B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 (LHC) ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, par\u00e7ac\u0131k fizi\u011finin standart modelini (evrendeki par\u00e7ac\u0131klar\u0131n etkile\u015fimlerini ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in elimizde olan en iyi denklemler setini) hi\u00e7e sayan bir yoldan hareket eden atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131klara dait kan\u0131t buldu.
\nStandart model \u015fu ana kadar bize epeyce iyi hizmet etti, ancak baz\u0131 \u00f6nemli bo\u015fluklar\u0131 bulunuyor; en belirgini de modelin yer\u00e7ekimi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmamas\u0131. Bu nedenle fizik\u00e7iler, ipu\u00e7lar\u0131 elde edilmesine yard\u0131mc\u0131 olan LHC gibi makineleri kullanarak, standart modelin \u00f6tesinde a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan fizi\u011fi bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Nihayet b\u00fcy\u00fck bir ipucu elde etmi\u015f olabilirler.
\nUluslararas\u0131 bir fizik\u00e7i tak\u0131m\u0131, standart model taraf\u0131ndan \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyen garip \u015fekillerde davranan leptonlar\u0131n (atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n \u00f6zel bir t\u00fcr\u00fc) izini buldu. Bunu, B-mezonlar\u0131 denen par\u00e7ac\u0131klar\u0131n, tau lepton ve m\u00fcon denilen leptonun iki tipini i\u00e7eren hafif par\u00e7ac\u0131klara bozunmas\u0131na bakarken a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131lar.
\nStandart modelin \u201clepton evrenselli\u011fi\u201d denilen anahtar bir kavram\u0131na g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn leptonlar, temel kuvvetlerin hepsinden e\u015fit olarak etkileniyor. Bu da, k\u00fctlede herhangi bir farkl\u0131l\u0131k i\u00e7in bir kez do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r, t\u00fcm leptonlar\u0131n ayn\u0131 oranda bozunmas\u0131 gerekti\u011fi anlam\u0131na geliyor. Fakat ekip verilerde, \u00f6ng\u00f6r\u00fclen oranlardan k\u00fc\u00e7\u00fck, ama dikkate de\u011fer bir farkl\u0131l\u0131k tespit etti. Bu, hen\u00fcz ke\u015ffedilmemi\u015f birka\u00e7 \u00e7e\u015fit kuvvet veya parcac\u0131\u011f\u0131n i\u015fe kar\u0131\u015fm\u0131\u015f olabilece\u011fini akla getiriyor.
\n\u201cStandart model d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn leptonlarla ayn\u0131 yoldan etkile\u015fti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Ancak yeni par\u00e7ac\u0131klar veya yeni kuvvetler ke\u015ffedersek, bunun h\u00e2l\u00e2 ge\u00e7erli\/do\u011fru kalaca\u011f\u0131na dair bir garanti yok\u201d diyor Maryland \u00dcniversitesi\u2019nden ve ekip liderlerinden biri olan Hassan Jawahery. \u201cLepton evrenselli\u011fi standart model taraf\u0131ndan g\u00fcvenceye al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu evrenselli\u011fin \u00e7i\u011fnenmesi\/k\u0131r\u0131lmas\u0131 halinde standart-olmayan fizi\u011fe dair bir kan\u0131t buldu\u011fumuzu s\u00f6yleyebiliriz.\u201d
\n2012\u2019de Stanford Do\u011frusal H\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 Merkezi\u2019ndeki BaBar Deneyi\u2019nde ger\u00e7ekle\u015fen lepton bozunmas\u0131nda da benzer bir bulu\u015f yap\u0131lmam\u0131\u015f olsayd\u0131, bunu bir anomali olarak g\u00f6zard\u0131 etmeye meyilli olabilirdik. Bu deney ayn\u0131 zamanda B mezonlar\u0131n bozunmas\u0131na da bak\u0131yordu, fakat bu LHC\u2019nin g\u00fcc\u00fc ile protonlar\u0131n \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sayesinde de\u011fil, elektronlar\u0131n \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131yla elde edilmi\u015fti.
\n\u201cBu deneyler tamamen farkl\u0131 ortamlarda ger\u00e7ekle\u015ftirildi, fakat ayn\u0131 fiziksel modeli yans\u0131t\u0131yorlar. Bu tekrarlama g\u00f6zlemler \u00fczerinde ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6nemli bir kontrol sa\u011fl\u0131yor\u201d diyor Maryland \u00dcniversitesi\u2019nden fizik\u00e7i Brian Hamilton. \u201c\u0130ki deneyin ekledi\u011fi a\u011f\u0131rl\u0131k, anahtar\u0131n burada oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bunun, sadece ara\u00e7sal bir etki olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ger\u00e7ek fizi\u011fi i\u015faret etti\u011fini akla getiriyor.\u201d
\nEkibin \u015fimdi g\u00f6zlemlerini daha ileri deneylerle do\u011frulamaya ihtiya\u00e7lar\u0131 var. Bu ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in kullan\u0131lan veriler LHC\u2019nin 2011-2012 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki ilk \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 boyunca toplanm\u0131\u015ft\u0131. Ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmada standart modelin eksik par\u00e7alar\u0131ndan Higgs bozonu da bulunmu\u015ftu. Fakat par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 \u015fimdi ikinci kez \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131 ve enerji seviyesi rekoru k\u0131rd\u0131; ekibin bozunmay\u0131 i\u015f ba\u015f\u0131nda yakalamak i\u00e7in daha iyi bir \u015fanslar\u0131 var.
\n\u201cBir dizi ba\u015fka \u00f6l\u00e7\u00fcmler planl\u0131yoruz. LHCb deneyi ikinci \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 boyunca daha fazla veri al\u0131yor\u201d diyor Jawahery. \u201cBuradan gelecek herhangi bir bilgi, evrenin bu noktaya nas\u0131l evrildi\u011fi konusunu daha iyi \u00f6\u011frenmemiz hakk\u0131nda bize yard\u0131m edecek. \u00d6rne\u011fin karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerjinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz; ancak onlar\u0131n ne oldu\u011funu veya onlar\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 hen\u00fcz bilmiyoruz. Bizim sonu\u00e7lar\u0131m\u0131z bulmacan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olabilir. E\u011fer standart modelin alt\u0131nda eksik par\u00e7ac\u0131klar ve etkile\u015fimler oldu\u011funu g\u00f6sterebilirsek, resmin tamamlanmas\u0131na yard\u0131m edebiliriz.\u201d<\/p>\n
<\/p>\n