{"id":34901,"date":"2019-06-28T03:40:17","date_gmt":"2019-06-28T00:40:17","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=34901"},"modified":"2019-07-02T01:03:17","modified_gmt":"2019-07-01T22:03:17","slug":"ilk-okyanus-hangisiydi-yerin-tarihi-boyunca-okyanuslar-da-degisti-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/06\/28\/ilk-okyanus-hangisiydi-yerin-tarihi-boyunca-okyanuslar-da-degisti-mi","title":{"rendered":"\u0130lk okyanus hangisiydi? Yer\u2019in tarihi boyunca okyanuslar da de\u011fi\u015fti mi?"},"content":{"rendered":"

De\u011fi\u015fik hipotezlerle olu\u015fan suyun dev depresyon alanlar\u0131n\u0131 doldurmas\u0131yla ilk okyanuslar meydana gelmi\u015ftir. Okyanuslar\u0131n olu\u015fmas\u0131 sonucunda geli\u015fen okyanusal kabuk ve bunun \u00fcretti\u011fi magma ve di\u011fer tektonik hareketler, k\u0131talar ve okyanuslar\u0131n \u015fekillerini jeoloji tarihi boyunca de\u011fi\u015ftirdi. K\u0131saca bug\u00fcnk\u00fc, a\u011f\u0131r atmosferik bas\u0131n\u00e7 nedeniyle s\u0131v\u0131 suyun oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu ilk okyanuslar\u0131n k\u00f6kenini olu\u015fturan su olabilir. Gezegenin y\u00fczey \u0131s\u0131s\u0131 azald\u0131k\u00e7a, okyanuslar da \u015fekillenmeye ba\u015flayacakt\u0131r.<\/p>\n

Okyanuslar\u0131n ilk \u015fekillenmeleri, ilk kara par\u00e7alar\u0131n\u0131n olu\u015fumuyla birlikte meydana gelir. Gezegenimizin ya\u015fam bulmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk jeolojik d\u00f6nemlerde tek bir okyanusun ismi ge\u00e7mektedir. O da eski Yunanca\u2019da t\u00fcm denizler anlam\u0131na gelen Pantalassa\u2019d\u0131r. Bu okyanus ba\u015flang\u0131\u00e7ta olu\u015fan t\u00fcm kara par\u00e7alar\u0131n\u0131n etraf\u0131n\u0131 sarmaktad\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 650 milyon y\u0131l \u00f6nce il olu\u015fan k\u0131ta olan Rodinia\u2019n\u0131n etraf\u0131nda Pantalassa Okyanusu\u2019ndan ba\u015fka bir okyanus daha vard\u0131r. Bu da Pan-Afrikan Okyanusu\u2019dur. Daha sonra Kambriyen D\u00f6nemi\u2019nde ba\u015fka bir \u00f6nemli okyanus olan Iapetus\u2019u Laurentia ve Baltika kara par\u00e7alar\u0131 aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu okyanus i\u00e7in g\u00fcney yar\u0131mk\u00fcrenin okyanusudur diyebiliriz. Kuzey yar\u0131mk\u00fcrede ise Pantalassa egemenli\u011fini halen s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Ordovisiyen D\u00f6nemi\u2019nde, yakla\u015f\u0131k 458 milyon y\u0131l \u00f6nce, Pantalassa yine kuzey yar\u0131mk\u00fcrede yer alacak, g\u00fcneyde ise Iapetus ve Gondvana K\u0131tas\u0131\u2019n\u0131n kuzeyinde yeni bir okyanus olarak Paleo-Tetis geli\u015fecektir. 425 milyon y\u0131l \u00f6nce Sil\u00fcriyen D\u00f6nemi ortalar\u0131nda g\u00fcney yar\u0131mk\u00fcrede Iapetus ve Paleo-Tetis Okyanuslar\u0131\u2019n\u0131n egemenli\u011fi devam edecek ve bunlara ba\u015fka bir yeni okyanus, Reik Okyanusu ilave olacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Gezegenimizin ya\u015fam bulmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk jeolojik d\u00f6nemlerde tek bir okyanusun ismi ge\u00e7mektedir. O da eski Yunanca\u2019da t\u00fcm denizler anlam\u0131na gelen Pantalassa\u2019d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Erken Devon\u2019da, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 390 milyon y\u0131l \u00f6nce, Reik, Pantalassa ve Paleo-Tetis Okyanuslar\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 devam edecektir. Bu arada t\u00fcm k\u0131talar\u0131n bir araya gelerek S\u00fcperk\u0131ta Pangea\u2019y\u0131 olu\u015fturma s\u00fcreci s\u00fcratlenecek, buna paralel olarak g\u00fcneyde dev k\u0131ta Gondvana bu s\u00fcrece i\u015ftirak edecektir. Kuzey yar\u0131mk\u00fcrede ise Lavrasya geli\u015fimini tamamlamak \u00fczeredir. K\u0131talar ve karalar aras\u0131ndaki bu birle\u015fme, do\u011fald\u0131r ki okyanuslar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da tehdit etmektedir. Ancak ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz son, tek bir okyanusun t\u00fcm k\u0131talar\u0131 sarmas\u0131d\u0131r. Karboniferin ba\u015flar\u0131nda, 356 milyon y\u0131l \u00f6nce, kuzey ve g\u00fcney k\u0131talar\u0131 birbirine iyice yakla\u015facak ve bunun sonras\u0131nda Reik Okyanusu kapanma s\u00fcrecine girecektir. Bu arada Paleo-Tetis (Eski-Tetis) Okyanusu geli\u015fimini s\u00fcrd\u00fcrmeye devam edecek, Karbonifer sonlar\u0131na gelindi\u011finde, 306 milyon y\u0131l \u00f6nce, Reik Okyanusu Gondvana\u2019n\u0131n kuzeyinde, Pantalassa\u2019n\u0131n g\u00fcneyinde bir k\u00f6rfez \u015feklini alacakt\u0131r. Paleo-Tetis\u2019in geli\u015fimi s\u00fcrmesine ra\u011fmen o da izole olma, bir yerde kapanma s\u00fcreci i\u00e7indedir. 255 milyon y\u0131l \u00f6nce, Permiyen D\u00f6nemi\u2019nde ise bu okyanusun dev bir i\u00e7 deniz haline gelmesine tan\u0131k olaca\u011f\u0131z. Son yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, okyanusun do\u011fu kesiminde bulunan \u00c7in ve Endonezya bloklar\u0131n\u0131n bir araya gelmesi sonucunda olu\u015fan karak\u00f6pr\u00fcs\u00fc, okyanusun Pantalassa ile ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 koparm\u0131\u015f ve Paleo-Tetis bir s\u00fcre sonra yok olmu\u015ftur. Bu yok olma s\u00fcreci sonras\u0131nda ya da s\u0131ras\u0131nda, modern okyanuslar\u0131n atas\u0131 Neo-Tetis (Yeni-Tetis) Okyanusu geli\u015fmeye ve evrimle\u015fmeye ba\u015flayacakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci zaman (Mesozoyik) ba\u015flar\u0131nda, Triyas D\u00f6nemi\u2019nde 237 milyon y\u0131l \u00f6nce, gezegenin co\u011frafyas\u0131nda \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler olmaktad\u0131r. T\u00fcm k\u0131talar birle\u015fmi\u015f ve tek bir k\u0131ta Pangea meydana gelmi\u015ftir. Paleo-Tetis yok olma s\u00fcrecinin sonundad\u0131r. Hemen g\u00fcneyinde yepyeni bir okyanus Neo-Tetis geli\u015fme i\u00e7indedir. Bu arada Jura D\u00f6nemi\u2019nin ba\u015flar\u0131nda 195 milyon y\u0131l \u00f6nce, S\u00fcperk\u0131ta Pangea\u2019da par\u00e7alanma s\u00fcreci ba\u015flayacak ve kuzey k\u0131talar\u0131 ile g\u00fcney k\u0131talar\u0131 birbirinden levha tektoni\u011fi kurallar\u0131na uygun olarak ayr\u0131lacak ve bu ayr\u0131lan k\u0131talar\u0131n aralar\u0131na Neo-Tetis Okyanusunun girmesiyle modern okyanuslar\u0131n olu\u015fumu ba\u015flayacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Kuzey Amerika, G\u00fcney Amerika, Avrupa ve Afrika K\u0131talar\u0131 aras\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc Atlantik Okyanusu, di\u011fer taraftan Pasifik ve Hint Okyanuslar\u0131 da Neo-Tetis\u2019in gelece\u011fi olarak geli\u015feceklerdir.<\/p>\n

\"\"
Mesozoyik D\u00f6nem\u2019in sonlar\u0131na do\u011fru, Ge\u00e7 Kretase\u2019de, 94 milyon y\u0131l \u00f6nce, gezegen co\u011frafyas\u0131nda \u015fu \u00f6nemli okyanuslar dikkati \u00e7ekmektedir. Par\u00e7alanan Pangea Kuzey ve G\u00fcney Atlantik Okyanuslar\u0131\u2019n\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olmu\u015f, iki k\u0131ta aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck bir deniz olan Proto-Karayip Denizi, bug\u00fcnk\u00fc Meksika K\u00f6rfezi ve Karayip Adalar\u0131\u2019n\u0131n bulundu\u011fu yerde geli\u015fmi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

Mesozoyik D\u00f6nem\u2019in sonlar\u0131na do\u011fru, Ge\u00e7 Kretase\u2019de, 94 milyon y\u0131l \u00f6nce, gezegen co\u011frafyas\u0131nda \u015fu \u00f6nemli okyanuslar dikkati \u00e7ekmektedir. Par\u00e7alanan Pangea Kuzey ve G\u00fcney Atlantik Okyanuslar\u0131\u2019n\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olmu\u015f, iki k\u0131ta aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck bir deniz olan Proto-Karayip Denizi, bug\u00fcnk\u00fc Meksika K\u00f6rfezi ve Karayip Adalar\u0131\u2019n\u0131n bulundu\u011fu yerde geli\u015fmi\u015ftir. Ayr\u0131ca g\u00fcn\u00fcm\u00fcz okyanuslar\u0131ndan Pasifik, Avrasya do\u011fusu ile Amerika k\u0131talar\u0131n\u0131n aras\u0131nda kendisine yer bulmu\u015ftur. Kuzey kutup b\u00f6lgesinde Arktik Okyanusu geni\u015f alanlara yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu arada Yeni Tetis, halen bir d\u00fcnya okyanusudur ve di\u011fer t\u00fcm okyanuslarla ili\u015fkidedir. Bu arada k\u0131talar birbirlerinden ayr\u0131l\u0131rken, yine levha tektoni\u011fi kurallar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde baz\u0131 k\u0131talar da birbirine yakla\u015fmakta, \u00e7arp\u0131\u015fmakta ve birbirlerinin alt\u0131na dalmaktad\u0131r. Bu d\u00fcnya \u00e7ap\u0131ndaki tektonik hareketler, okyanuslar\u0131n yitirilmesinin nedeni olmakta, bir\u00e7ok k\u0131tasal blok aras\u0131ndaki ana okyanusa ba\u011fl\u0131 su yollar\u0131 ortadan kalkmakta ve i\u00e7 denizler yok olma s\u00fcrecine girmektedir. \u00d6rne\u011fin Tersiyer D\u00f6nemi ba\u015flar\u0131nda, Orta Avrupa i\u00e7lerine kadar yay\u0131larak Para-Tetis Okyanuslar\u0131 ismini de alan Neo-Tetis Okyanusu yok olma s\u00fcrecine girmi\u015ftir. Hint Levhas\u0131\u2019n\u0131n Eosen D\u00f6nemi\u2019nde kuzeye y\u00f6nelmesi ve Asya K\u0131tas\u0131\u2019na yakla\u015fmas\u0131, aradaki okyanusun yok olmas\u0131na yol a\u00e7maya ba\u015flam\u0131\u015f, Hint karas\u0131 Asya\u2019ya \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131nda bu okyanusun bir k\u0131sm\u0131 t\u00fckenerek yerini Himalayalar\u2019a b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Himalayalar\u2019da 8000 metrede bulunan denizel fosiller, bu kaybolan denizin fosille\u015fmi\u015f canl\u0131lar\u0131d\u0131r. Arabistan Levhas\u0131 ile Anadolu Levhas\u0131\u2019n\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 ve Afrika K\u0131tas\u0131\u2019n\u0131n da Avrupa K\u0131tas\u0131\u2019n\u0131n alt\u0131na dalmas\u0131 sonucunda, Yeni Tetis Okyanusu\u2019nun yok olma s\u00fcreci yeni bir boyut kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sonucunda geriye bug\u00fcnk\u00fc Akdeniz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Arabistan Levhas\u0131 ile Anadolu Levhas\u0131 aras\u0131nda yok olan bu okyanusun kal\u0131nt\u0131lar\u0131, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde g\u00fcneydo\u011fudaki Bitlis Da\u011flar\u0131\u2019d\u0131r.<\/p>\n

Bundan sonraki zamanlarda, bu sorunun ba\u015f\u0131nda da belirtti\u011fimiz gibi, gezegenin t\u00fcm okyanuslar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ile ayn\u0131 olan modern denizlerdir. Ancak \u015fu unutulmamal\u0131d\u0131r, gezegenimiz dura\u011fan de\u011fil, hareketlidir. Devaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan levha tektoni\u011fi, denizlerin yok olmas\u0131 s\u00fcre\u00e7lerini her zaman i\u00e7in canl\u0131 tutmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, jeolojik anlamda \u00e7ok eski say\u0131lmayacak bir d\u00f6nemde, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden be\u015f milyon y\u0131l \u00f6nce, Miyosen D\u00f6nemi sonlar\u0131nda Atlantik ile ili\u015fkisi kesilen Akdeniz bir anda tuz \u00e7\u00f6l\u00fcne d\u00f6nerek kurumu\u015ftur. Ancak Akdeniz i\u00e7in bu olumsuz ko\u015fullar jeolojik zamana g\u00f6re 400.000 y\u0131l gibi k\u0131sa bir zaman s\u00fcrm\u00fc\u015f ve sonras\u0131nda Cebelitar\u0131k Bo\u011faz\u0131 a\u00e7\u0131larak, Atlantik\u2019in sular\u0131 Akdeniz\u2019e yeniden hayat vermi\u015ftir.<\/p>\n

Gelecekte ne olacak sorusunun yan\u0131t\u0131 ilgin\u00e7 olabilir. Yakla\u015f\u0131k 50 milyon y\u0131l sonra da, okyanuslar ayn\u0131d\u0131r; ama Atlantik Okyasu \u00e7ok daha geni\u015f olacakt\u0131r. 250 milyon y\u0131l sonra ise, okyanuslar bak\u0131m\u0131ndan, gezegenimizin 250 milyon y\u0131l \u00f6ncesine benzer bir durum s\u00f6z konusudur. T\u00fcm k\u0131talar birle\u015fmi\u015f, sanki Pangea yeniden olu\u015fmu\u015ftur. Etraf\u0131nda ise Pantalassa yerine Pasifik Okyanusu bulunmaktad\u0131r. O zamanlarda insano\u011flu ya\u015famaya devam ederse, belki bu okyasuna ba\u015fka bir ad verebilir.<\/p>\n

Kaynak: <\/strong>Mehmet Sak\u0131n\u00e7, 50 Soruda Yer\u2019in Evrimi, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, 2011, s.35-39<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De\u011fi\u015fik hipotezlerle olu\u015fan suyun dev depresyon alanlar\u0131n\u0131 doldurmas\u0131yla ilk okyanuslar meydana gelmi\u015ftir. Okyanuslar\u0131n olu\u015fmas\u0131 sonucunda geli\u015fen okyanusal kabuk ve bunun \u00fcretti\u011fi magma ve di\u011fer tektonik hareketler, k\u0131talar ve okyanuslar\u0131n \u015fekillerini jeoloji tarihi boyunca de\u011fi\u015ftirdi. K\u0131saca bug\u00fcnk\u00fc, a\u011f\u0131r atmosferik bas\u0131n\u00e7 nedeniyle s\u0131v\u0131 suyun oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu ilk okyanuslar\u0131n k\u00f6kenini olu\u015fturan su olabilir. Gezegenin y\u00fczey \u0131s\u0131s\u0131 azald\u0131k\u00e7a, […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":34902,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[3624],"tags":[4947,200,861,4948,984,4946,4945,1939],"class_list":["post-34901","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-sorularla-bilim","tag-eosen","tag-evrim","tag-gezegen","tag-miyosen","tag-okyanus","tag-ordovisiyen","tag-pantalassa","tag-yer"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t