\u011fmen -bir hidrojen atomuyla, yakla\u015f\u0131k 10<sup>-24<\/sup> gram ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir- yine de \u00f6l\u00e7\u00fclebilir oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u00d6te yandan, e\u011fer o k\u00fctleyi \u00f6l\u00e7mek isterseniz al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f mant\u0131\u011f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir yol bulmak durumunda kal\u0131rs\u0131n\u0131z. Fononlar\u0131n\u0131n k\u00fctlesi negatif olarak \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr, yani fonon \u201cyukar\u0131ya\u201d d\u00fc\u015fer ve zamanla y\u00f6r\u00fcngeleri t\u0131pk\u0131 D\u00fcnya gibi yer\u00e7ekimsel kaynaktan uzakla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Penco, konuyla ilgili \u201cE\u011fer yer\u00e7ekimsel k\u00fctleleri pozitif olsayd\u0131, a\u015fa\u011f\u0131 y\u00f6nl\u00fc bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f sergilemeleri gerekirdi\u201d diyor ve ekliyor \u201cYer\u00e7ekimi k\u00fctleleri negatif oldu\u011fu i\u00e7in fononlar yukar\u0131 do\u011fru d\u00fc\u015fer\u201d.<\/p>\n<p><strong>Sesin \u00e7ok yava\u015f yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ortamlar gerek<br \/>\n<\/strong>Ayr\u0131ca \u201cd\u00fc\u015fecekleri\u201d miktar ayn\u0131 derecede azd\u0131r ve fononun i\u00e7inden ge\u00e7ti\u011fi ortama ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir. Sesin saniyede 1,5 kilometre h\u0131zla hareket etti\u011fi suda, fononun negatif k\u00fctlesi saniyede yakla\u015f\u0131k 1 derecelik s\u00fcr\u00fcklenme ya\u015fanmas\u0131na neden olur ancak bu durum \u00f6l\u00e7\u00fclmesi fazlas\u0131yla zor olan ve 15 kilometrede 1 derecelik sapma ile g\u00f6zlenen de\u011fi\u015fikli\u011fe kar\u015f\u0131l\u0131k gelir.<\/p>\n<p>\u201cZor olabilir, ancak b\u00f6yle bir \u00f6l\u00e7\u00fcm h\u00e2l\u00e2 m\u00fcmk\u00fcn olmal\u0131\u201d diyen bulunan Esposito, fononlar\u0131n k\u00fctlesini anlamak i\u00e7in, sesin \u00e7ok yava\u015f bir \u015fekilde yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ortamlara bak\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini ifade ediyor. Bu durum, ses h\u0131z\u0131n\u0131n saniyede y\u00fczlerce metreye veya alt\u0131na d\u00fc\u015febildi\u011fi ve tek bir fononun ge\u00e7i\u015finin bir atomun e\u015fde\u011fer maddesini de\u011fi\u015ftirebilece\u011fi s\u00fcper ak\u0131\u015fkan helyumda m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n<p><strong>\u015eimdiye kadar fark edilmemesi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131<br \/>\n<\/strong>Esposito, \u201cAlternatif olarak; ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, egzotik maddelerle b\u00fcy\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f ufak efektler aramak yerine, son derece yo\u011fun ses dalgalar\u0131n\u0131 yak\u0131ndan inceleyerek k\u00fctle ta\u015f\u0131yan fononlar\u0131n daha belirgin belirtilerini arayabilirler. Depremler, bu durumu ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in bir olanak olabilir.\u201d diyor. Yapt\u0131\u011f\u0131 hesaplamalara g\u00f6re, 9 \u015fiddetinde bir sars\u0131nt\u0131 yeterli miktarda enerjiyi serbest b\u0131rakacak ve b\u00f6ylece depremin ses dalgas\u0131n\u0131n yer\u00e7ekimi ivmesinde meydana gelen de\u011fi\u015fiklik, atomik saat kullan\u0131m\u0131 ile \u00f6l\u00e7\u00fclebilir hale gelecek.<\/p>\n<p>\u201cMevcut teknikler sismik bir dalgan\u0131n \u00e7ekim alan\u0131n\u0131 tespit etmek i\u00e7in yeterince hassas olmasa da, gelecekteki teknolojik geli\u015fmeler bunu m\u00fcmk\u00fcn k\u0131labilir\u201d diyen Esposito, \u201cK\u00fctleye sahip ses dalgalar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam \u00fczerinde \u00f6nemli bir etkisi olmas\u0131 muhtemel de\u011fildir, ancak bu kadar temel bir \u015feyin uzun s\u00fcredir fark edilmemi\u015f olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r\u201d a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda bulunuyor.<\/p>\n<p>Carnegie Mellon \u00dcniversitesi\u2019nden Ira Rothstein ise, \u201cBu makaleye kadar ses dalgalar\u0131n\u0131n k\u00fctle ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu\u201d diyor. Rohstein ayr\u0131ca, \u201cYani bu anlamda ger\u00e7ekten kayda de\u011fer bir sonu\u00e7. \u00c7\u00fcnk\u00fc klasik fizikte herhangi bir yeni sonu\u00e7 buldu\u011funuzda; bunun, Newton\u2019dan bu yana hali haz\u0131rda tamamen anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz. Yeterince dikkatli bakarsan\u0131z, y\u00fczy\u0131llarca \u00fczeri kapal\u0131 kalm\u0131\u015f olan alanlarda bile taze fikirler bulabilirsiniz\u201d diyerek \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00f6nemine de dikkat \u00e7ekiyor.<\/p>\n<p>Bu durumun neden daha \u00f6nce hi\u00e7 tespit edilmedi\u011fi noktas\u0131na gelince, Esposito \u015funlar\u0131 kaydediyor: \u201cBelki de y\u00fcksek enerji \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan fizik\u00e7iler oldu\u011fumuz i\u00e7in yer\u00e7ekimi bizim dilimiz gibi. Teorik bir \u015fey de\u011fil. Prensipte insanlar bunu uzun y\u0131llar \u00f6nce de ke\u015ffedebilirdi.\u201d<\/p>\n<p><strong>Kaynak:<\/strong> https:\/\/www.scientificamerican.com\/article\/sound-by-the-pound-surprising-discovery-hints-sonic-waves-carry-mass\/<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c7eviren: G\u00fclseli K\u0131rg\u0131l &#8211; Volkan Tozan Isaac Newton\u2019un hareket yasalar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmesinden bu yana, klasik fizi\u011fe ili\u015fkin anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n d\u00f6rt y\u00fczy\u0131lda zirveye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz ancak bu alana y\u00f6nelik yeni ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar, h\u00e2l\u00e2 ke\u015ffedilmeyi bekleyen gizli kalm\u0131\u015f s\u0131rlar\u0131n var oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bir grup biliminsan\u0131n\u0131n Physical Review Letters dergisinde yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 bir makalede, ses dalgalar\u0131n\u0131n k\u00fctleye sahip oldu\u011fu ve [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":33176,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[4660,288,4659,1091,346,868],"class_list":["post-33175","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-angelo-esposito","tag-fizik","tag-fonon","tag-kutle","tag-newton","tag-ses"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33175","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/429"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=33175"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33175\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/33176"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=33175"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=33175"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=33175"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}