{"id":33709,"date":"2019-04-07T01:34:11","date_gmt":"2019-04-06T22:34:11","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=33709"},"modified":"2019-04-07T01:44:33","modified_gmt":"2019-04-06T22:44:33","slug":"yas-tutmanin-binbir-hali-olum-merakli-gozler-ve-ebola","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/04\/07\/yas-tutmanin-binbir-hali-olum-merakli-gozler-ve-ebola","title":{"rendered":"Yas tutman\u0131n binbir hali: \u00d6l\u00fcm, merakl\u0131 g\u00f6zler ve Ebola"},"content":{"rendered":"

Ge\u00e7en yaza damgas\u0131n\u0131 vuran bir di\u015fi balina vard\u0131, Tahlequah, belki haberlerden hat\u0131rlars\u0131n\u0131z. Kanada\u2019n\u0131n bat\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131klar\u0131nda do\u011furmu\u015f, ancak do\u011fumu izleyen dakikalar i\u00e7inde yavrusu can vermi\u015fti. Tahlequah yavrudan vazge\u00e7mek istemedi. \u0130nlemesi kilometreler \u00f6tesine yay\u0131ld\u0131. Yavruyu binbir g\u00fc\u00e7l\u00fckle, gitti\u011fi her yere ta\u015f\u0131d\u0131. Tam 17 g\u00fcn. D\u00fcnya kamuoyu bu 17 g\u00fcn boyunca Tahlequah\u2019n\u0131n ac\u0131s\u0131na, insan haricindeki bir canl\u0131n\u0131n da yas tutabilece\u011fi ger\u00e7e\u011fine tan\u0131kl\u0131k etmi\u015f oldu. Tahlequah bir istisna de\u011fil. Balinalar, yunuslar, z\u00fcrafalar, filler, kuyruksuz maymunlar, b\u00f6cekler, kargalar\u2026 Her birinin \u00f6l\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131nda kendine has, kimi yas\u0131 and\u0131ran, kimi de daha \u00e7ok bir ara\u015ft\u0131rma-inceleme evresini \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131ran davran\u0131\u015f bi\u00e7imleri var. Mesela baz\u0131 b\u00f6cekler \u00f6l\u00fclerini an\u0131nda g\u00f6m\u00fcyorlar. Bir anlamda \u00f6l\u00fcden ka\u00e7\u0131n\u0131yorlar diyelim; nekrofobik davran\u0131\u015f deniyor buna. V\u00fccuttaki kimyasal salg\u0131lar\u0131n etkisi alt\u0131nda kendini g\u00f6steren bu refleks, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla koloninin olas\u0131 bir hastal\u0131\u011fa maruziyet ihtimalini ortadan kald\u0131rmay\u0131 hedefliyor. Kargalarda \u00f6l\u00fcn\u00fcn etraf\u0131nda toplanma ve bir t\u00fcr uyar\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 yayarak bu \u00f6l\u00fcme neden olan etken\/avc\u0131 konusunda topluluk \u00fcyelerini uyarma davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6zlenmi\u015f. Bir de post-mortem (\u00f6l\u00fcm sonras\u0131) inceleme denen eyleme ba\u015fvuran ara\u015ft\u0131rmac\u0131 t\u00fcrler var. Koklama, yalama, dokunma, evirip \u00e7evirme gibi davran\u0131\u015flarla \u00f6l\u00fcm\u00fcn nedeni anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan, genellikle b\u00fcy\u00fck memelilerde g\u00f6r\u00fclen bir yakla\u015f\u0131m. \u00c7ok daha dokunakl\u0131, Tahlequah\u2019n\u0131nki gibi ac\u0131kl\u0131 denebilecek ve insanlardaki \u0131st\u0131rap-yas davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 and\u0131ran eylemere de rastlamak m\u00fcmk\u00fcn; e\u015feklerde, gelinciklerde, pekari domuzlar\u0131nda\u2026 T\u00fcrler aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclen t\u00fcm varyasyonlara ra\u011fmen ortak olan durum, bireyler aras\u0131ndaki ba\u011f kuvvetlendik\u00e7e sergilenen davran\u0131\u015f\u0131n yas\u0131 daha fazla and\u0131ran bir nitelik kazanmas\u0131. Nitekim anne-\u00e7ocuk aras\u0131ndaki ili\u015fki, taraflardan birinin \u00f6l\u00fcm\u00fc halinde hayatta kalan\u0131n tepkisini tam da bu y\u00fczden yasa daha da yakla\u015ft\u0131r\u0131yor. Bunun son \u00f6rneklerinden biri <\/span>PeerJ-The Journal of Life and Environmental Sciences<\/span><\/i> dergisinin 2 Nisan say\u0131s\u0131nda ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla sunuluyor. Bu seferki g\u00f6zlem da\u011f gorilleri hakk\u0131nda\u2026<\/span><\/p>\n

Ruanda ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti\u2019nde bulunan iki ulusal parkta y\u00fcr\u00fct\u00fclen g\u00f6zlemlerde iki ayr\u0131 goril grubunda ger\u00e7ekle\u015fen \u00fc\u00e7 \u00f6l\u00fcm vakas\u0131 incelenmi\u015f. Primatlarda \u00f6l\u00fcme verilen tepki \u00e7ok \u00e7e\u015fitli olabiliyor; \u00f6len ki\u015finin grup i\u00e7indeki konumu, ya\u015f\u0131 ve hatta \u00f6l\u00fcm \u015fekli verilen tepkiyi de \u015fekillendiriyor. Bu y\u00fczden makalede sunulan vakalar\u0131n kurbanlar\u0131n\u0131 tan\u0131tmam\u0131z gerekiyor. \u0130lki Titus; 35 ya\u015f\u0131nda bir g\u00fcm\u00fc\u015fs\u0131rt, yani goril grubunun bask\u0131n erkek lideri. Malum ya\u015f ilerleyince ne eski bask\u0131nl\u0131\u011f\u0131 kal\u0131yor ne g\u00fcc\u00fc. Bir de \u00fczerine g\u00fcn\u00fcn birinde 17 ya\u015f\u0131ndaki o\u011flu Umu\u015fikirano ba\u015fka bir gruptan \u00e7\u0131k\u0131p gelip de babas\u0131na liderlik konusunda kafa tutunca, Titus hepten k\u00f6\u015feye s\u0131k\u0131\u015f\u0131yor. Kavga ve gerilimle ge\u00e7en bir ay\u0131n sonunda Titus do\u011fal sebeplerle hayat\u0131n\u0131 kaybediyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Titus\u2019un bedenini ilk defa, s\u0131k\u0131 dostu ve Umu\u015fikirano\u2019nun \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 kavgalardan birinde yaralanan gen\u00e7 erkek Ihumure\u2019nin dizleri dibinde buluyorlar. Ancak haber yay\u0131l\u0131nca Umu\u015fikirano da dahil di\u011fer t\u00fcm grup \u00fcyeleri teker teker \u00f6l\u00fcy\u00fc ziyarete ba\u015fl\u0131yorlar. Genel e\u011filim Titus\u2019un hareketsiz bedenini birka\u00e7 metre \u00f6tede oturup dikkatle seyretmek. Arada daha da yakla\u015f\u0131p dokunan, koklayan, ziyaretlerini birka\u00e7 defa tekrarlayanlar da var. Ihumure ise geceyi Titus\u2019un \u00f6l\u00fc bedeninin yan\u0131nda ge\u00e7irecek kadar kederli. Ancak yas\u0131n da bir sonu var. Yakla\u015f\u0131k 24 saatin ard\u0131ndan grup \u00fcyeleri uzak mesafelerde y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri g\u00fcndelik aktivitelerine geri d\u00f6n\u00fcnce ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Titus\u2019un bedenini g\u00f6mmek \u00fczere kald\u0131rm\u0131\u015flar.<\/span><\/p>\n

\u0130kinci vaka ayn\u0131 gruptan, 38 ya\u015f\u0131nda, bask\u0131n di\u015fi Tuck\u2019a ait. \u0130ki \u00e7ocuk annesi Tuck, Titus\u2019tan bir sene sonra, yine do\u011fal sebeplerle hayat\u0131n\u0131 kaybeder. Tuck\u2019u bulduklar\u0131nda ba\u015f\u0131nda o\u011fullar\u0131 Segasira ve Urwibatso vard\u0131r. Segasira da t\u0131pk\u0131 bir \u00f6nceki vakada Ihumure\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi annesini hi\u00e7 yaln\u0131z b\u0131rakmaz. Yan\u0131nda uyur, kafas\u0131n\u0131 oynatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, hatta \u00e7oktan s\u00fctten kesilmi\u015f oldu\u011fu halde meme emme hareketi yapar. Grubun agresif siyahs\u0131rt erkeklerinin aras\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015f ikinci o\u011flu Urwibatso\u2019nun tepkileri ise \u015fefkatten uzakt\u0131r. Burada da \u00f6l\u00fc bedenin yak\u0131n\u0131na oturup seyre dalan seyirciler eksik olmaz. Fakat bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, aralar\u0131nda b\u00fcy\u00fck o\u011ful Urwibatso\u2019nun da bulundu\u011fu bir grup siyahs\u0131rt arada Tuck\u2019un bedenine vurur, g\u00f6\u011f\u00fcslerini yumruklayarak \u00f6fkeli sesler \u00e7\u0131kar\u0131r. Belli bir s\u00fcrenin sonunda grup \u00f6l\u00fcye ilgisini yitirince ara\u015ftrmac\u0131lar tekrar devreye girer ve insan usul\u00fc g\u00f6m\u00fc t\u00f6renine ge\u00e7ilir.<\/span><\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve son vaka bir ba\u015fka grupta ger\u00e7ekle\u015fen, o grubun \u00fcyesi olmayan, Grauer tipi diye bilinen bir gorilin bedeninin bulunma hikayesiyle ilgili. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar durumu fark ettiklerinde grubun 21 \u00fcyesinin 17\u2019si \u00f6l\u00fcn\u00fcn etraf\u0131n\u0131 sarm\u0131\u015f haldedir. S\u00f6ylenene g\u00f6re Grauer gorilinde d\u00f6v\u00fc\u015f emaresi veya yara izi yoktur; yani do\u011fal yollarla hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, hayvan\u0131n gruptan olmamas\u0131n\u0131n, \u00f6l\u00fcs\u00fcne daha az ilgi g\u00f6sterilece\u011fi anlam\u0131na gelece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Ancak hi\u00e7 de \u00f6yle olmaz: Yak\u0131nda durup seyretmenin \u00f6tesinde koklama, yalama, dokunma ve hatta evirip \u00e7evirerek hayvan\u0131n kim oldu\u011funu ve neden \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlamaya \u00e7al\u0131\u015fma hareketleri \u00e7ok daha yo\u011fun ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Ayn\u0131 \u015fekilde bask\u0131n erkeklerin vurma, g\u00f6\u011fs\u00fc yumruklama gibi agresyon hareketleri de yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu hareketin \u00f6l\u00fcy\u00fc uyand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p ba\u015far\u0131lamad\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan bir \u00f6fke tepkisiden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Ziyaretine gelmeyenlerin \u00e7ocuklu ya da hamile di\u015filer olmas\u0131 ise goriller aras\u0131nda epey yayg\u0131n olan \u00e7ocuk katli ihtimalinden korunmak olarak yorumlan\u0131yor. K\u0131sacas\u0131 \u00f6l\u00fcm kuvvetle muhtemel, hemen alg\u0131lanm\u0131yor ya da kolayca ikna olunmuyor.<\/span><\/p>\n

\"\"
Grauer tipi erkek gorilin bedeni ba\u015f\u0131daki grup \u00fcyeleri; Kahuzi-Biega Ulusal Park\u0131, Demokratik Kongo Cumhuriyeti. Kaynak: Dian Fossey Gorilla Fund International (gorillafund.org).<\/figcaption><\/figure>\n

Ihumure ve Segasira\u2019n\u0131n kederi, daha uzak tan\u0131d\u0131klar\u0131n merakl\u0131 g\u00f6zleri, grup i\u00e7inde pozisyon kapma tela\u015f\u0131nda olan kimi erkek bireylerin \u00f6l\u00fc beden \u00fczerinden \u00f6tekilere yans\u0131tt\u0131klar\u0131 agresyon ve tehdit\u2026 Hepsinde tan\u0131d\u0131k bir\u015feyler yok mu? Fakat i\u015fin bir de hijyen taraf\u0131 var. Biz insanlar \u00f6l\u00fcyle temas\u0131m\u0131z\u0131 k\u0131s\u0131tlayarak bu i\u015fi halletmi\u015fiz: Bula\u015f\u0131c\u0131 enfeksiyon ihtimalinden s\u00f6z ediyoruz. Goriller \u00f6zelinde son y\u0131llar\u0131n kabus hastal\u0131\u011f\u0131 Ebola vir\u00fcs\u00fc \u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck bir tehdit. Hem \u00e7ok yayg\u0131n hem de \u00f6l\u00fcm oran\u0131 %95\u2019e varan d\u00fczeylerde. \u00dcstelik vir\u00fcs 3 g\u00fcne kadar \u00f6l\u00fc bedende ya\u015fayabiliyor. Merakl\u0131 grup \u00fcyelerinin dokunmal\u0131 yalamal\u0131 otopsilerini tamamlayana kadar vir\u00fcs\u00fcn t\u00fcm bir koloniye bula\u015fabilece\u011fi kadar uzun bir s\u00fcre bu. G\u00f6r\u00fcnen o ki evrimin, d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 temkinli olmay\u0131 sa\u011flayan \u2018merak\u2019 duygusunun tohumlar\u0131n\u0131 ekerken bu merak\u0131n getirebilece\u011fi hastal\u0131k ihtimalini hesaba katmas\u0131 gerekmemi\u015f; en az\u0131ndan \u015fimdiye kadar…<\/span><\/p>\n

Kaynak
\n<\/b>Porter A, Eckardt W, Vecellio V, Guschanski K, Niehoff PP, Ngobobo-As-Ibungu U, Nishuli Pekeyake R, Stoinski T, Caillaud D, \u201cBehavioral responses around conspecific corpses in adult eastern gorillas (<\/span>Gorilla beringei spp.<\/span><\/i>)\u201d, <\/span>PeerJ<\/span><\/i>, 2 Nisan 2019.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ge\u00e7en yaza damgas\u0131n\u0131 vuran bir di\u015fi balina vard\u0131, Tahlequah, belki haberlerden hat\u0131rlars\u0131n\u0131z. Kanada\u2019n\u0131n bat\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131klar\u0131nda do\u011furmu\u015f, ancak do\u011fumu izleyen dakikalar i\u00e7inde yavrusu can vermi\u015fti. Tahlequah yavrudan vazge\u00e7mek istemedi. \u0130nlemesi kilometreler \u00f6tesine yay\u0131ld\u0131. Yavruyu binbir g\u00fc\u00e7l\u00fckle, gitti\u011fi her yere ta\u015f\u0131d\u0131. Tam 17 g\u00fcn. D\u00fcnya kamuoyu bu 17 g\u00fcn boyunca Tahlequah\u2019n\u0131n ac\u0131s\u0131na, insan haricindeki bir canl\u0131n\u0131n […]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":33707,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,21,4666],"tags":[4765,677,4764,4763],"class_list":["post-33709","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-biyoloji","category-etoloji","tag-dag-gorilleri","tag-ebola","tag-hayvanlarda-olum-algisi","tag-hayvanlarda-yas"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t