{"id":34954,"date":"2019-07-02T00:00:34","date_gmt":"2019-07-01T21:00:34","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=34954"},"modified":"2020-04-17T10:32:23","modified_gmt":"2020-04-17T07:32:23","slug":"bilim-devriminde-descartes-ve-gassendinin-mekanik-doga-felsefeleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/07\/02\/bilim-devriminde-descartes-ve-gassendinin-mekanik-doga-felsefeleri","title":{"rendered":"Bilim Devrimi\u2019nde Descartes ve Gassendi\u2019nin mekanik do\u011fa felsefeleri"},"content":{"rendered":"

17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda modern bilimin otoritesini ger\u00e7ekten tehdit eden \u00fc\u00e7 farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fi vard\u0131: Aristoteles\u00e7ilik, ok\u00fcltizm ve ku\u015fkuculuk. G\u00f6zleme, deneye ve hesaplamaya dayanan modern bilimin bu alternatif gelenekleri alt etmesi kolay olmad\u0131. Bu m\u00fccadele modern bilimin lehine kapanmasayd\u0131 \u015fimdikinden farkl\u0131 bir bilim anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z olabilirdi. Bu sava\u015f\u0131mda modern bilimin yan\u0131nda saf tutmu\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler aras\u0131nda kurduklar\u0131 kapsaml\u0131 felsefi sistemlerle \u00f6ne \u00e7\u0131kan Descartes ve Gassendi de vard\u0131. <\/em><\/p>\n

17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Bat\u0131\u2019da modern bilimin geli\u015fiminin \u00f6n\u00fcndeki en \u00f6nemli engel<\/p>\n

\"\"
Marin Mersenne (1588-1648). Ad\u0131 pek bilinmese de modern bilimin yan\u0131nda saf tutmu\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler aras\u0131ndad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

H\u0131ristiyanl\u0131k olmam\u0131\u015ft\u0131r. Modern bilimin ciddi rakibi, san\u0131lan\u0131n aksine, H\u0131ristiyanl\u0131k de\u011fil modern bilime alternatif d\u00fc\u015f\u00fcnce gelenekleri olmu\u015ftur. Bir R\u00f6nesans bilginine g\u00f6re, bilim \u00e7ok farkl\u0131 bi\u00e7imler alabilirdi. Hatta bilim, do\u011fay\u0131 incelemenin bir\u00e7ok olas\u0131 yolundan sadece biriydi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde olmasa da 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda modern bilimin otoritesini ger\u00e7ekten tehdit eden \u00fc\u00e7 farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fi vard\u0131: 13. y\u00fczy\u0131ldan beri hem bilime hem de teolojiye ontolojik ve epistemolojik temel sa\u011flayan ve modern bilimin geli\u015fimini s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 bir rol oynayan Aristoteles\u00e7ilik, do\u011fal ya da do\u011fa\u00fcst\u00fc baz\u0131 \u201cok\u00fclt\/gizli\u201d g\u00fc\u00e7lerin yard\u0131m\u0131yla do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n baz\u0131 insanlar\u0131n yarar\u0131na manip\u00fcle edilebilece\u011fi varsay\u0131m\u0131 olan ok\u00fcltizm ve bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn yeniden canland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 herhangi bir \u015feyi bilmenin olanakl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulayan ku\u015fkuculuk. G\u00f6zleme, deneye ve hesaplamaya dayanan modern bilimin bu alternatif gelenekleri alt etmesi kolay olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu m\u00fccadele modern bilimin lehine kapanmasayd\u0131 \u015fimdikinden farkl\u0131 bir \u201cbilim\u201d anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z olabilirdi. Bu sava\u015f\u0131mda modern bilimin yan\u0131nda saf tutmu\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler aras\u0131nda, -ad\u0131 pek bilinmeyen- Marin Mersenne (1588-1648) d\u0131\u015f\u0131nda William Gilbert (1544-1603), Galileo Galilei (1564-1642), Ren\u00e9 Descartes (1596-1650), Pierre Gassendi (1592-1655), John Locke (1632-1704) ve Isaac Newton\u2019\u0131n (1642-1727) adlar\u0131 say\u0131labilir.<\/p>\n

\u00c7o\u011falan Aristoteles\u00e7ilik
\n<\/em><\/strong>Aristoteles\u00e7i do\u011fa felsefesi, fiziksel d\u00fcnya hakk\u0131nda olas\u0131 sorular\u0131n \u00e7o\u011funa yan\u0131t \u00fcreten b\u00fct\u00fcnc\u00fcl, tutarl\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sistemdi. Sistemin \u00e7ekirde\u011fini Aristoteles\u00e7ilik olu\u015ftursa da Ptolemaios astronomisi ve Galenci t\u0131p ile b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f organizmac\u0131 bir do\u011fa felsefesiydi. \u00dcniversitede okutuldu\u011fu \u015fekliyle geleneksel Aristoteles\u00e7ilik -Orta\u00e7a\u011f\u2019dan beri Thomas Aquinas ve di\u011fer kilise babalar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sayesinde- \u2018Bilimlerin Krali\u00e7esi\u2019 say\u0131lan teolojinin rakipsiz hizmetk\u00e2r\u0131 kabul ediliyordu. 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonu ve 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda, g\u00fcne\u015f-merkezli astronominin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla birlikte, bir\u00e7ok do\u011fa filozofu, d\u00fcnya-merkezli varsay\u0131mlara dayanan Aristoteles\u00e7ili\u011fin, do\u011fa felsefesi i\u00e7in art\u0131k yeterli bir temel sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131. Ancak Aristoteles\u00e7ili\u011fin teolojiye sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 metafizik temel \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc ve bu durum, Aristoteles\u00e7ili\u011fi de y\u0131k\u0131lmaz k\u0131l\u0131yordu. Ayn\u0131 nedenle, mekanizmac\u0131 do\u011fa felsefeleri de dine en uygun hizmetk\u00e2rlar\u0131n kendileri oldu\u011funu kan\u0131tlama gayreti i\u00e7inde olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Antik Yunan filozofu Aristoteles. R\u00f6nesans d\u00f6neminde onun kavramlar\u0131na y\u00f6neltilen bir\u00e7ok ele\u015ftiri Aristoteles\u00e7iliklerin \u00e7o\u011falmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Aristoteles kaynakl\u0131 ve \u00e7e\u015fitli skolastik filozoflarca bi\u00e7imleri de\u011fi\u015ftirilmi\u015f kavram ve de\u011ferlerden baz\u0131lar\u0131 yeni bilimin \u00f6n\u00fcnde ciddi birer engel olu\u015fturmu\u015flard\u0131. Yeni bilim olgunla\u015fmaya ba\u015flamadan \u00f6nce \u201cfelsefi bir ameliyatla\u201d bu engellerin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyordu. \u00d6zellikle d\u00f6rt teori, do\u011fal d\u00fcnyan\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131nda merkez\u00ee bir rol oynuyor gibiydi. Bunlar \u201ct\u00fcrlerin \u00e7o\u011falmas\u0131, t\u00f6zel bi\u00e7imler, d\u00f6rt element ve d\u00f6rt neden\u201ddi (Gjertsen, 2000: 251).<\/p>\n

Copernicus, Tycho Brahe, William Gilbert, Johannes Kepler, Galileo Galilei, Francis Bacon gibi bir\u00e7ok isim, Aristoteles\u00e7i skolastik do\u011fa felsefesini belirli y\u00f6nlerden ele\u015ftirmi\u015f ama hi\u00e7biri onun yerine konacak yeni bir felsefe sistemi \u00f6nerememi\u015fti. \u201cSonu\u00e7; geleneksel skolastisizmin, tasfiye, yeniden yorumlama ve okumalarla en son d\u00fc\u015f\u00fcnce tarzlar\u0131 ve bulu\u015flar\u0131yla uyumlu hale getirilmesiyle, Aristoteles\u00e7iliklerin \u00e7o\u011falmas\u0131 oldu\u201d (Henry, 2009: 63).<\/p>\n

Ok\u00fcltizm tehdidi
\n<\/em><\/strong>16. y\u00fczy\u0131l bilginlerinin \u00e7o\u011fu, d\u00f6nemin bilimlerini \u00e7ok cazip bulmam\u0131\u015ft\u0131r. R\u00f6nesans b\u00fcy\u00fc gelene\u011fine ivme kazand\u0131ran Cornelius Agrippa (1486-1535) De occulta philosophia <\/em>(Ok\u00fclt felsefe, 1535) adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda evreni \u201centelekt\u00fcel, g\u00f6ksel ve elemental d\u00fcnyalar\u201d olarak \u00fc\u00e7 k\u0131sma ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. G\u00fc\u00e7, entelekt\u00fcel \u00e2lemin meleklerinden iniyor, g\u00f6kteki y\u0131ld\u0131zlar yoluyla elemental d\u00fcnyaya ula\u015f\u0131yordu. Bunlar\u0131n her birine kar\u015f\u0131l\u0131k gelen de\u011fi\u015fik bir t\u00fcr b\u00fcy\u00fc s\u00f6z konusuydu. Agrippa bu eserinde b\u00fcy\u00fcy\u00fc \u015f\u00f6yle tan\u0131mlamaktayd\u0131:<\/p>\n

\u201cB\u00fcy\u00fc, mucizevi niteliklere, en y\u00fcce gizemlere y\u00f6nelik bir yetenektir [sanatt\u0131r]. Bu sebepten dolay\u0131 o, do\u011fa, g\u00fc\u00e7, nitelik, t\u00f6z ve t\u00f6ze ait olan nitelikler hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi ve do\u011fan\u0131n eksiksiz bilgisini gerektirir. [B\u00fcy\u00fc] bize, varl\u0131klar aras\u0131ndaki sempati ve antipatileri; birbirlerine tatbik etme yoluyla varl\u0131klar\u0131n niteliklerini birle\u015ftirmeyi ve a\u015fa\u011f\u0131 varl\u0131klar\u0131n bu niteliklerini de, h\u00fckm\u00fc alt\u0131nda bulunduklar\u0131 g\u00f6ksel cisimlerin g\u00fc\u00e7leri ve niteliklerine ba\u011flamay\u0131 ve onlarla e\u015fle\u015ftirmeyi ve nihayet bu suretle mucizevi eserler \u00fcretmeyi \u00f6\u011fretir\u2026 B\u00fcy\u00fc, en yetkin felsefeye yani do\u011fa felsefesine ait en m\u00fckemmel ve en temel bilimdir\u2026 Do\u011fa felsefesi, d\u00fcnyada var olan \u015feylerin do\u011fas\u0131n\u0131, onlar\u0131n nedenlerini, etkilerini\u2026, zaman ve mekanlar\u0131n\u0131\u2026, b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve par\u00e7alar\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretir.\u201d (\u00c7\u00f6rek\u00e7io\u011flu, 2005: 86)<\/p>\n

Agrippa De Vanitale Scientarum<\/em> (1530) adl\u0131 di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ise \u201cok\u00fcltizm ve di\u011fer t\u00fcm bilimlerin\u201d anlams\u0131z olduklar\u0131 i\u00e7in g\u00f6z ard\u0131 edilmeleri gerekti\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyordu. \u201cAgrippa\u2019ya g\u00f6re, \u00f6rne\u011fin g\u00f6kbilim, Tanr\u0131 ya da Do\u011fa yerine, bo\u015funa d\u0131\u015f merkezlik, ilmekler, ortak merkezlilik, geri devimler vb. tart\u0131\u015fmalar\u0131yla ilgileniyordu ve matematik\u00e7ilerin \u0131v\u0131r z\u0131v\u0131rlar\u0131ndan ve sa\u00e7mal\u0131klar\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi.\u201d (Gjertsen, 2000: 246-247) Benzer d\u00fc\u015f\u00fcnceler Desiderius Erasmus\u2019un (1466-1536) Delili\u011fe \u00d6vg\u00fc<\/em> (1515) adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda da dile getirilmekteydi. Filozoflar, Erasmus taraf\u0131ndan, delili\u011fin mutlu bi\u00e7imlerinin ard\u0131ndan ko\u015fmakla su\u00e7lan\u0131yordu:<\/p>\n

\"\"
Erasmus Delili\u011fe \u00d6vg\u00fc\u2019s\u00fcnde bilimle u\u011fra\u015fanlar\u0131, delili\u011fin mutlu bi\u00e7imlerinin ard\u0131ndan ko\u015fmakla su\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cSay\u0131s\u0131z evren in\u015fa ederlerken, G\u00fcne\u015f\u2019i, Ay\u2019\u0131, y\u0131ld\u0131zlar\u0131, gezegenleri parmaklar\u0131yla ya da sicimle \u00f6l\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlarken, y\u0131ld\u0131r\u0131mlar\u0131n, r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n, ay ve g\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131n ya da di\u011fer baz\u0131 a\u00e7\u0131klanmas\u0131 g\u00fc\u00e7 do\u011fa olaylar\u0131n\u0131n nedenlerini yorumlarlarken, ne de g\u00fczel sa\u00e7malarlar; hi\u00e7 teredd\u00fct etmeksizin, sanki bu do\u011fa olaylar\u0131n\u0131n gizlerinden sorumlu mimarlarm\u0131\u015f gibi, sanki Tanr\u0131lar meclisinden aram\u0131za kat\u0131lm\u0131\u015flar gibi; tabii bu arada Do\u011fa da onlar\u0131n at\u0131p tuttu\u011fu fikirlere g\u00fclmekten k\u0131r\u0131l\u0131r.\u201d (Delili\u011fe \u00d6vg\u00fc<\/em>, s.139)<\/p>\n

Ok\u00fclt gelene\u011fin \u201cdo\u011fa\u201ds\u0131, \u0130talyan do\u011fa filozofu Giambattista della Porta\u2019n\u0131n (1535-1615) en \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 Magia naturalis<\/em>\u2019inde (4 kitap, 1558; \u201cDo\u011fal B\u00fcy\u00fc\u201d) g\u00f6r\u00fclebilir:<\/p>\n

\u201cPorta iki t\u00fcr b\u00fcy\u00fc tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131, \u2018ilki \u00fcnl\u00fc de\u011fildir\u2019 ve \u2018k\u00f6t\u00fc ruhlarla\u2019 ilgilidir. \u0130kincisi ise do\u011fal b\u00fcy\u00fcd\u00fcr ve \u00f6\u011frenen ki\u015filer taraf\u0131ndan kabul g\u00f6r\u00fcr. Porta\u2019n\u0131n anlat\u0131m\u0131na g\u00f6re \u2018do\u011fal b\u00fcy\u00fc nesnelerin gizli ve bilinmeyen \u00f6zellikleri\u2019 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir… T\u00fcm yarat\u0131klarda bir merhamet vard\u0131r… Yunanl\u0131lar buna Sempati [uyu\u015fum] ya da Antipati derler… Baz\u0131 \u015feyler kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir dil konu\u015fuyormu\u015f gibi bir araya gelirken baz\u0131lar\u0131 da farkl\u0131l\u0131k ve uyu\u015fmazl\u0131k g\u00f6sterir.\u201d (Gjertsen, 2000: 247)<\/p>\n

Porta\u2019ya g\u00f6re do\u011fal b\u00fcy\u00fc do\u011fal felsefenin uygulamal\u0131 bir par\u00e7as\u0131yd\u0131 ve do\u011fal b\u00fcy\u00fc yoluyla insanlar\u0131n gereksinim ve ama\u00e7lar\u0131na hizmet etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Ancak do\u011fal b\u00fcy\u00fc \u00f6nceki felsefi geleneklerden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f de\u011fildi. R\u00f6nesans\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fcsel bilimi Yeni Platoncu eserlerden ve R\u00f6nesans Aristoteles\u00e7ili\u011finden \u00e7ok \u015fey alm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

\u201cR\u00f6nesans esnas\u0131nda, \u00f6zellikle Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494) ve Pietro Pomponazzi (1462-1525) gibi Aristoteles\u00e7i filozoflar, b\u00fcy\u00fc gelene\u011finin daha do\u011fac\u0131 y\u00f6nlerini canland\u0131rd\u0131lar (bu gelenekte b\u00fcy\u00fcsel etkiler, \u015feylerin, do\u011fal fakat ok\u00fclt nitelikleri kullan\u0131larak ortaya \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yordu). Bunun yan\u0131nda, Marsillio Ficino (1433-99) ve Tommaso Campanella (1568-1638) gibi Yeni Platoncu filozoflar, daha ruh\u00e7u veya demonik bir b\u00fcy\u00fc bi\u00e7imi geli\u015ftirdiler.\u201d (Henry, 2009: 52)<\/p>\n

\"\"
Tommaso Campanella. Campanella gibi yeni-platoncu filozoflar, daha ruh\u00e7u veya demonik bir b\u00fcy\u00fc bi\u00e7imi geli\u015ftirdiler.<\/figcaption><\/figure>\n

Spirit\u00fcel (ruh\u00e7u) ya da demonik b\u00fcy\u00fc, b\u00fcy\u00fcc\u00fcn\u00fcn emirlerini yerine getirmeleri i\u00e7in melek ya da demonlar\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rmas\u0131na dayal\u0131d\u0131r. Do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7lere sahip olmayan bu do\u011fal yarat\u0131klar (melekler ve demonlar) do\u011fal b\u00fcy\u00fcy\u00fc kullanarak sadece do\u011fal i\u015fler ba\u015farabilirler. Ok\u00fcltizmin, \u00f6zellikle \u201cspirit\u00fcel\u201d ya da \u201cdemonik\u201d yorumuyla modern bilimin \u00f6n\u00fcnde bir engel te\u015fkil ederken \u201cdo\u011fal\u201d yorumuyla modern bilime katk\u0131da bulunan etkilere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Bilim Devrimi\u2019ndeki rol\u00fc tart\u0131\u015f\u0131lmaz olan deneycili\u011fin \u00f6nemli kaynaklar\u0131ndan biri de b\u00fcy\u00fc gelene\u011fi olmu\u015ftur:<\/p>\n

\u201cE\u011fer Bilim Devrimi i\u00e7inde b\u00fcy\u00fcn\u00fcn oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc anlamak istiyorsak do\u011fal b\u00fcy\u00fc diye adland\u0131r\u0131lan bi\u00e7imin, b\u00fcy\u00fc gelene\u011finin bask\u0131n y\u00f6n\u00fc oldu\u011funa dikkat etmemiz gerekir. Do\u011fal b\u00fcy\u00fc, belirli \u015feylerin gizli\/ok\u00fclt g\u00fc\u00e7leri bulundu\u011funu ve bununla di\u011fer \u015feyleri etkileyip a\u00e7\u0131klanamayan hadiselere neden olduklar\u0131 varsay\u0131m\u0131 \u00fczerine kurulmu\u015ftur. Ba\u015far\u0131l\u0131 bir do\u011fal b\u00fcy\u00fcc\u00fc olmak, istenen sonucu elde etmek i\u00e7in, bizzat nesneleri ve onlar\u0131n her birinin di\u011ferine nas\u0131l etkide bulundu\u011funu bilmeye dayan\u0131yordu. R\u00f6nesans do\u011fal b\u00fcy\u00fcc\u00fclerinin, kendi b\u00fcy\u00fc tarzlar\u0131n\u0131n do\u011fan\u0131n bilgisinden ba\u015fka bir \u015feye dayanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fcklerine o kadar s\u0131k rastlar\u0131z ki, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz tarih\u00e7ilerinden biri [William L. Hine], bu t\u00fcr bir d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131n\u0131, ger\u00e7ek b\u00fcy\u00fc diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u015feyden ay\u0131rmak i\u00e7in \u2018R\u00f6nesans naturalizmi\u2019 \u015feklinde adland\u0131rmam\u0131z gerekti\u011fini ileri s\u00fcrer.\u201d (Henry, 2009: 52)<\/p>\n

Ok\u00fcltizmin par\u00e7alar\u0131 olan gizli nitelikler ve uzaktan etki terimlerini de tan\u0131mlamak gerekir. Aristoteles\u00e7i a\u00e7\u0131k nitelikler (manifest qualities) d\u00f6rt element ya da onlar\u0131n kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan niteliklerdir. Bu nitelikler birinci olarak s\u0131cakl\u0131k, so\u011fukluk, kuruluk ve \u0131slakl\u0131\u011f\u0131; ikinci olarak da yumu\u015fakl\u0131k, sertlik, tatl\u0131l\u0131k ve ek\u015filik ile do\u011frudan duyularla alg\u0131lanan di\u011fer nitelikleri kapsar. Bir Aristoteles\u00e7i i\u00e7in do\u011fal \u015feyler bu niteliklerle a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r ve alg\u0131lanamayan niteliklerin devreye sokulmas\u0131 bir t\u00fcr ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kt\u0131r. Gizli nitelikler (occult qualities) do\u011frudan duyularla alg\u0131lanamay\u0131p, sadece dolayl\u0131 olarak, etkileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ay\u0131rt edilirler ve a\u00e7\u0131k niteliklerin operasyonlar\u0131na indirgenemezler. Bir ok\u00fcltist temel olarak gizli niteliklere ba\u015fvurur. Uzun bir do\u011fal b\u00fcy\u00fc gelene\u011fi i\u00e7inde m\u0131knat\u0131s, amber ve torpil bal\u0131\u011f\u0131 gibi do\u011fal nesneler ve horozdan korkan aslan efsanesi gibi mitolojik olgular do\u011fal b\u00fcy\u00fcn\u00fcn \u00f6rnekleri olarak kabul edilmi\u015flerdir. B\u00fct\u00fcn bu nesnelerin ortak bir \u00f6zelli\u011fi bulunur. Bunlar\u0131n hepsi de Plotinos\u2019un \u00e7ekim (attraction) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 uzaktan etki (action at a distance) ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Aphrodisiash Alexandros\u2019a atfedilen Problemata<\/em>\u2019da uzaktan etki \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131klan\u0131r:<\/p>\n

\"\"
Cornelius Agrippa. B\u00fcy\u00fcy\u00fc mucizevi niteliklere, en y\u00fcce gizemlere y\u00f6nelik bir sanat olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cNi\u00e7in m\u0131knat\u0131s ta\u015f\u0131 sadece demiri \u00e7eker? Ni\u00e7in amber olarak adland\u0131r\u0131lan toz sadece \u00e7\u00f6p ve kuru saman\u0131 bir araya getirerek y\u00fckseltir? Ve neden aslan horozdan korkar? Deniz torpedosundan haberi olmayan biri var m\u0131d\u0131r? Ona bir de\u011fnekle dokunan\u0131n bedenini nas\u0131l uyu\u015fturdu\u011fundan? Ben size sadece deneyle bilinen ve fizik\u00e7ilerin adland\u0131r\u0131lamaz \u00f6zellikler ad\u0131n\u0131 verdikleri b\u00f6ylesi \u015feylerin daha geni\u015f bir listesini haz\u0131rlayabilirim. Her biri i\u00e7in iddia edilen bu garip adland\u0131r\u0131lamaz \u015fey, onlar\u0131n nedenlerinin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 i\u00e7in yeterlidir.\u201d (\u00c7\u00f6rek\u00e7io\u011flu, 2005: 111)<\/p>\n

Uzaktan etki, ok\u00fclt\/gizli ve b\u00fcy\u00fc geleneklerinde kabul edilmesine ra\u011fmen, genellikle do\u011fa felsefesinden (fizikten) ve teolojiden (dinden) d\u0131\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Genel olarak Tanr\u0131\u2019n\u0131n bile uzaktan etkide bulunamayaca\u011f\u0131 varsay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Uzaktan etki, Francis Bacon ve Isaac Newton\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla do\u011fa felsefesinde, Ren\u00e9 Descartes ve takip\u00e7ilerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da teolojide kabul edilir hale gelmi\u015ftir. Newtonc\u0131 uzaktan etki d\u00fc\u015f\u00fcncesi, Newton\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden y\u00fczy\u0131l sonra ana ak\u0131m fizikte yerle\u015fik hale geldi.<\/p>\n

\u201cNewtonc\u0131 uzaktan etki kavram\u0131na tepki on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131 ve yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Albert Einstein\u2019\u0131n (1879-1955) \u00f6nceden uzaktan etkiye ba\u011flanan gravitasyonel \u00e7ekim olay\u0131n\u0131n ger\u00e7ekte gravitasyonel k\u00fctleler taraf\u0131ndan e\u011filen uzay\u0131n bir sonucu oldu\u011fu \u00f6nerisiyle doru\u011fa ula\u015ft\u0131.\u201d (Henry, 2015)<\/p>\n

Pyrrhonculu\u011fun dirili\u015fi
\n<\/em><\/strong>Antik Yunan ku\u015fkuculu\u011funun R\u00f6nesans\u2019\u0131n sonuna do\u011fru yeniden canlan\u0131\u015f\u0131n\u0131n arka plan\u0131nda, bilimsel sorgulaman\u0131n y\u00fckseli\u015fi de\u011fil, okyanusun kar\u015f\u0131 taraf\u0131nda farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve dinlerin ke\u015ffedilmesi, Avrupa\u2019da Katolik ve Protestan teologlar\u0131n, Reform ve Kar\u015f\u0131 Reform s\u00fcrecinde kendi konumlar\u0131n\u0131 sa\u011flama alma kayg\u0131s\u0131 vard\u0131. Bu teologlar di\u011fer taraf\u0131n bilgi iddialar\u0131na ku\u015fkuculu\u011fu kullanarak yan\u0131t verdi: \u201cKatolikler, Protestanlar\u0131n Tanr\u0131 bilgisi hakk\u0131ndaki iddialar\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in ku\u015fkuculu\u011fu kulland\u0131lar, Protestanlar ise ayn\u0131 \u015feyi Katoliklere yapt\u0131lar. Sonu\u00e7ta taraflar\u0131n her biri, di\u011fer taraf\u0131n iddia etti\u011fi bilgiden \u00e7ok, kendi iman anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 y\u00fcceltme noktas\u0131na vard\u0131.\u201d (Zack, 2019: 105) Ayr\u0131ca hem Katolikler hem de Protestanlar sapk\u0131n bulduklar\u0131 ki\u015fileri \u00f6l\u00fcm cezas\u0131 ile yarg\u0131lamaktayd\u0131lar. K\u00fc\u00e7\u00fck kan dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 bulan \u0130spanyol fizik\u00e7i Michael Servetus, Teslisi ve \u0130sa\u2019n\u0131n Tanr\u0131 oldu\u011funu reddetti\u011fi i\u00e7in 1553\u2019te, Calvin\u2019in Cenevre\u2019sinde yak\u0131larak idam edilmi\u015fti. Bu olay tolerans fikrini harekete ge\u00e7irdi. Basel\u2019de hocal\u0131k yapan bir Frans\u0131z klasik\u00e7i Sebastian Castellio ho\u015fg\u00f6r\u00fcy\u00fc savundu\u011fu Whether Heretics are to be Persecuted<\/em> (Sapk\u0131nlar \u0130dam Edilmeli mi?, 1554) adl\u0131 bir inceleme kaleme ald\u0131. Castellio sonraki eserinde, The Art of Doubting<\/em>\u2019te (Ku\u015fku Duyma Sanat\u0131), daha epistemolojik arg\u00fcmanlar ortaya koydu. Castellio\u2019nun dinsel konularda a\u015f\u0131r\u0131 ku\u015fkucu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen baz\u0131 \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131 din d\u0131\u015f\u0131 alanlarda ku\u015fkuculu\u011fun \u00e7ekimine kap\u0131ld\u0131. Sextus Empiricus\u2019un Pyrrhonculu\u011fun Ana Hatlar\u0131 <\/em>adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131n 1562\u2019de Henri Estienne taraf\u0131ndan ilk modern \u00e7evirisiyle birlikte, bu duygu daha da g\u00fc\u00e7lendi. Orta\u00e7a\u011f\u2019da pek bilinmeyen bu yap\u0131t, Antik\u00e7a\u011f\u2019da geli\u015fmi\u015f olan ku\u015fkuculu\u011fun kapsaml\u0131 bir a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 sunmaktayd\u0131. Bu \u00e7eviriyle birlikte modern felsefeyi bi\u00e7imlendiren Sextus Empricus ve Antik Yunan ku\u015fkuculu\u011fu yeniden ke\u015ffedilmi\u015ftir. Pyrrhonculuk\u2019un kurucusu hi\u00e7bir \u015feyin bilinemeyece\u011fini savunan, B\u00fcy\u00fck \u0130skender zaman\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, Elisli Phyrrhon\u2019du (M\u00d6 365-275). Ku\u015fkucu arg\u00fcmanlar Sextus\u2019un Pyrrhonculu\u011fun Ana Hatlar\u0131<\/em>\u2019ndaki sunumuyla on mecaz ya da -yarg\u0131n\u0131n ask\u0131ya al\u0131nmas\u0131na yol a\u00e7an- yordamlar bi\u00e7iminde sistematikle\u015ftirilmi\u015fti.<\/p>\n

\"\"
Phyrrhon. M\u00d6 365-275 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, ku\u015fkuculu\u011fun kurucusu \u00fcnl\u00fc Yunan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c(1) Farkl\u0131 \u00fcremi\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla v\u00fccutlar\u0131 farkl\u0131 olu\u015fmu\u015f canl\u0131 varl\u0131klar aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar ayn\u0131 nesnelerin ayn\u0131 etkileri yaratmamas\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u00d6rne\u011fin, baz\u0131 hayvanlar\u0131n g\u00f6zleri sar\u0131, di\u011ferlerinin g\u00f6zleri beyaz ya da ba\u015fka bir renkse, bunlar\u0131n renkleri kavray\u0131\u015f\u0131 da ancak farkl\u0131 olabilir. Bu farkl\u0131l\u0131k, baz\u0131 hayvanlar\u0131n ho\u015funa giden \u015feyin di\u011ferlerince itici bulunmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar. Bu ayn\u0131 mecazda, insan\u0131n hayvanlar \u00fczerinde iddia etti\u011fi \u00fcst\u00fcnl\u00fck de tart\u0131\u015fma konusu edilir. (2) Farkl\u0131l\u0131klar insanlar\u0131n kendi aralar\u0131nda daha az de\u011fildir. V\u00fccut ve ruh bireylere g\u00f6re farkl\u0131d\u0131r; bu da ister istemez temsillerin ve tutumlar\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fine neden olur. (3) Duyular farkl\u0131d\u0131r, ayn\u0131 nesne tat a\u00e7\u0131s\u0131ndan ho\u015f, ama koku bak\u0131m\u0131ndan naho\u015f gelebilir. Bu durum nesne hakk\u0131nda bir yarg\u0131da bulunmay\u0131 engeller. Dahas\u0131, nesne -\u00f6rne\u011fin bir elma- duyular\u0131m\u0131z\u0131n alg\u0131layabildi\u011finden ba\u015fka \u00f6zelliklere de sahip olabilir. (4) Duyumlar ko\u015fullara ve d\u00fczeneklere g\u00f6re farkl\u0131d\u0131r; \u00f6rne\u011fin, bal sar\u0131l\u0131k hastal\u0131\u011f\u0131 olana ac\u0131 gelir; izlenimler de uyan\u0131k ya da uyuklar olmaya g\u00f6re de\u011fi\u015fir. Dolay\u0131s\u0131yla, bir nesnenin neye benzedi\u011fi s\u00f6ylenebilir ama ne oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. (5) Konumlar, mesafeler ve yerler alg\u0131lar\u0131 de\u011fi\u015ftirir. (6) Her duyum i\u00e7sellikle d\u0131\u015fsall\u0131k aras\u0131ndaki bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. (7) Duyumlar nesnelerin miktar\u0131na ve olu\u015fumuna g\u00f6re de de\u011fi\u015firler. Az miktarda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yararl\u0131 olan baz\u0131 ila\u00e7lar g\u00fc\u00e7l\u00fc dozda zararl\u0131 olabilir. (8) Her \u015fey, yarg\u0131layana ve g\u00f6zlemlenene ba\u011fl\u0131 olarak g\u00f6recedir. (9) Kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n s\u00fcrekli ya da ender niteli\u011fi nesnelerin alg\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirir: Su bolken de\u011fersiz g\u00f6z\u00fck\u00fcr, ender bulundu\u011funda de\u011ferli. (10) Ya\u015fam tarzlar\u0131, gelenekler, yasalar, inan\u00e7lar, uluslara ve topluluklara g\u00f6re farkl\u0131d\u0131r.\u201d (L\u00e9vy, 2016: 62)<\/p>\n

Akl\u0131n \u015feylerin \u00f6z\u00fcn\u00fc, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerin ard\u0131ndaki ger\u00e7ekli\u011fi, kavrama yetisine sahip olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayal\u0131 Pyrrhonculuk, insanlar\u0131n ilke olarak, salt kendilerine g\u00f6r\u00fcnenleri, g\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri bi\u00e7imleriyle bilebileceklerini ileri s\u00fcrer. Bu farkl\u0131 insanlara farkl\u0131 bi\u00e7imlerde g\u00f6r\u00fcnen \u015feylerden hangisinin do\u011fru oldu\u011funu, hangisinin ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 nihai anlamda belirlemek olanakl\u0131 de\u011fildir. Nitekim bu ba\u011flamda Pyrrhonculuk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilecek her iddiaya kar\u015f\u0131, biri iddiay\u0131 destekleyen di\u011feri \u00e7\u00fcr\u00fcten olmak \u00fczere birbiriyle \u00e7eli\u015fik iki ayr\u0131 kan\u0131t getirilebilece\u011fini belirtir. Tek ba\u015f\u0131na bu paradoksal durum bile insan\u0131n hi\u00e7bir \u015feyden kesinkes emin olamayaca\u011f\u0131n\u0131, \u015fa\u015fmaz bir bilgiye ula\u015fman\u0131n olanaks\u0131z oldu\u011funu tan\u0131tlamak i\u00e7in yeterlidir. Bu durumda yap\u0131lmas\u0131 gereken, bilginin idealardan ya da formlardan olu\u015ftu\u011funu s\u00f6ylemek gibi yarars\u0131z kurgular \u00fcretmek de\u011fil, herhangi bir konuda nihai anlamda bir yarg\u0131 vermekten \u00f6zellikle sak\u0131narak, yarg\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ask\u0131ya almakt\u0131r (epokhe<\/em>). Pyrrhonculara g\u00f6re bilge ki\u015fi, \u201co tam olarak kesinlikle b\u00f6yledir\u201d demekten ka\u00e7\u0131nan, bunun yerine \u201cbana \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor\u201d ya da \u201cb\u00f6yle de olabilir, \u015f\u00f6yle de olabilir\u201d deme i\u00e7tenli\u011fini g\u00f6steren ki\u015fidir. \u00c7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

\"\"
Ku\u015fkucu Sextus Empiricus. R\u00f6nesans\u2019ta yap\u0131lan ilk modern \u00e7evirisi \u00e7ok etkili olmu\u015f Pyrrhonculu\u011fun Ana Hatlar\u0131\u2019n\u0131n yazar\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cAlexander\u2019\u0131n yard\u0131mc\u0131s\u0131 olan Demophon, ba\u015fkalar\u0131ndan farkl\u0131 olarak g\u00fcne\u015fin alt\u0131ndayken titrer ve g\u00f6lgede \u0131s\u0131n\u0131rd\u0131. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, g\u00fcn\u00fcn s\u0131cak m\u0131 so\u011fuk mu oldu\u011fu yarg\u0131lamas\u0131 yap\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Ve b\u00f6ylece, t\u00fcm mecazlar\u0131 izleyerek en son \u015fu sonuca ula\u015f\u0131r\u0131z: T\u00fcm konularda yarg\u0131lama yapmaktan vazge\u00e7meliyiz.\u201d (Gjertsen, 2000: 258)<\/p>\n

Montaigne\u2019in ku\u015fkuculu\u011fu
\n<\/em><\/strong>16. y\u00fczy\u0131lda Sextus Empiricus\u2019unkisi gibi antik ku\u015fkucu yap\u0131tlar\u0131n yeniden ke\u015ffi, entelekt\u00fcellerin dikkatini insan\u0131n bili\u015fsel yetilerinin g\u00fcvenirli\u011fine kar\u015f\u0131 olan bir dizi arg\u00fcmana y\u00f6neltti. Bu yeni ku\u015fkuculuk en etkili ve g\u00fczel bir \u015fekilde \u00fcnl\u00fc Denemeler<\/em>\u2019in yazar\u0131 Michel de Montaigne\u2019in, bir \u0130spanyol teologu savunmak i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 Apology for Raimond<\/em> Sebond<\/em>\u2019unda (Raymond Sebond\u2019un Savunusu<\/em>) ifadesini buldu. Bu yap\u0131t ilksel Pyrrhonculu\u011fun dirili\u015fine yol a\u00e7m\u0131\u015f R\u00f6nesans ku\u015fkuculu\u011funun zirvesi olarak kabul edilen ba\u015f d\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fc bir eserdir.<\/p>\n

\u201cSextus gibi Montaigne de hi\u00e7bir \u015feyin bilinemeyece\u011fini iddia eden Pyrrhoncu ku\u015fkuculu\u011fu a\u015f\u0131r\u0131 bir bi\u00e7imini savunuyordu. Montaigne\u2019in, duyular\u0131n ve akl\u0131n yan\u0131labilirli\u011fine dair kulland\u0131\u011f\u0131 \u00f6rneklerin \u00e7o\u011fu Sextus\u2019un eserlerinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat arg\u00fcman\u0131 boyunca kulland\u0131\u011f\u0131 klasik al\u0131nt\u0131lar Sextus\u2019tan de\u011fil, Epikuros\u2019un Latin takip\u00e7isi Lucretius\u2019un muazzam \u015fiiri ve R\u00f6nesans\u2019\u0131n bir di\u011fer ke\u015ffi olan On the Nature of Things<\/em>\u2019ten [\u015eeylerin Do\u011fas\u0131 \u00dczerine] al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d (Kenny, 2017: 127)<\/p>\n

Montaigne\u2019e g\u00f6re ne duyular ne de ak\u0131l g\u00fcvenilirdir. Ona g\u00f6re, insan bilgilerinin t\u00fcm\u00fc duyu deneyiminden gelse de insanlar \u015feyleri farkl\u0131 farkl\u0131 alg\u0131larlar. Hepimiz yan\u0131lsamalara kap\u0131labilir, d\u00fc\u015fler g\u00f6rebilir ve alg\u0131 yan\u0131lmas\u0131 ya\u015fayabiliriz. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda Montaigne bir de \u201c\u00f6l\u00e7\u00fct sorunu\u201dnu g\u00fcndeme getirmi\u015ftir. \u201cNesnelerden ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler hakk\u0131nda karara varmak i\u00e7in baz\u0131 karar verme ara\u00e7lar\u0131na, b\u00f6yle bir arac\u0131 ayarlamak i\u00e7in bir deneye, bu deneyi do\u011frulamam\u0131z i\u00e7in de baz\u0131 ba\u015fka ara\u00e7lara ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r: Bir daire etraf\u0131nda dolan\u0131p duruyoruz.\u201d (Kenny, 2017: 129)<\/p>\n

\"\"
\u00dcnl\u00fc \u201cDenemeler\u201din yazar\u0131 Michel de Montaigne. Bir \u0130spanyol teologu savunmak i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 Apology for Raimond Sebond\u2019u R\u00f6nesans ku\u015fkuculu\u011funun zirvesi olarak kabul edilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu nedenle bilimin insanl\u0131\u011fa sunabilece\u011fi \u00e7ok az \u015fey vard\u0131. Yeni bilimlerin bilgilerinde bir kesinlik yoktu. Ayn\u0131 konuda farkl\u0131 teorileri savunan bilim insanlar\u0131 aras\u0131nda anla\u015fmazl\u0131k vard\u0131 ve bilimsel bilgi s\u00fcrekli de\u011fi\u015fiyordu. Ptolemaios evrenin yer-merkezli oldu\u011funu, Copernicus ise g\u00fcne\u015f-merkezli oldu\u011funu savunmu\u015ftu. Montaigne\u2019e g\u00f6re bir g\u00fcn bu iki teoriyi de bir kenara atacak yeni bir teorinin ortaya konaca\u011f\u0131 ku\u015fkusuzdu. Ama biri di\u011ferinden daha do\u011fru olmayacakt\u0131. Bu yakla\u015f\u0131m Montaigne\u2019i, yeni g\u00f6kbilimsel bulu\u015flar\u0131n, mevcut karga\u015fay\u0131 art\u0131r\u0131p art\u0131rmad\u0131\u011f\u0131 sorusuna g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Ona g\u00f6re Copernicus\u2019un astronomi sistemi, g\u00f6kler hakk\u0131nda ne kadar az \u015fey bilebilece\u011fimizi g\u00f6steren, ge\u00e7ici bir matematiksel hevesin sonucu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n

\u201cK\u0131vrak zek\u00e2larda, istedikleri her \u015feyi g\u00fczel g\u00f6sterme yetene\u011fi vard\u0131r; ancak benim gibi s\u0131radan bir insan\u0131 inand\u0131rmak i\u00e7in bir \u015feyi bunca allay\u0131p pullamak, asl\u0131nda kan\u0131tlar\u0131n\u0131n ne denli zay\u0131f oldu\u011funu g\u00f6stermeye yetiyor da art\u0131yor. G\u00f6kler ve y\u0131ld\u0131zlar \u00fc\u00e7 bin y\u0131ld\u0131r d\u00f6n\u00fcyor; insanlar Samoslu Kleanthes\u2019e kadar, Theophrastus\u2019a g\u00f6re de Yer\u2019in Zodyak\u2019\u0131n e\u011fik y\u00f6r\u00fcngesi \u00fczerindeki ekseninde d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ileri s\u00fcren Sirakuzal\u0131 Hiketas\u2019a kadar buna inan\u0131yordu. Ve \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zda Copernicus bu \u00f6\u011fretiyi t\u00fcm astrolojik sonu\u00e7lara uyacak bi\u00e7imde temellendirdi. Bundan nas\u0131l yararlanabiliriz? Bin y\u0131l sonra bu ikisinin taht\u0131na kurulacak \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u00f6\u011fretinin \u00e7\u0131k\u0131p gelmeyece\u011fini kim bilebilir? (…) Yeni bir kuramla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ondan \u015f\u00fcphelenmek ve daha \u00f6nceki \u00e7eli\u015fik kurama nas\u0131l inan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ta\u015f\u0131nmak i\u00e7in yeterince nedenimiz vard\u0131r. \u00dcstelik zamanla \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir kuram ikincinin kar\u015f\u0131s\u0131na da dikilebilir. Aristoteles\u00e7i ilkelerden \u00f6nce, \u015fimdi bu ilkelerin bize yetmesi gibi, ba\u015fka ilkeler insan akl\u0131na yetiyordu. Bu insanlar\u0131n bizim bulu\u015f tarihimizin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olan ilimleri neydi, hangi ayr\u0131cal\u0131klara sahiptiler? Art\u0131k onlar da \u00f6ncelleri kadar reddedilmeye a\u00e7\u0131klar.\u201d (De Santillana, 2006: 190)<\/p>\n

Montaigne, dinsel inan\u00e7lar\u0131n temeli olan iman ile akl\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda iman\u0131n en iyi yol oldu\u011funu \u00e7\u00fcnk\u00fc ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmenin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle sa\u011fl\u0131ks\u0131z oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Onun ku\u015fkuculu\u011fu imana de\u011fil akla kar\u015f\u0131yd\u0131. Asl\u0131nda ku\u015fkuculu\u011fun iman\u0131 ve gizemcili\u011fi y\u00fcceltmek i\u00e7in bu tarz kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n k\u00f6kleri \u0130slam felsefesine, \u00f6zellikle de \u0130mam Gazzali\u2019nin (1058-1111) yaz\u0131lar\u0131na kadar uzan\u0131r. Montaigne\u2019e g\u00f6re felsefi g\u00f6r\u00fc\u015fler antik\u00e7a\u011fdan beri hep \u00e7at\u0131\u015f\u0131p durdu\u011fu i\u00e7in, felsefe plan\u0131nda, yaln\u0131zca, yarg\u0131n\u0131n ask\u0131ya al\u0131nmas\u0131n\u0131 (epokhe) gerektiren Pyrrhonculuk kabul edilebilirdi.<\/p>\n

MODERN B\u0130L\u0130M\u0130N F\u0130LOZOFU: REN\u00c9 DESCARTES
\n<\/strong>16. ve 17. y\u00fczy\u0131llar boyunca bir\u00e7ok do\u011fa filozofu, en az\u0131ndan 13. y\u00fczy\u0131ldan beri hem felsefeye (bilim) hem de teolojiye (din) ontolojik ve epistemolojik temeller sa\u011flayan Aristoteles\u00e7ili\u011fi reddetmi\u015ftir. Aristoteles\u00e7i do\u011fa felsefesine y\u00f6nelik ele\u015ftiriler b\u00f6l\u00fck p\u00fcr\u00e7\u00fckt\u00fc ve ortada Aristoteles\u00e7ili\u011fin b\u00fct\u00fcnsel bir alternatifi yoktu. Aristoteles\u00e7ili\u011fi \u015fu ya da bu y\u00f6n\u00fcyle ele\u015ftiren ve baz\u0131lar\u0131 mekanik do\u011fa felsefenin ilk taraftarlar\u0131 aras\u0131nda yer alan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden (S\u00f6z konusu olan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler aras\u0131nda Bernardino Telesio (1509-1588), Francesco Patrizi (1529-1597), Petrus Severinus (1540-1602) David van Goorle (\u00f6. 1612), Sebastian Basso (verimli d\u00f6nemi 1550-1600), Walter Warner (1570-1642), Thomas Hariot (1560-1621) ve Nicholas Hill\u2019in (1570-1610) adlar\u0131 say\u0131labilir.) hi\u00e7biri, do\u011fa felsefesinin sorular\u0131na verilebilecek en do\u011fru yan\u0131tlar\u0131n kendisinde oldu\u011funa \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131n\u0131 ikna etmeyi ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131. Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden hi\u00e7biri ya kapsaml\u0131 bir felsefe geli\u015ftirememi\u015f ya da mekanik felsefenin yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 teolojik sorular\u0131 yan\u0131tlama giri\u015fiminde bulunmam\u0131\u015flard\u0131r. 17. y\u00fczy\u0131lda Aristoteles\u00e7ili\u011fe alternatif olarak g\u00f6r\u00fclen do\u011fa felsefesi k\u00f6klerini klasik Epikuros\u00e7uluktan alan mekanizmdir. Bu d\u00f6nemde y\u0131ld\u0131z\u0131 parlayan mekanik do\u011fa felsefeleri b\u00fct\u00fcn do\u011fal fenomenleri herhangi bir uzaktan etkiye ba\u015fvurmadan madde ve harekete dayanarak a\u00e7\u0131klamay\u0131 hedeflemi\u015ftir. Mekanik do\u011fa filozoflar\u0131, do\u011fal olaylar\u0131, maddenin g\u00f6zlenemeyecek kadar k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n d\u00fczenleni\u015fi, hareketleri ve \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u011flam\u0131nda a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Ren\u00e9 Descartes (1596-1650). Di\u011fer filozoflardan daha etkili olmas\u0131n\u0131n nedeni kapsam\u0131 Aristoteles\u2019inki kadar geni\u015f bir do\u011fa felsefesi sistemi geli\u015ftirmi\u015f olmas\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c\u00d6rne\u011fin, kur\u015funun sudan daha yo\u011fun oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in bir mekanizma filozofu kur\u015funun metrek\u00fcp ba\u015f\u0131na sudan daha \u00e7ok madde par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyecektir. Mekanik a\u00e7\u0131klama Aristoteles\u00e7i a\u00e7\u0131klamalardan farkl\u0131d\u0131r. Aristoteles\u00e7ilik, maddeye ger\u00e7ek nitelikler ba\u011f\u0131\u015flamakta ve kur\u015funun sudan daha fazla mutlak a\u011f\u0131rl\u0131\u011fa sahip olmas\u0131na ba\u015fvurarak bu nitelikleri yo\u011funluktaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullanmaktad\u0131r. Mekanizma felsefesinin ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fi, birincil ve ikincil nitelikler doktrinidir; bu doktrine g\u00f6re, maddeye ger\u00e7ekte sadece birka\u00e7 \u2018birincil\u2019 nitelik bah\u015fedilmi\u015ftir ve b\u00fct\u00fcn di\u011ferleri (\u00f6rne\u011fin renk, tat veya koku) birincil niteliklerin duyu organlar\u0131m\u0131za etkisinin sonucudur. Do\u011fa b\u00f6yle mekanize edilmi\u015ftir ve bir\u00e7ok nitelik \u00f6znel say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, duyusal bilginin ku\u015fkucu ele\u015ftirisine yan\u0131t sa\u011flamakla birlikte do\u011fan\u0131n matematikselle\u015ftirilmesini peki\u015ftirmi\u015ftir.\u201d (Osler, 2016: 235)<\/p>\n

Bu noktada tarih sahnesine \u00e7\u0131kan Ren\u00e9 Descartes\u2019\u0131n (1596-1650) di\u011fer mekanik\u00e7ilerden daha etkili olmas\u0131n\u0131n nedeni kapsam\u0131 Aristoteles\u2019inki kadar geni\u015f bir do\u011fa felsefesi sistemi geli\u015ftirmi\u015f olmas\u0131d\u0131r:<\/p>\n

\u201cDescartes\u2019\u0131n kurdu\u011fu b\u00fcy\u00fck yap\u0131n\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131n\u0131n nedenlerinden biri Avrupa k\u00fclt\u00fcr\u00fcne bir sistem olarak tan\u0131t\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu, b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck ve dirimselcilikten hi\u00e7 s\u00f6z etmeyen, ak\u0131l \u00fczerine kurulu ve do\u011fa bilimlerini, do\u011fa felsefesini ve dini (Orta\u00e7a\u011f Skolastik felsefesinden farkl\u0131 bi\u00e7imde) birbiriyle ba\u011flant\u0131land\u0131rmay\u0131 ba\u015farabilen bir sistemdi. Son olarak, entelekt\u00fcel devrimin ku\u015fku dolu bir d\u00f6neminde, insanlara d\u00fcnyan\u0131n tutarl\u0131, uyumlu ve b\u00fct\u00fcnsel bir tablosunu sunuyordu.\u201d (Rossi, 2009: 117)<\/p>\n

Descartes\u2019\u0131n Montaigne\u2019e yan\u0131t\u0131: Cogito ergo sum
\n<\/em><\/strong>Descartes kendi \u00f6zg\u00fcn felsefe sistemini sistematik ku\u015fku y\u00f6ntemini kullanarak kurmu\u015ftur. Ona g\u00f6re filozofun ilk g\u00f6revi yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fmemek i\u00e7in ku\u015fku duyulabilecek her \u015feyden ku\u015fku duyarak yola koyulmak olmal\u0131d\u0131r. Duyular bizi bazen aldat\u0131r, matematik\u00e7iler bazen hatalar yapar, biz uyan\u0131k m\u0131 yoksa uykuda m\u0131 oldu\u011fumuzdan asla emin olamay\u0131z. Descartes\u2019\u0131n s\u00f6zleriyle:<\/p>\n

\"\"
Descartes Le Monde\u2019u yay\u0131na haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada, Galileo\u2019nun Katolik Kilisesi taraf\u0131ndan su\u00e7lan\u0131p mahk\u00fbm edildi\u011fini \u00f6\u011frenmi\u015f ve s\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 mevcut bi\u00e7imiyle yay\u0131nlamaktan vazge\u00e7mi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cHerhangi bir bi\u00e7imde anl\u0131\u011f\u0131ma girmi\u015f olan her \u015feyin d\u00fc\u015flerimin yan\u0131lsamalar\u0131ndan daha do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmeye karar verdim. Ama hemen sonra ayr\u0131msad\u0131m ki, b\u00f6yle her \u015feyi yanl\u0131\u015f olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi isterken, gene de bunu d\u00fc\u015f\u00fcnen benim bir \u015fey olmam zorunluydu. Ve bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, \u00f6yleyse var\u0131m, \u2018je<\/em> pense, donc je<\/em> suis<\/em>\u2019 ger\u00e7ekli\u011finin ku\u015fkucular\u0131n en a\u015f\u0131r\u0131 say\u0131lt\u0131lar\u0131n\u0131n hi\u00e7birinin sarsamayaca\u011f\u0131 denli sa\u011flam ve g\u00fcvenilir oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcnce, hi\u00e7 duraksamadan onu aramakta oldu\u011fum felsefenin ilk ilkesi olarak kabul edebilece\u011fim yarg\u0131s\u0131na ula\u015ft\u0131m.\u201d (Y\u00f6ntem \u00dczerine S\u00f6ylem<\/em>, B\u00f6l\u00fcm IV)<\/p>\n

Filozofun ikinci g\u00f6revi ise sistematik ku\u015fkunun ku\u015fkuculu\u011fa yol a\u00e7mas\u0131na engel olmakt\u0131r. Bu i\u015flevi yerine getiren ilke ise \u00fcnl\u00fc Cogito, ergo, sum<\/em>\u2019dur. Descartes bu ilk ilkeden sisteminin di\u011fer ilkelerini t\u00fcretir. E\u011fer ben d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor olsayd\u0131m, var oldu\u011fuma inanmam i\u00e7in bir nedenim de olmazd\u0131; dolay\u0131s\u0131yla ben b\u00fct\u00fcn g\u00f6revi d\u00fc\u015f\u00fcnmek olan bir t\u00f6z\u00fcm, bir beden olmak benim \u00f6z\u00fcmle ilgili bir \u015fey de\u011fildir. Ayn\u0131s\u0131 di\u011fer b\u00fct\u00fcn insanlar i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. B\u00f6ylece Descartes ilk temel tezini ortaya atar: \u0130nsan \u00f6z\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmek olan bir varl\u0131kt\u0131r; o res cogitans<\/em>\u2019d\u0131r. Daha sonra s\u0131ras\u0131yla Tanr\u0131\u2019n\u0131n ve d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayan Descartes sistemini tamamlar.<\/p>\n

Descartes, \u0130lk Felsefe Hakk\u0131nda Meditasyonlar<\/em>\u2019\u0131nda, felsefeyi \u00f6nceki y\u00fczy\u0131lda geli\u015fen ku\u015fkuculuk tehdidinden kurtarma g\u00f6revini \u00fcstlendi. Bunu yapmak i\u00e7in, \u00f6nce \u00e7\u00fcr\u00fctmek istedi\u011fi ku\u015fkucu konumu ortaya koymas\u0131 gerekiyordu. Bu nedenle Birinci Meditasyon<\/em>\u2019da Montaigne\u2019in izinden gider, ama arg\u00fcmanlar\u0131 daha belirgin ve daha derli toplu tan\u0131mlar. Duyularla var\u0131lan kan\u0131lar\u0131n do\u011frulu\u011fu, \u00f6nce alg\u0131da yan\u0131lmadan kaynaklanan d\u00fc\u015f\u00fcncelerle, sonra da r\u00fcya arg\u00fcman\u0131yla sorgulan\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci<\/em> Meditasyon<\/em>\u2019da Descartes, cogito<\/em> sayesinde kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc arg\u00fcman\u0131 olu\u015fturarak bu ku\u015fkulara bir son verir. Cogito<\/em> Descartes\u2019\u0131n, epistemolojisini \u00fczerine kurdu\u011fu sa\u011flam zemindir. K\u00f6t\u00fc ruh onu bir\u00e7ok konuda aldatabilir, ama var olmad\u0131\u011f\u0131 halde var oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrerek oyuna getiremez.<\/p>\n

\u201cAma e\u011fer beni aldat\u0131yorsa, hi\u00e7 ku\u015fkusuz ben de var\u0131m; ve beni diledi\u011fi denli aldatsa bile, gene de bir \u015fey oldu\u011fumu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm s\u00fcrece, hi\u00e7bir zaman yok olmam\u0131 sa\u011flayamaz. B\u00f6ylece bu konu \u00fczerine iyice d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckten ve her \u015feyi dikkatlice sorgulad\u0131ktan sonra, Var\u0131m, Ego sum, ego existo \u00f6nermesinin onu bildirdi\u011fim ya da anl\u0131\u011f\u0131mda kavrad\u0131\u011f\u0131m her zaman zorunlu olarak do\u011fru oldu\u011fu varg\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmal\u0131y\u0131z.\u201d (\u0130lk Felsefe Hakk\u0131nda Meditasyonlar<\/em>, meditasyon II, madde: 3)<\/p>\n

\"\"
Descartes Felsefenin \u0130lkeleri\u2019nde eylemsizlik ilkesini \u201cHer \u015fey ba\u015fka bir \u015fey onu de\u011fi\u015ftirmedi\u011fi s\u00fcrece, bulundu\u011fu durumda kal\u0131r ve ancak ba\u015fka \u015feylere rastlay\u0131nca durumunu de\u011fi\u015ftirir\u201d bi\u00e7iminde tan\u0131mlar.<\/figcaption><\/figure>\n

K\u00f6kleri metafizik g\u00f6vdesi fizik
\n<\/em><\/strong>Ren\u00e9 Descartes\u2019\u0131n yeni\u00e7a\u011f biliminin kurucular\u0131ndan birisi olarak kabul edilmesinin nedeni, ampirik bilgiye yapt\u0131\u011f\u0131 do\u011frudan katk\u0131lar\u0131ndan de\u011fil matematik alan\u0131ndaki bulu\u015flar\u0131ndan ve yeni metafizi\u011fi kurmas\u0131ndan dolay\u0131d\u0131r. Descartes\u2019a g\u00f6re, bilimde kesinlik ancak matematikle sa\u011flanabilir ve matematik, do\u011fan\u0131n gizemini a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karan biricik anahtard\u0131r. Nitekim ele ald\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olan mekanik, hidrostatik ve optik konusundaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda matemati\u011fi bir y\u00f6ntem olarak kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Descartes, matemati\u011fin geometriye uygulanmas\u0131yla birlikte ortaya \u00e7\u0131kan analitik geometrinin de kurucusudur.<\/p>\n

Koyr\u00e9\u2019ye g\u00f6re yeni bilimin ve matematiksel kozmolojinin ilkelerini \u201ca\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik olarak form\u00fcle\u201d eden Bruno ya da Galileo de\u011fil Descartes olmu\u015ftur. Ancak Descartes, madde ve uzay kavramlar\u0131n\u0131 gereksiz yere \u00f6zde\u015fle\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu i\u00e7in bu konuda (17. y\u00fczy\u0131l biliminin sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zebilecek) m\u00fckemmel bir ba\u015far\u0131 elde edememi\u015ftir (Koyr\u00e9, 1998: 81). Descartes matemati\u011fi, felsefe y\u00f6nteminin modeli olarak ele alm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece matematik kesinli\u011fine sahip bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bir model olarak matematik, her t\u00fcrl\u00fc ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme i\u015fleminde bize yol g\u00f6sterecektir. Descartes\u2019a g\u00f6re, matematikteki gibi, do\u011frular\u0131 felsefe alan\u0131nda da ke\u015ffedebilirsek, \u00e7ok say\u0131da tart\u0131\u015fmaya son verebiliriz: Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini tan\u0131tlayabilir; ve b\u00f6ylece bilimler i\u00e7in sa\u011flam bir zemin olu\u015fturabiliriz. Descartes\u2019\u0131n deyi\u015fiyle,<\/p>\n

\u201cGeometricilerin en g\u00fc\u00e7 tan\u0131tlamalara ula\u015fmak i\u00e7in yararland\u0131klar\u0131 bu uzun ama yal\u0131n ve kolay ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme zincirleri beni insan bilgisinin eri\u015febilece\u011fi her \u015feyin ayn\u0131 yolda birbirini izleyebilece\u011fini ve yaln\u0131zca do\u011fru olmayan herhangi bir \u015feyi do\u011fru olarak kabul etmekten ka\u00e7\u0131nmam\u0131z ve bir varg\u0131y\u0131 \u00f6tekinden \u00e7\u0131karsayabilmek i\u00e7in zorunlu olan d\u00fczene her zaman dikkat etmemiz ko\u015fuluyla, sonunda kendisine ula\u015famayaca\u011f\u0131m\u0131z denli uzak ya da ortaya \u00e7\u0131karamayaca\u011f\u0131m\u0131z denli gizli olan hi\u00e7bir \u015feyin olamayaca\u011f\u0131n\u0131 imgelemeye g\u00f6t\u00fcrd\u00fc.\u201d (Y\u00f6ntem \u00dczerine S\u00f6ylem<\/em>, B\u00f6l\u00fcm II, madde:11)<\/p>\n

Descartes\u2019a g\u00f6re \u201cilk felsefe\u201d, b\u00fct\u00fcn bilimlerin ilk ve ortak ilkelerini i\u00e7eren bilim olan metafiziktir. Bu nedenle Descartes, Skolastik felsefenin metafizi\u011fi ifade eden \u201cPrima Philosophia\u201d deyimini de korumu\u015ftur. Metafizi\u011fin konusuna Tanr\u0131\u2019n\u0131n, ruhun \u00f6zellikleri ve di\u011fer temel bilgiler girmektedir. Descartes\u2019\u0131n felsefe anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re \u00f6nce b\u00fct\u00fcn evrenin nas\u0131l \u00e7er\u00e7evelendi\u011fini genel hatlar\u0131yla inceleriz; daha sonra tikel olarak d\u00fcnyan\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya giri\u015firiz. Descartes\u2019\u0131n deyi\u015fiyle, \u201cfelsefe bir a\u011fa\u00e7 gibidir: k\u00f6k, g\u00f6vde ve dallar. K\u00f6kleri metafizik, g\u00f6vdesi fizik ve dallar\u0131 da di\u011fer bilimlerdir. Di\u011fer bilimler de ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7e ayr\u0131labilir: hekimlik, teknik ve ahlak\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, 1983: 45). Bu tan\u0131mla uyumlu olarak Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>\u2019nin ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc metafizi\u011fi, di\u011fer b\u00f6l\u00fcmleri ise b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde fizi\u011fi kapsar.<\/p>\n

Ni\u00e7in de\u011fil nas\u0131l
\n<\/em><\/strong>Descartes i\u00e7in teleolojik tasar\u0131mlar\u0131n ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131n t\u0131pk\u0131 matematikte oldu\u011fu gibi fizik biliminde de hi\u00e7bir yeri ve anlam\u0131 yoktur. Descartes\u2019tan sonra fiziksel olaylar yeni bir yakla\u015f\u0131mla ele al\u0131nmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Fiziksel evreni, yani res extensa\u2019y\u0131, hareket halinde bir makina olarak tasarlayan Descartes, bilimsel geli\u015fmenin ancak final neden kavram\u0131n\u0131n terk edilmesiyle m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131n\u0131 kesin bir \u015fekilde ifade etmi\u015ftir. Skolastik felsefede \u201cfinal neden\u201d -Aristoteles\u2019in tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 gibi- \u201cbir \u015feyin u\u011fruna meydana geldi\u011fi \u015fey\u201d olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu fizik anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re, Tanr\u0131\u2019n\u0131n, yaratt\u0131\u011f\u0131 evren ile ilgili \u201ciyi ama\u00e7lar\u0131\u201d, yarat\u0131lan evrendeki her \u015feyin \u201cfinal nedeni\u201d olarak kabul edilmi\u015ftir. Buna g\u00f6re, \u00f6rne\u011fin Ay\u2019\u0131n final nedeni gece Yer\u2019i ayd\u0131nlatmakt\u0131r. B\u00f6ylece fizik teolojiyle temellendirilmi\u015f olmaktad\u0131r. Ancak Descartes\u2019a g\u00f6re, do\u011fas\u0131 gere\u011fi sonsuz olan Tanr\u0131 (ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n niyetleri), sonlu\/s\u0131n\u0131rl\u0131 insan zihni taraf\u0131ndan kavranamaz.<\/p>\n

\"\"
Ren\u00e9 Descartes\u2019\u0131n 1644 tarihli Felsefenin \u0130lkeleri\u2019nin ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc metafizi\u011fi, di\u011fer b\u00f6l\u00fcmleri ise b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde fizi\u011fi kapsar.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c\u2026 ereklerden \u00e7\u0131karsanmas\u0131na al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn nedenlerin [final nedenlerin] fiziksel ve do\u011fal konularda hi\u00e7bir ge\u00e7erli\u011fi bulunmad\u0131\u011f\u0131na beni inand\u0131rmaya yetiyor; zira haddini bilmezli\u011fe d\u00fc\u015fmeksizin Tanr\u0131\u2019n\u0131n n\u00fcfuz edilemez ereklerini ara\u015ft\u0131rmaya, ke\u015ffetmeye giri\u015febilece\u011fimi do\u011frusu d\u00fc\u015f\u00fcnemiyorum.\u201d (\u0130lk Felsefe Hakk\u0131nda Meditasyonlar<\/em>, meditasyon IV, madde: 6)<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Descartes 17. y\u00fczy\u0131la kadar fiziksel olaylar i\u00e7in de ge\u00e7erli bir ilke olarak kabul edilen \u201cfinal neden\u201d ilkesini metafizik a\u00e7\u0131dan ele\u015ftirmektedir. Bu ele\u015ftiriye ilaveten Descartes, final neden ilkesiyle ilgili ve sonsuz evren anlay\u0131\u015f\u0131na dayal\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f daha ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, e\u011fer evren sonsuzsa ve insan\/d\u00fcnya evrenin merkezinde de\u011filse evrendeki \u015feylerin insano\u011flunun faydalanmas\u0131 i\u00e7in var oldu\u011funu kabul etmek art\u0131k m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Descartes\u2019\u0131n deyi\u015fiyle:<\/p>\n

\u201cHer \u015feyin bizim faydalanmam\u0131z i\u00e7in yarat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 tamamen olas\u0131l\u0131k d\u0131\u015f\u0131d\u0131r … ve b\u00f6yle bir \u015fey varsaymak, \u00f6zellikle fizikle u\u011fra\u015f\u0131rken tamamen g\u00fcl\u00fcn\u00e7t\u00fcr ve beceriksizliktir. \u0130nsan\u0131n hi\u00e7bir zaman g\u00f6rmedi\u011fi ve d\u00fc\u015f\u00fcnmedi\u011fi bir\u00e7ok \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131 ya da bir zamanlar var oldu\u011fu ku\u015fkulan\u0131labilecek bir \u015fey de\u011fildir.\u201d (Cottingham, 1996: 178)<\/p>\n

Fiziksel olaylara teleolojik\/teolojik yakla\u015f\u0131ma i\u015faret eden \u201cni\u00e7in olmu\u015ftur?\u201d sorusunun yerini, yeni yakla\u015f\u0131ma i\u015faret eden \u201cnas\u0131l olmu\u015ftur?\u201d sorusu al\u0131r. Descartes\u2019a g\u00f6re matematik, fiziksel nesneler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n gizlerini ortaya koyan biricik ara\u00e7t\u0131r. Descartes\u2019a g\u00f6re bir bilmece ya da bir s\u0131r olan do\u011fan\u0131n dili \u015fifreli bir yaz\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve bu \u015fifreyi \u00e7\u00f6zen anahtar matematiktir. Matematik, akla; ak\u0131l da Tanr\u0131\u2019ya ba\u011fl\u0131d\u0131r, ondan kaynaklan\u0131r. Descartes\u2019\u0131n metafizik spek\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n gerisinde matematiksel bir fizi\u011fe yer a\u00e7mak d\u00fc\u015f\u00fcncesi vard\u0131r. Bu nedenle Descartes, Ar\u015fimet\u2019i de ele alm\u0131\u015f ve referans vermi\u015ftir:<\/p>\n

\u201cBu referans, Descartes\u2019\u0131n eski bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalardan yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6v\u00fcc\u00fc al\u0131nt\u0131lardan birka\u00e7\u0131 olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir. Descartes\u2019\u0131n (ve Galileo\u2019nun) kucaklad\u0131\u011f\u0131 eski d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn yo\u011fun bir \u015fekilde matematiksel ara\u015ft\u0131rmalarla me\u015fgul olmas\u0131 ise \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir.\u201d (Barry, 1996: 11)<\/p>\n

\"\"
Descartes insan\u0131 bir ruh olarak tan\u0131ml\u0131yordu. \u0130nsan bedeninin ise bir makinadan fark\u0131 yoktu.<\/figcaption><\/figure>\n

Bilimde kesinlik aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde olan Descartes, Le monde<\/em> (D\u00fcnya) adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda \u201ci\u00e7inde \u015feylerin mutlak \u00f6z\u00fcn\u00fcn matematiksel terimlerle tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131\u201d yeni bir fiziksel nesneler d\u00fcnyas\u0131 tasarlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu do\u011fa \u201cgeometrik bir \u015febeke \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015ftir\u201d. Bir bak\u0131ma matematiksel bir do\u011fa felsefesi in\u015fa ederek matematiksel fizi\u011fe ya da bilimde kesinli\u011fe zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Descartes\u2019\u0131n deyi\u015fiyle:<\/p>\n

\u201cGeometricilerin nicelik dedi\u011fi ve kan\u0131tlar\u0131na konu olarak ald\u0131\u011f\u0131 nicelikten ba\u015fka bir \u2018madde\u2019 tan\u0131m\u0131yorum; bu \u2018madde\u2019nin ancak b\u00f6l\u00fcmlerini, \u015fekillerini ve hareketlerini ele al\u0131yorum; ve nihayet buna ili\u015fkin, bir geometri kan\u0131t\u0131n\u0131n yerini tutabilecek \u00f6l\u00e7\u00fcde apa\u00e7\u0131k olmayacak hi\u00e7bir \u015feyi kabul etmek istemiyorum. Bu bi\u00e7imde, t\u00fcm do\u011fa olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klanabilece\u011fi i\u00e7in, fizikte burada a\u00e7\u0131klanandan ba\u015fka ilkeler al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini ya da ba\u015fkalar\u0131n\u0131 istemek zorunda olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, II. B\u00f6l\u00fcm, madde: 64)<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Descartes, do\u011fa felsefesinin ilkeleri olarak matematiksel ilkeleri kabul etmekte ve matematiksel kavramlar ile tan\u0131mlanamayan bir madde kavram\u0131n\u0131 kabul etmedi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtmektedir. Descartes bilimde kesinli\u011fin ancak matematik ile m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funa inan\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn do\u011fal sonucu ise,<\/p>\n

\u201cGalileo\u2019da da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan birincil ve ikincil \u00f6zellikler aras\u0131nda birincil olanlara \u00f6ncelik verilmesidir. Nitekim Descartes i\u00e7in nesneyi nesne k\u0131lan \u00f6zellikler, \u00f6l\u00e7me yoluyla yani nicel bir dil ile o nesne hakk\u0131nda ortaya konulabilecek bilgilerdir. \u0130kincil \u00f6zellikler, yani renk, ses vd gibi nitel \u00f6zellikler insana ba\u011fl\u0131d\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla nesnenin asli y\u00f6n\u00fcn\u00fc temsil etmezler.\u201d (Ural, 1994: 40)<\/p>\n

\u0130nsan: ruh mu, beden mi?
\n<\/em><\/strong>Descartes\u2019\u0131 modern felsefenin kurucusu yapan bir neden de teoloji ile felsefenin konular\u0131n\u0131 birbirinden ay\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Descartes, felsefi ve bilimsel sorunlar\u0131 \u201cbir teolog olarak\u201d ele almam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu ayr\u0131m\u0131 yapm\u0131\u015f olmas\u0131 Descartes\u2019\u0131n teolojik problemlerle u\u011fra\u015fmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Bu ayr\u0131m\u0131n \u00f6nemi, fiziksel ve psikolojik d\u00fcnyay\u0131 kendi i\u00e7 kurallar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ve ba\u011f\u0131ms\u0131z birer alan olarak incelenmesine olanak sa\u011flamas\u0131ndad\u0131r. Descartes\u2019a g\u00f6re insan, \u201c\u00f6z\u00fc (essentia) d\u00fc\u015f\u00fcnmekten ba\u015fka bir \u015fey olmayan\u201d bir varl\u0131kt\u0131r:<\/p>\n

\"\"
Ren\u00e9 Descartes. Onun g\u00f6r\u00fc\u015fleri, t\u0131pk\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi, bilim ve felsefenin birlikteli\u011finin g\u00fczel bir \u00f6rne\u011fini sunar.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cKendisi ile \u00e7ok yak\u0131ndan ba\u011fl\u0131 oldu\u011fum bir bedenim olsa da, gene de bir yandan yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnen ve uzams\u0131z bir \u015fey olmam \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde kendimin a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik bir ideas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, ve \u00f6te yandan bedenin yaln\u0131zca uzaml\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen bir \u015fey olmas\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde se\u00e7ik bir ideas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, a\u00e7\u0131kt\u0131r ki bu ben, e\u015f deyi\u015fle, beni ben yapan ruhum bedenden ger\u00e7ekten ayr\u0131d\u0131r ve onsuz var olabilir.\u201d (Descartes, \u0130lk Felsefe Hakk\u0131nda Meditasyonlar,<\/em> meditasyon XI, madde: 9)<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, Descartes\u2019a g\u00f6re insan ruhu insan bedeninden tamamen farkl\u0131d\u0131r ve bir bedene sahip olmadan da var olabilir. Descartes\u2019a g\u00f6re insan, temelde maddi olmayan ve ruhani varl\u0131k oldu\u011fu i\u00e7in, do\u011fa felsefesinin konular\u0131 aras\u0131nda yer almaz. Felsefe, do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan insan bedeni ile ilgili ara\u015ft\u0131rmalar yapabilir ancak zihin (ruh, can) \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yapamaz. Dolay\u0131s\u0131yla Descartes, insan ruhunun teolojinin (kilisenin) ilgi alan\u0131nda oldu\u011funu kabul etmi\u015ftir (Trusted, 1994: 70). B\u00f6ylece Descartes, asl\u0131nda Skolastik d\u00f6nemden beri yap\u0131lmakta olan bir ayr\u0131m\u0131, yani teoloji ile felsefe ayr\u0131m\u0131n\u0131 derinle\u015ftirmi\u015ftir. Descartes, ruh ile beden aras\u0131nda kesin bir ayr\u0131m yaparak teolojinin ve felsefenin konular\u0131n\u0131 birbirinden iyice ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda \u201cZihin-beden problemi\u201d esas olarak Antik\u00e7a\u011f ve Orta\u00e7a\u011f felsefesinin de\u011fil 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n bir problemidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc 17. y\u00fczy\u0131ldan \u00f6nce, -zihin ya da ruhtan farkl\u0131 bir anlam\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 kabul edilen- duyu alg\u0131s\u0131 bedenin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olarak kabul ediliyor ya da \u201cbilin\u00e7 durumu\u201d ile \u201cd\u0131\u015f d\u00fcnya\u201d aras\u0131nda temel bir ayr\u0131m yap\u0131lm\u0131yordu (Rorty, 1997: 188). G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Kartezyen d\u00fcalizmi, felsefe ile teoloji (g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn terimleriyle \u2018bilim\u2019 ile \u2018din\u2019) aras\u0131nda esasl\u0131 bir ayr\u0131\u015fmaya i\u015faret etmektedir. Descartes\u2019\u0131n ruh ile madde aras\u0131nda yapm\u0131\u015f oldu\u011fu ayr\u0131m onun t\u00f6z anlay\u0131\u015f\u0131yla yak\u0131ndan ilgilidir. Ancak Descartes\u2019\u0131n bu ayr\u0131m\u0131 ruhla bedenin nas\u0131l etkile\u015fti\u011fi sorununu ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Pek ikna edici olmasa da Descartes bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretir: \u201cBeyindeki pineal bez rasyonel ruhun mek\u00e2n\u0131d\u0131r. Ruhun pineal bezdeki titre\u015fimleri, canl\u0131l\u0131k ruhunu harekete ge\u00e7irir ve b\u00f6ylece korku, sevgi ya da \u00f6fke gibi karma\u015f\u0131k zihinsel s\u00fcre\u00e7ler ortaya \u00e7\u0131kar.\u201d (Whitfield, 2008: 166)<\/p>\n

Descartes, t\u00f6z\u00fc \u00f6nce sonlu ve sonsuz olmak \u00fczere ikiye ay\u0131r\u0131r. Sonsuz t\u00f6z olan Tanr\u0131, as\u0131l t\u00f6zd\u00fcr. Tanr\u0131 kendinden vard\u0131r, yaratand\u0131r. Sonlu t\u00f6z ise as\u0131l t\u00f6z olan Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sonsuz t\u00f6z, sonlu t\u00f6z gibi d\u00fc\u015f\u00fcncenin bir objesi ya da inceleme konusu de\u011fildir. Descartes, Orta\u00e7a\u011f\u2019dakine benzer bir yolla Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlam\u0131\u015f ve sonlu t\u00f6z\u00fc, res extensa<\/em> ve res cogitans<\/em> olmak \u00fczere ikiye ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Res extensa<\/em>, fiziksel, yer kaplayan yani uzaml\u0131 varl\u0131k; res cogitans<\/em> ise d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131k demektir. Di\u011fer bir deyi\u015fle Descartes\u00e7\u0131 felsefede do\u011fa res extensa<\/em>, zihin de res cogitans<\/em> olarak yeniden tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Descartes\u2019\u0131n fizik varl\u0131\u011f\u0131 bir makine olarak tasarlamas\u0131n\u0131n bir sonucu da, do\u011fan\u0131n insandan ba\u011f\u0131ms\u0131z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kabul edilmesidir. Bedenden\/do\u011fadan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var olabilen ruh\/d\u00fc\u015f\u00fcnce (yani insan\u0131n \u00f6z\u00fc) gibi, do\u011fan\u0131n kendisi de ruhtan ya da d\u00fc\u015f\u00fcnceden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde var olabilir. Descartes\u2019\u0131n metafizi\u011finin bu y\u00f6n\u00fcn\u00fc, \u201cbu d\u00fcnyan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceyle hi\u00e7bir ilgisi yoktur, \u015fayet hi\u00e7bir insan var olmasayd\u0131 dahi onun b\u00fct\u00fcn mekanizmas\u0131 var olmaya ve i\u015flemeye devam edecektir\u201d \u015feklinde ifade etmek de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

\u201c\u00d6te yandan, \u00f6z\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnme olan i\u00e7sel bir d\u00fcnya vard\u0131r ki alg\u0131lama, isteme, hissetme, hayal etme vs. gibi bi\u00e7imlerde [kendisini g\u00f6steren] ba\u011f\u0131ml\u0131 s\u00fcre\u00e7lerdir; uzaml\u0131 olmayan bir d\u00fcnyad\u0131r ve -en az\u0131ndan bizim onun hakk\u0131ndaki bilgimize g\u00f6re- di\u011ferinden [yani res extensa\u2019dan] ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r. Ancak Descartes res cogitans\u2019la daha fazla ilgilenmemi\u015ftir, ona ili\u015fkin tan\u0131mlar\u0131 k\u0131sad\u0131r ve adeta yeni [felsefi] hareket i\u00e7inde teleolojinin reddini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle sa\u011flamak i\u00e7in zihin d\u00fcnyas\u0131nda ne oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamakta final nedenlere dahi ba\u015fvurmaz. Oradaki her \u015fey, d\u00fc\u015f\u00fcnen t\u00f6z\u00fcn bir bi\u00e7imidir.\u201d (Burtt, 1980: 119).<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi res extensa ve res cogitans\u2019\u0131 kendi i\u00e7ine kapal\u0131 t\u00f6zler olarak tan\u0131mlayan Descartes, bu t\u00f6zlerden daha \u00e7ok ilkiyle yani res extensa ile ilgilenmi\u015ftir. O felsefi ilgisini res cogitans\u2019tan \u00e7ok res extensa \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Descartes\u2019\u0131n \u00f6zellikle res extensa ile ilgilenmesi, do\u011fa felsefesinin kendi i\u00e7inde ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak ele al\u0131nmas\u0131 anlam\u0131na gelmi\u015ftir. Onun res extensa ile ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fleri (g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlamlar\u0131yla) biyoloji, fizik, astronomi ve fizik gibi bilimlere yeni bir y\u00f6n kazand\u0131rm\u0131\u015f; onlar\u0131n baz\u0131 sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmi\u015ftir. Res extensa\u2019n\u0131n bu denli \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131, canl\u0131lar d\u00fcnyas\u0131 d\u00e2hil, her t\u00fcrl\u00fc fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n mekanik kurallar\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu bir makina olarak tasarlamas\u0131na olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Maskeli filozof
\n<\/em><\/strong>Matemati\u011fin \u201cdo\u011fan\u0131n s\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak i\u00e7in ihtiya\u00e7 duyulan en sa\u011flam anahtar\u201d oldu\u011funa inanan Descartes\u2019\u0131n d\u00f6neminin \u00f6nemli bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 takip etti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin Descartes\u2019\u0131n, g\u00f6nderildi\u011fi Cizvit okulunda, Cizvit g\u00f6kbilimciler taraf\u0131ndan da do\u011frulanm\u0131\u015f olan Galileo\u2019nun g\u00f6kbilimsel g\u00f6zlemlerinden haberdar oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Descartes\u2019\u0131n bu okuldayken \u00f6dev olarak Galileo\u2019yu \u00f6ven bir sone yazm\u0131\u015f oldu\u011fu da bilinmektedir. Ancak \u201cY\u00fcce Kral Henri\u2019nin \u00f6l\u00fcm\u00fc ve Floransa B\u00fcy\u00fck D\u00fck\u00fc\u2019n\u00fcn Tan\u0131nm\u0131\u015f Matematik\u00e7isi Galileo Taraf\u0131ndan Saptanm\u0131\u015f, J\u00fcpiter \u00c7evresinde Ba\u015f\u0131bo\u015f Dola\u015fan Y\u0131ld\u0131zlar ya da Baz\u0131 Yeni Gezegenlerin Bulunu\u015fu \u00dcst\u00fcne<\/em>\u201d ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan s\u00f6z konusu sonede, evrenin merkezinde d\u00fcnyan\u0131n oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de, anla\u015f\u0131l\u0131r nedenlerle, muhafaza edilmi\u015ftir (Rodis-Lewis, 1997: 21; Ariew, 1997: 51). Galileo ve Kepler\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yak\u0131ndan takip etti\u011fi anla\u015f\u0131lan Descartes, felsefe sistemini olu\u015ftururken Yer\u2019in hareket etti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Metafizi\u011fini Aristoteles\u00e7i ay\u00fcst\u00fc d\u00fcnya ve ayalt\u0131 d\u00fcnya ayr\u0131m\u0131na de\u011fil Copernicus\u00e7u kozmolojiye dayand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Le Monde<\/em> (D\u00fcnya) adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131n 10 . B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nde \u201cYer, G\u00fcne\u015f\u2019in etraf\u0131ndaki bir girdab\u0131n i\u00e7inde hareket eden bir gezegen\u201d olarak betimlenmi\u015ftir. Ancak ne yaz\u0131k ki Descartes Le Monde<\/em>\u2019u yay\u0131na haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada, Galileo\u2019nun Katolik Kilisesi taraf\u0131ndan su\u00e7lan\u0131p mahk\u00fbm edildi\u011fini \u00f6\u011frenmi\u015f ve s\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 mevcut bi\u00e7imiyle yay\u0131nlamaktan vazge\u00e7mi\u015ftir. Descartes Mersenne\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 Kas\u0131m 1633 tarihli mektubunda Le Monde<\/em>\u2019u neden yay\u0131nlamaktan vazge\u00e7ti\u011fini \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n

\"\"
Descartes, \u0130lk Felsefe Hakk\u0131nda Meditasyonlar\u2019\u0131nda, do\u011fa felsefesini ku\u015fkuculuk belas\u0131ndan kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cLe Monde<\/em>\u2019umu sana yeni y\u0131l arma\u011fan\u0131 olarak g\u00f6ndermeyi planlam\u0131\u015ft\u0131m … Ama sana \u015funu s\u00f6ylemeliyim, Galileo\u2019nun, Sistemi del mundo<\/em>\u2019nun [yani Dialogo] ge\u00e7en y\u0131l \u0130talya\u2019da bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 duydu\u011fumu sand\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, ge\u00e7enlerde Leiden ve Amsterdam\u2019da onu bulup bulamayaca\u011f\u0131m\u0131 soru\u015fturunca, kitab\u0131n bas\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu ama b\u00fct\u00fcn kopyalar\u0131n\u0131n Roma\u2019da hemen yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Galileo\u2019nun cezaya \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler. Bu beni o kadar \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131 ki, yazd\u0131klar\u0131m\u0131 neredeyse yakmaya ya da en az\u0131ndan kimseye g\u00f6stermemeye karar verdim. Zira bir \u0130talyan\u2019\u0131n, hatta Papa\u2019n\u0131n destekledi\u011fini duydu\u011fum birinin, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn hareketini saptama giri\u015fiminden ba\u015fka, ki onun yapt\u0131\u011f\u0131 da budur, hi\u00e7bir \u015feyle su\u00e7lanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnemiyorum. \u2026Bu saptama yanl\u0131\u015fsa, o zaman benim fizi\u011fimin b\u00fct\u00fcn temellerinin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu kabul ediyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc ayn\u0131 saptama bu temellerden de kolayl\u0131kla \u00e7\u0131kar\u0131labilir. \u0130ncelememin her par\u00e7as\u0131 bununla o kadar ba\u011flant\u0131l\u0131 ki her \u015feyin sakat kalmas\u0131na yol a\u00e7madan bunu aradan \u00e7\u0131karamam. Ancak en k\u00fc\u00e7\u00fck bir kelimesi bile kilise taraf\u0131ndan onaylanmayan bir tart\u0131\u015fmay\u0131 yay\u0131mlamay\u0131 d\u00fcnyay\u0131 verseler istemem, bu nedenle incelememin tahrif edilmi\u015f halini yay\u0131mlamaktansa onu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnden kald\u0131rmay\u0131 tercih ediyorum.\u201d (Clarke, 2016: 126)<\/p>\n

Descartes yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ise, ayn\u0131 kayg\u0131yla, Yer\u2019in hareket etmesi konusuna ya hi\u00e7 de\u011finmemi\u015f ya da Yer\u2019in hareket etmedi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinin daha do\u011fru oldu\u011funu \u015feklen bildirmi\u015ftir. Bu ba\u011flamda Descartes\u2019\u0131n asl\u0131nda g\u00fcne\u015f-merkezli astronomiyle uyumlu yap\u0131t\u0131 Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>\u2019nde \u201ckesin anlamda s\u00f6ylersek D\u00fcnya hareket etmez\u201d (Ariew, 1997: 59) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne yer vermesi bizi yan\u0131ltmamal\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ekte Descartes gen\u00e7li\u011findeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerine b\u00fct\u00fcn\u00fcyle sad\u0131k kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cSahneye ad\u0131m atmak \u00fczereyim ve maskeyle \u00e7\u0131k\u0131yorum\u201d s\u00f6z\u00fc ona aittir. Bu ba\u011flamda Descartes \u201cresmi felsefeyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmekten ka\u00e7\u0131nmak isteyen ve bunu kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan asla taviz vermeden yapmay\u0131 ba\u015faran g\u00f6n\u00fcls\u00fcz bir devrimci\u201d olarak tan\u0131mlanabilir (Rossi, 2009: 120).<\/p>\n

Fizik ve kozmoloji
\n<\/em><\/strong>Descartes\u2019\u0131n Tanr\u0131 kavram\u0131 daha \u00f6nceki felsefecilerin Tanr\u0131 kavram\u0131ndan farkl\u0131d\u0131r. Onun Tanr\u0131\u2019s\u0131 \u201cyaratt\u0131\u011f\u0131 \u015feyler taraf\u0131ndan simgelenmez; kendisini onlarda anlatmaz\u201d. Di\u011fer bir deyi\u015fle Tanr\u0131 ile evren aras\u0131nda bir benzerlik yoktur (Koyr\u00e9, 1998: 81). Descartes\u2019a g\u00f6re, Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131lan evren nitel de\u011fil nicel bir evrendir. Bizim nitel d\u00fcnya olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnya g\u00fcndelik hayat ve deneyimlerimizin d\u00fcnyas\u0131 ya da hatal\u0131 duyu-alg\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6znel d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. Nicel d\u00fcnya ise, ancak zihin taraf\u0131ndan kavranabilir \u00fcniform ve geometrik bir d\u00fcnyad\u0131r. Zihnimizdeki a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik idealar sayesinde nicel d\u00fcnyan\u0131n kesin bilgisine ula\u015f\u0131r\u0131z. Descartes\u2019\u0131n nicel evreninde cisim, uzay ve uzam \u00f6zde\u015f kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130lk olarak, Descartes\u2019a g\u00f6re, madde ya da cismin \u00f6z\u00fcnde yaln\u0131z uzam vard\u0131r: \u201c…cismin \u00f6z\u00fcn\u00fc sert, a\u011f\u0131r, renkli olmas\u0131 ya da herhangi bir bi\u00e7imde duyular\u0131m\u0131za dokunmas\u0131 de\u011fil, yaln\u0131z uzunluk, enlilik ve derinlik\u00e7e uzaml\u0131 olmas\u0131 olu\u015fturur.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm II, madde: 4). O, uzam (extension) terimi ile \u201cuzunluk, geni\u015flik ve derinli\u011fi olan her \u015feyi\u201d kastetmektedir. Di\u011fer bir deyi\u015fle \u201cuzam ile uzaml\u0131 nesnenin kendisi\u201d bir ve ayn\u0131 \u015feydir (Anl\u0131\u011f\u0131n Y\u00f6netimi \u0130\u00e7in Kurallar<\/em>, kural XIV, madde: 8).<\/p>\n

\"\"
Descartes\u2019in g\u00f6rme teorisi diyagram\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130kinci olarak Descartes, iki cismi birbirinden ay\u0131ran \u015feyin \u201cbo\u015fluk\u201d de\u011fil duyular\u0131m\u0131zla fark edemeyece\u011fimiz kadar \u201cince\u201d bir madde olan ether oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bruno ve Kepler\u2019de de bir \u00f6rne\u011fine rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Descartes daha ileri bir noktaya ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Descartes i\u00e7in \u201cmadde\u201d taraf\u0131ndan doldurulan ve maddeden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir uzay yoktur. \u00c7\u00fcnk\u00fc madde ve uzay \u00f6zde\u015ftirler ve ancak soyutlama yoluyla zihinde ay\u0131rt edilebilirler. Di\u011fer bir deyi\u015fle cisim uzayda de\u011fil, yaln\u0131zca ba\u015fka cisimler aras\u0131nda bulunmaktad\u0131r ve cismin doldurdu\u011fu uzay kendisinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Descartes\u2019\u0131n deyi\u015fiyle \u201ccismin \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan uzam yerin \u00f6z\u00fcn\u00fc de olu\u015fturur\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm II, madde: 10-11). Ayr\u0131ca bo\u015fluk, fiziksel oldu\u011fu kadar tan\u0131m\u0131 gere\u011fi de olanaks\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc e\u011fer bo\u015f uzay olsayd\u0131, bir \u201cvar olan yokluk\u201d olacakt\u0131. \u201cYoklu\u011fun\u201d ise hi\u00e7bir \u00f6zelli\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla hi\u00e7bir boyutu olamaz (Koyr\u00e9, 1998: 82). Descartes, fiziksel d\u00fcnyada bo\u015flu\u011fun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u00f6kten reddetmi\u015f ve bu konuda Antik\u00e7a\u011f ve Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n geleneksel d\u00fc\u015f\u00fcncesine ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Descartes\u2019\u0131n do\u011fa felsefesinde bo\u015fluk kavram\u0131na -t\u0131pk\u0131 Aristoteles gibi- yer vermemesi ilgi \u00e7ekicidir. Bu durum Descartes\u2019\u0131n bilim anlay\u0131\u015f\u0131 ile yak\u0131ndan ilgilidir. \u201cBo\u015f uzay\u201d kavram\u0131 geleneksel fizi\u011fin kavramlar\u0131n\u0131n reddedilmesine yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 gibi, \u201czihin ve uzay\u0131n ya da daha do\u011fru bir \u015fekilde res cogitans<\/em> ve res<\/em> extensa<\/em>\u2019n\u0131n genetik ili\u015fkisini kopar\u0131r. Bu nedenle bo\u015f uzay Kartezyen bilim projesinin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 tehdit eder, \u00e7\u00fcnk\u00fc zihin ve uzay aras\u0131ndaki akrabal\u0131k ili\u015fkisini d\u0131\u015flar.\u201d (Barry, 1996: 42)<\/p>\n

Descartes\u2019a g\u00f6re maddenin bir \u00f6zelli\u011fi de, uzam ya da uzay bak\u0131m\u0131ndan oldu\u011fu gibi, b\u00f6l\u00fcnme bak\u0131m\u0131ndan da s\u0131n\u0131rs\u0131z olmas\u0131d\u0131r. Di\u011fer bir deyi\u015fle Descartes\u2019a g\u00f6re madde s\u0131n\u0131rs\u0131z bir \u015fekilde b\u00f6l\u00fcnebilir bir yap\u0131ya sahiptir; b\u00f6l\u00fcnmez atom yoktur:<\/p>\n

\u201cYaln\u0131zca kendilerine herhangi bir s\u0131n\u0131r getiremedi\u011fimiz \u015feyleri, \u00f6rne\u011fin d\u00fcnyam\u0131z\u0131n uzam\u0131n\u0131, maddenin par\u00e7alar\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fcnebilirli\u011fini, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 vb. s\u0131n\u0131rs\u0131z olarak g\u00f6rmeliyiz.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm I, madde: 26).<\/p>\n

Descartes hareketi, kesin bir \u015fekilde \u00f6l\u00e7\u00fclebilir \u00f6zellik olarak ele alm\u0131\u015f ve hareketten birincil bir nitelikmi\u015f gibi s\u00f6z etmi\u015ftir:<\/p>\n

\u201cAyn\u0131 cismin hareketi ile \u015fekli aras\u0131nda bi\u00e7imsel bir ayr\u0131m vard\u0131r… ; ama bununla birlikte hareketi, i\u00e7inde hareketin var oldu\u011fu \u015feyden t\u00fcm\u00fcyle ayr\u0131 ya da \u015fekli, \u015fekle sahip nesneden yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f olarak d\u00fc\u015f\u00fcnemem; ya da son olarak, \u015fekli olmayan bir \u015fey harekete sahip olabilirmi\u015f gibi ya da hareket yetene\u011fi olmayan bir \u015fey bir \u015fekle sahip olabilirmi\u015f gibi yapamam.\u201d (Haldane & Ross, 1955: 22)<\/p>\n

Descartes\u2019a g\u00f6re do\u011fada var olan tek hareket t\u00fcr\u00fc yer de\u011fi\u015ftirme hareketidir (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm II, madde: 24). Descartes \u201cyer de\u011fi\u015ftirme hareketi ya da bir yerden bir yere hareket kavram\u0131na odaklanarak hayali buldu\u011fu mutlak hareket fikrinden ka\u00e7\u0131nmaya\u201d \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r (Cottingham, 1996: 110). Descartes\u2019\u0131n deyi\u015fiyle as\u0131l hareket, \u201cmaddenin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn, ya da bir cismin, do\u011frudan do\u011fruya ili\u015fkide bulundu\u011fu ve durgun olarak varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z cisimlerin yan\u0131ndan di\u011fer cisimlerin yan\u0131na ge\u00e7mesidir\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm II, madde: 25). Descartes hareketi, t\u0131pk\u0131 Galileo gibi, maddenin bir var olma tarz\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015f ve b\u00f6ylece dinamik bir evren modeli ortaya koymu\u015ftur. \u201cEylemsizlik\u201d kavram\u0131n\u0131 yeniden tan\u0131mlayan Descartes, Antik\u00e7a\u011f\u2019\u0131n ve Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n devinimsizli\u011fin esas kabul edildi\u011fi fizik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne temelden kar\u015f\u0131 bir ilke ortaya koymu\u015ftur. Ancak Descartes, bo\u015flu\u011fu reddeden ve yer kaplayan kat\u0131 cisim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden hareketin nas\u0131l t\u00fcretilebilece\u011fi sorununu doyurucu bir \u015fekilde \u00e7\u00f6zememi\u015ftir. Yaln\u0131zca yer kaplayan bir varl\u0131k olarak kavranan cisim, tan\u0131m\u0131 gere\u011fi pasif olacak ve kendili\u011finden hareket edemeyecektir. Descartes, bu sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in evrendeki ilk hareket ettirici olan Tanr\u0131 fikrine ba\u015fvurmu\u015ftur. Hareketin ilk nedeni olan Tanr\u0131, maddeyi hareketli bir \u015fekilde yaratm\u0131\u015ft\u0131r ve s\u00f6z konusu hareket miktar\u0131 korunmaktad\u0131r. Bu ilk hareket ettirici g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Descartes d\u00f6neminde ve sonras\u0131nda yayg\u0131n olarak kabul edilen bir g\u00f6r\u00fc\u015f olacakt\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f asl\u0131nda Galileo ve Newton\u2019\u0131n da kabul ettikleri eski bir Aristoteles\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcncedir.<\/p>\n

Uzay, zaman ve sonsuzluk
\n<\/em><\/strong>Filozoflar\u0131n anlad\u0131\u011f\u0131 anlamda bo\u015flu\u011fun olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm II, madde: 16) ileri s\u00fcrm\u00fc\u015f olan Descartes madde, uzay ve uzam kavramlar\u0131n\u0131 \u00f6zde\u015f kabul etti\u011fi i\u00e7in \u201cfizik d\u00fcnyada madde ve hareketten ba\u015fka bir \u015fey yoktur\u201d sonucuna ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer bir deyi\u015fle, uzay\u0131 madde ile \u00f6zde\u015f kabul etti\u011fi i\u00e7in maddeden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir uzay, yani \u201cmutlak uzay\u201d kavram\u0131na sahip olmam\u0131\u015ft\u0131r. Benzer bir \u015fekilde Descartes\u2019\u0131n hareketten ba\u011f\u0131ms\u0131z zaman ya da \u201cmutlak zaman\u201d kavram\u0131 sorununu ele almad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Zaman kavram\u0131n\u0131 daha \u00e7ok, hareketin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmenin bir yolu olarak ele al\u0131r. Descartes t\u0131pk\u0131 maddenin sonsuz bir \u015fekilde b\u00f6l\u00fcnebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmesi gibi zaman\u0131n da sonsuz olarak b\u00f6l\u00fcnebilir bir \u00f6zelli\u011fe sahip oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr:<\/p>\n

\u201cGenel olarak s\u00fcreden ay\u0131rt etti\u011fimiz ve hareketin say\u0131s\u0131 dedi\u011fimiz zaman, bizim s\u00fcreyi d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7iminden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc hareketle olan \u015feylerin s\u00fcresinin, durgunlukta olan \u015feylerin s\u00fcresinden ba\u015fka bir \u015fey olmas\u0131na akl\u0131m\u0131z ermiyor. \u0130ki cisim, biri h\u0131zl\u0131 bir di\u011feri de yava\u015f olarak, bir saat kadar hareket ettiklerinde, birinde di\u011ferinden daha fazla hareket kabul etmemize kar\u015f\u0131n, birinin di\u011ferinden fazla zaman harcamad\u0131\u011f\u0131 apa\u00e7\u0131kt\u0131r. Ancak t\u00fcm \u015feylerin s\u00fcresini ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fc alt\u0131nda toplamak (anlamak) i\u00e7in, genellikle g\u00fcnler ve y\u0131llar gibi d\u00fczg\u00fcn hareketlerin s\u00fcresinden yararlan\u0131yoruz ve bu s\u00fcreye, onu bu bi\u00e7imde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131ktan sonra, zaman diyoruz; h\u00e2lbuki ger\u00e7ekte, bu yolla adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey, nesnenin ger\u00e7ek s\u00fcresi d\u0131\u015f\u0131nda bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7iminden, ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm I, madde: 57)<\/p>\n

Uzam (extension) ve madde kavramlar\u0131n\u0131 \u00f6zde\u015fle\u015ftirmesi Descartes\u2019\u0131, uzay\u0131n ve maddi d\u00fcnyan\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bir \u015feye s\u0131n\u0131r \u00e7izmek, o \u015feyi a\u015fmay\u0131 gerektirece\u011fi i\u00e7in maddi d\u00fcnyan\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00e7eli\u015fkili olacakt\u0131r. Ancak Descartes\u2019a g\u00f6re sonsuz olan yaln\u0131zca tek bir varl\u0131k vard\u0131r, o da Tanr\u0131\u2019d\u0131r. Evrenin bitimsizli\u011fini ifade edecek sonsuzlu\u011fu, -sonsuzluk (infinitum) terimini evren i\u00e7in kullanmak istemedi\u011finden- belirsiz (indefinitum) terimiyle ifade etmi\u015ftir. Di\u011fer bir deyi\u015fle, \u201csonsuz\u201d olan Tanr\u0131\u2019d\u0131r, evren ise \u201cbelirsiz\u201ddir (Koyr\u00e9, 1998: 84-86). Felsefe tarihinde sonsuzluk kavram\u0131, Duns Scotus\u2019tan (1265-1308) beri yaln\u0131zca Tanr\u0131\u2019ya ait temel bir \u00f6zellik olarak ele al\u0131nm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in, \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131, Descartes\u2019\u0131n Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u201csonsuzlu\u011funu\u201d evrenin \u201cbelirsizli\u011finin\u201d kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131karmas\u0131n\u0131 teologlar\u0131 ho\u015fnut etmeye y\u00f6nelik bir giri\u015fim olarak yorumlam\u0131\u015flard\u0131r. Newton\u2019un yak\u0131n arkada\u015f\u0131 Henry More da dikkatleri bu noktaya \u00e7ekmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Felsefenin \u0130lkeleri\u2019nden bir sayfa. Descartes\u2019a g\u00f6re s\u0131n\u0131rs\u0131z uzayda birbirlerini s\u0131n\u0131rlayan sistemler ve madde girdaplar\u0131 vard\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Koyr\u00e9\u2019nin i\u015faret etmi\u015f oldu\u011fu gibi, Descartes\u2019\u0131n uzay\u0131 belirsiz kabul etmesinin sonu\u00e7lar\u0131ndan biri sabit y\u0131ld\u0131zlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck ya da b\u00fcy\u00fck, uzakta ya da yak\u0131nda olmalar\u0131 gibi sorunlar\u0131n metafizik bir sorun olmaktan \u00e7\u0131kararak yaln\u0131zca g\u00f6kbilimsel bir soruna d\u00f6n\u00fc\u015fmesi olmu\u015ftur. Benzer bir \u015fekilde, uzay\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 kavram\u0131n\u0131, yani evrenin homojenli\u011fi ya da evrenin her yerinde ayn\u0131 yasalar\u0131n ge\u00e7erli olmas\u0131n\u0131 \u201ca\u00e7\u0131k bir olguya\u201d d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Evren birbirinden ayr\u0131 b\u00fct\u00fcnlerin (ayalt\u0131 d\u00fcnya ve ay\u00fcst\u00fc d\u00fcnyan\u0131n) ba\u011flant\u0131s\u0131z toplam\u0131 de\u011fildir. Descartes\u2019a g\u00f6re, bir b\u00fct\u00fcn olan evrende t\u0131pk\u0131 g\u00fcne\u015f sistemi gibi s\u0131n\u0131rs\u0131z uzayda birbirlerini s\u0131n\u0131rlayan sistemler ve madde girdaplar\u0131 vard\u0131r:<\/p>\n

\u201cYer ve g\u00f6\u011f\u00fcn ayn\u0131 maddeden yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmak g\u00fc\u00e7 de\u011fildir, hatta bir\u00e7ok d\u00fcnya var olsa bile, onlar\u0131n da yine bu maddeden yap\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131 gerekir, dolay\u0131s\u0131yla bir\u00e7ok d\u00fcnyan\u0131n var olamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylenebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6z\u00fc yaln\u0131z uzunluk, geni\u015flik ve derinlik\u00e7e uzaml\u0131 olmak olan maddenin \u015fimdi i\u00e7inde di\u011fer d\u00fcnyalar\u0131n var olabilece\u011fi t\u00fcm asl\u0131 esas\u0131 olmayan mek\u00e2nlar\u0131 kaplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kendimizde ba\u015fka bir madde ideas\u0131 bulamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anl\u0131yoruz.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, B\u00f6l\u00fcm II, madde: 22)<\/p>\n

Evren bir plenumdur
\n<\/em><\/strong>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Descartes\u2019a g\u00f6re evrende bir doluluk (plenum) s\u00f6z konusudur. Dolu bir ortamda (g\u00f6k cisimleri de d\u00e2hil) cisimler, bir girdap (vortex) hareketi yaparlar. Her fizik varl\u0131k gibi plenum da yer kaplar. Descartes\u2019a g\u00f6re fiziksel bir nesnenin hareketinin di\u011fer bir fiziksel nesnenin varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131, bu d\u00f6nme hareketi ve yo\u011funluk fark\u0131 sayesinde m\u00fcmk\u00fcn olabilmektedir.<\/p>\n

\u201cDescartes plenum\u2019u kabul etmekle uzaktan etkiyi ve gravitasyonu temellendirmekle kalmam\u0131\u015f, cisimlerin hareketinin a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 mekanik bir tarzda yapabilmi\u015ftir. Nitekim Descartes\u2019\u0131n gravitasyon teorisi, do\u011frulu\u011fu bir kenara b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, hem g\u00f6kcisimlerinin hem de d\u00fcnya \u00fczerindeki cisimlerin hareketini tek bir kavramsal \u015fema i\u00e7inde birle\u015ftirebilmi\u015ftir. Descartes \u0131\u015f\u0131k ve manyetizm konular\u0131n\u0131 da yine ayn\u0131 mekanik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ile a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d (Ural, 1994: 42)<\/p>\n

Descartes\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri, t\u0131pk\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi, bilim ve felsefenin birlikteli\u011finin g\u00fczel bir \u00f6rne\u011fini sunar. Ayr\u0131ca bu birliktelik bilimin ve felsefenin tek ba\u015f\u0131na geli\u015fmedi\u011fini ve anla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 net olarak g\u00f6sterir.<\/p>\n

Descartes\u2019\u0131n felsefesi, modern bilimin mekanistik teorisini kendi i\u00e7inde tutarl\u0131 hale getirme giri\u015fimidir. Bu giri\u015fim Orta\u00e7a\u011f\u2019daki teoloji ile metafizi\u011fin uzla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na benzemektedir. Descartes\u2019\u0131n \u00e7\u00f6zmekte zorland\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n \u201chemen hemen hepsi, bu uzla\u015ft\u0131rma g\u00f6revinden\u201d kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r (Thilly, 1995: 333). \u00d6l\u00fcm\u00fcnden sonra, 1664 y\u0131l\u0131nda Descartes\u2019\u0131n eserlerinin \u00e7o\u011fu Roma Katolik Kilisesi taraf\u0131ndan yasak kitaplar listesine (o zamanki ad\u0131yla \u0130ndex<\/em>\u2019e) dahil edilmi\u015ftir. Ancak Descartes\u2019\u0131n bilim ve felsefe anlay\u0131\u015f\u0131, birka\u00e7 y\u0131l gibi k\u0131sa bir s\u00fcrede resmi yasaklara kar\u015f\u0131n \u00fcniversitelerde ve dinsel \u00f6rg\u00fctler i\u00e7inde \u00e7ok say\u0131da taraftar bulabilmi\u015ftir. Hollanda\u2019daki \u00fcniversitelerde erken bir tarihten itibaren serbest bir \u015fekilde \u00f6\u011fretilen Descartes\u00e7\u0131l\u0131k Fransa\u2019da, ancak uzun bir s\u00fcreden sonra, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda, e\u011fitim kurumlar\u0131nda sayg\u0131n bir konuma y\u00fckselmi\u015ftir. (Jolley, 1997: 260, 271)<\/p>\n

\u00d6zetlemek gerekirse Descartes, matemati\u011fe dayal\u0131 yeni bilimin ve yeni evren anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n metafizik ilkelerini belirlemi\u015ftir. Nicel bir do\u011fa felsefesi geli\u015ftirmi\u015f, madde ve uzay kavramlar\u0131n\u0131 matematik bir dil ile ifade etmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak, Galileo gibi birincil ve ikincil nitelikler aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapm\u0131\u015f ve nesneyi nesne k\u0131lan (yani birincil) \u00f6zellikler olarak nicel \u00f6zellikleri kabul etmi\u015ftir. Copernicus sisteminden kaynaklanan ve ilk kez a\u00e7\u0131k\u00e7a Bruno taraf\u0131ndan ortaya konulan \u201csonsuz evren\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 Descartes taraf\u0131ndan nicel bir tarzda yorumlanm\u0131\u015f ve kabul edilmi\u015ftir. Copernicus\u00e7u bir evren (sonsuz, homojen ve nicel evren) anlay\u0131\u015f\u0131na dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 do\u011fa felsefesini, teoloji ile felsefeyi birbirinden ay\u0131racak bir tarzda tan\u0131mlanm\u0131\u015f olan Descartes\u2019\u0131n, ayr\u0131ca fizikte teleolojik yakla\u015f\u0131m\u0131 (\u201cfinal neden\u201d ilkesinin) terk etti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Descartes, ayr\u0131ca Galileo taraf\u0131ndan ke\u015ffedilen eylemsizlik ilkesinin a\u00e7\u0131k bir tan\u0131m\u0131n\u0131 vermeyi ba\u015farm\u0131\u015f ve Orta\u00e7a\u011f\u2019dakinden farkl\u0131 olarak dinamik bir evren tasar\u0131m\u0131 ortaya koymu\u015ftur. Di\u011fer taraftan Descartes\u2019\u0131n bilim ve felsefede ortaya koydu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015fler, teolojik, fizik ve metafizik t\u00fcrden yeni sorunlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu sorunlara \u00f6rnek olarak; Tanr\u0131\u2019n\u0131n evrendeki yeri, Res cogitans ve res extensa ayr\u0131m\u0131ndan kaynaklanan Kartezyen d\u00fcalizmi (insan\u0131n \u00f6z\u00fc sorunu ya da insan\u0131n evrendeki yeri sorunu) ya da madde, uzay ve uzam kavramlar\u0131n\u0131n \u00f6zde\u015fle\u015ftirilmesinden, yani bo\u015flu\u011fun reddinden kaynaklanan hareketin nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabildi\u011fi sorunu g\u00f6sterilebilir. Descartes\u2019\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 di\u011fer bir tart\u0131\u015fma konusu da uzay ve zaman\u0131n tan\u0131m\u0131yla ilgili olmu\u015ftur.<\/p>\n

Descartes\u2019\u0131n fizik anlay\u0131\u015f\u0131 Galileo fizi\u011finin bir yorumu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Hareket ile ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fleri kendisinin geli\u015ftirdi\u011fi evren g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ona g\u00f6re evrende bo\u015fluk yoktur; evren bir plenum\u2019dur. Cisimler bu plenum i\u00e7inde yanlar\u0131ndaki cisimleri iterek hareket ederler. Bal\u0131\u011f\u0131n y\u00fczerken etraf\u0131ndaki suyu itmesi \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi, bir cismin hareket etmesi di\u011fer cisimlerin harekete ge\u00e7mesine neden olur. Benzer bi\u00e7imde gezegenlerin hareketleri de bir girdap hareketi yapan gezegenler aras\u0131 etherin hareketiyle ger\u00e7ekle\u015fir. Eskinin gezegenleri ta\u015f\u0131yan g\u00f6k k\u00fcresi anlay\u0131\u015f\u0131 yerine, girdap halinde bir araya gelerek gezegenleri ta\u015f\u0131yan ve onlar\u0131 y\u00f6r\u00fcngelerinde d\u00f6nd\u00fcren \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klardan olu\u015fan ince bir sistem tasarlam\u0131\u015ft\u0131r. Girdap modeli ayn\u0131 zamanda \u201cmadde ancak madde \u00fczerinde i\u015fler\u201d inanc\u0131na dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Descartes\u2019\u0131n bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri fizik bilimine somut bir katk\u0131 yapmam\u0131\u015f olsa da geli\u015ftirdi\u011fi kozmolojiyle ayalt\u0131 d\u00fcnya ile ay\u00fcst\u00fc d\u00fcnya ayr\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karak her iki d\u00fcnyada da ayn\u0131 fizik yasalar\u0131n\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ayakta tutmu\u015ftur.<\/p>\n

Eylemsizlik ilkesi
\n<\/em><\/strong>Descartes\u2019\u0131n tarihsel a\u00e7\u0131dan en \u00f6nemli bilimsel ba\u015far\u0131s\u0131, daha \u00f6nce Galileo\u2019nun ke\u015ffetmi\u015f oldu\u011fu eylemsizlik ilkesini tan\u0131mlamas\u0131d\u0131r. Galileo, mekani\u011fini dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 eylemsizlik ilkesini ke\u015ffetmi\u015f, fakat tam bir tan\u0131m\u0131n\u0131 yapamam\u0131\u015ft\u0131. \u201cEylemsizlik\u201d (inertia) terimi Orta\u00e7a\u011f\u2019da genellikle fiziksel nesnelerin \u201chareketsiz olma durumu\u201dna ya da \u201chareketsizli\u011fe ge\u00e7me e\u011filimi\u201dne i\u015faret etmek i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Eylemsizli\u011fin bu \u015fekilde tan\u0131mlanmas\u0131, yer de\u011fi\u015ftirme hareketi yapan bir cismin \u201cdo\u011fal yer\u201dine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda hareketsiz kalaca\u011f\u0131, yani hareketin ge\u00e7ici bir durum olarak kavrand\u0131\u011f\u0131 Orta\u00e7a\u011f kozmolojisine de uygundur. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Descartes eylemsizlik ilkesini \u201chareketin korunumu\u201d olarak tasarlam\u0131\u015ft\u0131r. Eylemsizlik ilkesinin bu tasar\u0131m\u0131 ise Copernicus\u00e7u kozmolojiyle uyum i\u00e7indedir.<\/p>\n

\"\"
Ren\u00e9 Descartes ile \u0130sve\u00e7 Krali\u00e7esi Christina.<\/figcaption><\/figure>\n

Descartes\u2019a g\u00f6re hareketin ilk nedeni Tanr\u0131\u2019d\u0131r ve evrendeki toplam hareket miktar\u0131n\u0131 korumaya alm\u0131\u015ft\u0131r. Cisimler bu toplam hareketi birbirlerine aktararak yer de\u011fi\u015ftirirler ve hareket cismin ayr\u0131lmaz bir \u00f6zelli\u011fidir. Descartes Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>\u2019nde hareket ve hareketsizli\u011fin, bir cismin iki farkl\u0131 bi\u00e7imi oldu\u011funu belirtir. Bir cismin ayn\u0131 anda birden fazla harekete sahip olabilece\u011fini kabul eden Descartes, \u00fc\u00e7 ilke (ya da yasa) ortaya kayar: 1. eylemsizlik ilkesi, 2. d\u00fczg\u00fcn do\u011frusal hareket ilkesi ve 3. etki ilkesi. Descartes ilk ilkeyi \u015f\u00f6yle tan\u0131mlar: \u201cHer \u015fey ba\u015fka bir \u015fey onu de\u011fi\u015ftirmedi\u011fi s\u00fcrece, bulundu\u011fu durumda kal\u0131r ve ancak ba\u015fka \u015feylere rastlay\u0131nca durumunu de\u011fi\u015ftirir.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, II.37) Bir cismin harekete ge\u00e7tikten sonra hareketine devam edece\u011fini ve hi\u00e7bir zaman kendili\u011finden bu hareketini durdurmayaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fckten sonra, ikinci ilkesini \u015f\u00f6yle tan\u0131mlar: \u201cHarekette olan her cisim hareketine do\u011fru bir \u00e7izgi do\u011frultusunda devam etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, II.39) Ayn\u0131 yap\u0131tta \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ilke \u015f\u00f6yle tan\u0131mlan\u0131r: \u201cHarekette olan bir cisim, kendinden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015feye rastlarsa, hareketinden bir \u015fey yitirmez, [y\u00f6n de\u011fi\u015ftirir] ancak harekete ge\u00e7irebilece\u011fi kendinden daha zay\u0131f bir cisimle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rsa, ona verdi\u011fi kadar kendi hareketinden yitirir.\u201d (Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, II.40)<\/p>\n

17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda mekanik felsefe Aristoteles\u00e7i felsefenin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mi\u015f ve etkin bi\u00e7imde yerini alm\u0131\u015ft\u0131. Bununla birlikte Descartes\u00e7\u0131 sistemin belirgin sorunlar\u0131 mekanik felsefenin birbiriyle yar\u0131\u015fan modellerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden oldu. Geli\u015ftirilen \u00f6nemli alternatifler aras\u0131nda -Thomas Hobbes\u2019un ve Sir Kenelm Digby\u2019nin yan\u0131 s\u0131ra- Pierre Gassendi\u2019nin (1592-1655) mekanik felsefesi de vard\u0131.<\/p>\n

\u00a0<\/strong>ATOMCU ONTOLOJ\u0130: PIERRE GASSENDI<\/strong><\/h4>\n

Aix\u2019de felsefe, Paris\u2019teki Kraliyet Koleji\u2019nde matematik profes\u00f6r\u00fc olan Pierre Gassendi (1592-1655) ayn\u0131 zamanda Katolik bir rahip ve Digne papaz\u0131yd\u0131. Kepler, Galileo, Hobbes, Descartes ve Mersenne gibi d\u00f6neminin \u00f6nde gelen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleriyle yak\u0131n ili\u015fkisi vard\u0131. Montaigne\u2019den sonra hem dinsel Ortodokslu\u011fa hem de geleneksel otoriteye kar\u015f\u0131 Phyrrhoncu ku\u015fkuculuk ile anti-Aristoteles\u00e7ili\u011fi birle\u015ftiren \u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler (libertines \u00e9rudits) aras\u0131nda yer ald\u0131. Gassendi de, t\u0131pk\u0131 Descartes gibi, Aristoteles\u00e7ili\u011fe ve ok\u00fcltizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etti; ama Descartes\u2019\u0131 da sert bir bi\u00e7imde ele\u015ftirmekten geri durmad\u0131. Fizik, astronomi, optik ve mekanikle ilgilendi ve \u00f6zellikle do\u011fa felsefesi ile matematik felsefesi alan\u0131nda \u00f6zg\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnceler geli\u015ftirdi. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neme egemen olan Aristoteles\u00e7i do\u011fa felsefesinin yerini alacak yeni bir do\u011fa felsefesi geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fan Pierre Gassendi, H\u0131ristiyanl\u0131k inanc\u0131yla mekanik\u00e7i bir atomculu\u011fu birle\u015ftirerek Aristoteles\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131 Epikuros\u00e7ulu\u011fu yeniden canland\u0131rd\u0131.<\/p>\n

17. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Aristoteles\u00e7iler, felsefe ve bilginin ilerlemesi konusunda tutucu ve engelleyici bir rol oynamaktayd\u0131lar. Aristoteles\u00e7ilerin as\u0131l amac\u0131, do\u011fru bilginin ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 de\u011fil, tart\u0131\u015fmada \u00f6ne ge\u00e7me ve ba\u015far\u0131 kazanmayd\u0131. Onlar deney ve g\u00f6zlem \u00fczerine de\u011fil, kelimeler ve arg\u00fcmanlar \u00fczerine odaklan\u0131yorlard\u0131. Ge\u00e7mi\u015fe \u00e7ok fazla bak\u0131yor ve otorite olarak g\u00f6rd\u00fckleri Aristoteles\u2019in s\u00f6zlerine ve yap\u0131tlar\u0131na a\u015f\u0131r\u0131 bel ba\u011fl\u0131yorlard\u0131. Aristoteles\u2019in yap\u0131tlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131yor, parlat\u0131yor, yorumluyor ama deneysel g\u00f6zlem ve ara\u015ft\u0131rmaya \u00e7ok az zaman ay\u0131r\u0131yorlard\u0131. Gassendi, temelinde Aristoteles\u2019in Organon<\/em>\u2019u bulunan Skolastik felsefe ve e\u011fitimi \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ele\u015ftirmi\u015ftir. Bu ele\u015ftirilerden birisi de onun scientia ya da bilginin \u00f6rg\u00fctl\u00fc b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc anlat\u0131s\u0131d\u0131r. Gassendi\u2019ye g\u00f6re \u2018bilim\u2019in k\u0131yasa dayal\u0131 tan\u0131tlamalardan meydana gelmesi ve bunun temellerinin nas\u0131l olmas\u0131 gerekti\u011fine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleri yanl\u0131\u015ft\u0131. Ona g\u00f6re yapay, bi\u00e7imsel bir mant\u0131\u011f\u0131n kurallar\u0131, \u015feylerin do\u011fas\u0131n\u0131 aray\u0131\u015fta kimseye yol g\u00f6stermez. Gassendi\u2019nin s\u00f6zleriyle:<\/p>\n

\"\"
Epikuros (M\u00d6 341-270). Helenistik felsefenin en \u00f6nemli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinden birisidir. 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n mekanik do\u011fa felsefeleri, k\u00f6klerini klasik Epikuros\u00e7ulukta bulmu\u015ftur.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cBir pirenin do\u011fas\u0131n\u0131n eksiksiz bilgisine ula\u015fmamda, mant\u0131k bana nas\u0131l yollar \u00fcretecektir ki?… E\u015fyan\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 inceleme ve nihayetinde de a\u00e7\u0131klama, Fizik ve di\u011fer bilimlerin alanlar\u0131 de\u011fil de, mant\u0131\u011f\u0131n alan\u0131 m\u0131d\u0131r? E\u015fyan\u0131n sakl\u0131 do\u011fas\u0131n\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015fme ve onu ortaya \u00e7\u0131karmada mant\u0131\u011fa ne t\u00fcr bir yetenek ihsan edilmi\u015ftir?\u201d (Woolhouse, 2019: 71)<\/p>\n

Gassendi\u2019nin epistemolojik inan\u00e7lar\u0131 ile bilimsel prati\u011fi aras\u0131ndaki yak\u0131n bir ili\u015fki vard\u0131. Gassendi Exercitationes paradoxicae adversus Aristoteleos <\/em>(1624 – Aristoteles\u00e7ilere Kar\u015f\u0131 Paradoks Al\u0131\u015ft\u0131rmalar) adl\u0131 ilk yap\u0131t\u0131nda Skolastik d\u00fc\u015f\u00fcnceye y\u00f6neltti\u011fi temel ele\u015ftiri, bilimde kesin bilginin olabilirli\u011fine kar\u015f\u0131yd\u0131. Gassendi, bilimde kesinli\u011fin ne m\u00fcmk\u00fcn ne de gerekli oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrerek Aristoteles\u2019e kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Gassendi, ayr\u0131ca, hem bir \u015feye ili\u015fkin kesin bilginin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu savunan Descartes\u00e7\u0131lar\u0131n dogmac\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan hem de kesin bilginin olana\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphe eden ku\u015fkuculuktan uzak durarak, g\u00f6zlemlenebilir d\u00fcnyan\u0131n bilimsel bilgisine ula\u015f\u0131labilece\u011fini savundu. Farkl\u0131 filozoflar\u0131n rakip iddialar\u0131n\u0131n hi\u00e7 de tatmin edici olmamas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden, Gassendi \u00f6nce, Michel Montaigne ve Pierre Charron gibi, do\u011fan\u0131n bilimsel bilgisinin insan zihni taraf\u0131ndan kavranamaz oldu\u011fu inanc\u0131na y\u00f6neldi; ancak daha sonra, Descartes gibi, kendine \u00f6zg\u00fc bir ku\u015fkuculuk geli\u015ftirdi. Bu \u201c\u0131l\u0131ml\u0131 ku\u015fkuculuk\u201d bize \u015feylerin \u00f6z\u00fcn\u00fc ve fenomenlerin i\u00e7sel nedenlerini bilemesek de g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00fcvenilir bir bilimini geli\u015ftirebilece\u011fimiz ve deneye dayanan olas\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 bir bilgiye ula\u015fabilece\u011fimiz y\u00f6ntemi sa\u011fl\u0131yordu. Onun bu metafizik ku\u015fkuculu\u011fu, bilimsel bilginin s\u0131n\u0131rl\u0131, ge\u00e7ici ve \u201cfenomenolojik\u201d yap\u0131s\u0131n\u0131 bilerek kabullenmenin temeli oldu. \u015eeylerin \u00f6z\u00fcn\u00fc yaln\u0131zca Tanr\u0131 bilebilirdi. Di\u011fer bir deyi\u015fle, \u015feylerin gizli niteliklerini bilemeyiz. \u015eeylerin gizli ger\u00e7ek do\u011falar\u0131na do\u011frudan eri\u015fmemiz (onlar\u0131 bilmemiz) m\u00fcmk\u00fcn de\u011filse de, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flere ili\u015fkin bilgimiz bunu dolayl\u0131 yoldan yapabilir. Gassendi do\u011fruyu yanl\u0131\u015ftan ay\u0131rmak i\u00e7in belirli bir \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorar:<\/p>\n

\u201cBu \u00f6nerisini detayland\u0131r\u0131rken Gassendi, \u00fc\u00e7 t\u00fcr \u2018gizli\u2019 \u015feyin oldu\u011funu s\u00f6yleyen Yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayan\u0131r. Baz\u0131 \u015feyler, \u00f6rne\u011fin y\u0131ld\u0131zlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n tek mi \u00e7ift mi oldu\u011fu, tamam\u0131yla gizlidir; bu konudaki ger\u00e7e\u011fi asla bilemeyiz ve bilemeyece\u011fiz. Di\u011ferleri sadece ge\u00e7ici olarak gizlidir, \u00f6rne\u011fin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fc kapatan bir binan\u0131n ard\u0131nda yang\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131 gibi; gidip g\u00f6rerek bunun bilgisine sahip olabiliriz. Ancak Gassendi i\u00e7in en \u00f6nemlileri do\u011fal olarak gizli olan \u015feylerdir. Ge\u00e7ici olarak gizli olan \u015feylerin tersine, bunlar \u2018kendi do\u011falar\u0131 gere\u011fi a\u00e7\u0131k hale\u2019 gelemezler, ancak \u2018yine de ba\u015fka bir \u015fey arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla [onlar\u0131] bilip anlayabiliriz\u2019. Derideki g\u00f6zenekler bunun klasik bir \u00f6rne\u011fidir: bunlar \u2018kendiliklerinden bizim i\u00e7in alg\u0131lan\u0131r hale gelemezler, ancak yine de onlar\u0131n deride var olduklar\u0131 sonucunu terlemeden \u00e7\u0131karabiliriz.\u2019\u201d (Woolhouse, 2019: 79)<\/p>\n

\"\"
Atomcu Demokritos M\u00d6 460-370\u2019l\u00fc y\u0131llarda ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131. Atomculuk eski bir felsefe olmas\u0131na kar\u015f\u0131n do\u011fa felsefesinde paradigma konumuna y\u00fckselmesi i\u00e7in on yedinci y\u00fczy\u0131l\u0131 beklemek gerekmi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

Gassendi\u2019ye g\u00f6re insan yaln\u0131zca modellerle ya da kendi elleriyle yapm\u0131\u015f oldu\u011fu yapay \u00fcr\u00fcnlerle, yani makinelerle temsil edilebilece\u011fi \u015feyler hakk\u0131nda bilgi sahibi olabilirdi. Mekanik felsefeye g\u00f6re ger\u00e7e\u011fin anla\u015f\u0131lmas\u0131 b\u00fcy\u00fck d\u00fcnya-makinesinin i\u00e7indeki makinelerin nas\u0131l i\u015fledi\u011fini bilmeyi gerektiriyordu. Gassendi \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra yay\u0131mlanan Syntagma Philosophicum <\/em>da (Felsefece Soru\u015fturma<\/em>, 1658) Tanr\u0131 yap\u0131m\u0131 do\u011fal nesneler ile insan yap\u0131m\u0131 makineler, yani yapay nesneler aras\u0131nda a\u00e7\u0131k bir analoji kurdu:<\/p>\n

\u201c\u015eimdi do\u011fay\u0131 kendi yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00f6ntemle ara\u015ft\u0131ral\u0131m [\u2026] Cisimleri en iyi \u015fekilde anlamak i\u00e7in anatomiden, kimyadan ve bu t\u00fcr di\u011fer yard\u0131mc\u0131lardan yararlanal\u0131m, onlar\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131rarak nelerden ve hangi prensiplere g\u00f6re yap\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenelim ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n da yap\u0131labilmi\u015f olup olmayaca\u011f\u0131n\u0131 ya da ileride yap\u0131l\u0131p yap\u0131lamayacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6relim.\u201d (Rossi, 2009: 151)<\/p>\n

Do\u011fan\u0131n mekanik bir a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 vermeye \u00e7al\u0131\u015fan Gassendi, varsay\u0131mlar\u0131n deneysel s\u0131namaya tabi tutulmas\u0131 gerekti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrerek deneye dayal\u0131 modern bilimin geli\u015fiminde etkin bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Gassendi\u2019nin Disquisitio metaphysica<\/em>\u2019da (Metafizik S\u00f6ylev<\/em>, 1644; Descartes\u2019\u0131n \u0130lk Felsefe Hakk\u0131nda Meditasyonlar <\/em>adl\u0131 yap\u0131t\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerle tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olan bir kitap) \u00adortaya koydu\u011fu deneycili\u011fi ve olas\u0131l\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131\u00ad matemati\u011fe ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleri, Descartes ve di\u011fer \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131ndan olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. Gassendi\u2019ye g\u00f6re matematik, Descartes ve Galileo gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin iddia etti\u011fi gibi, \u015feylerin nedenlerini ya da i\u00e7sel do\u011falar\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lmaz; o yaln\u0131zca deney verilerini d\u00fczenlemekte kullanabilece\u011fimiz bir ara\u00e7t\u0131r.<\/p>\n

Gassendi asl\u0131nda ke\u015fifleri olan bir bilimadam\u0131 de\u011fildir. Bununla birlikte kendi d\u00f6neminde Descartes\u2019la k\u0131yaslanabilecek ve ona rakip b\u00fcy\u00fck bir bilimadam\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, Boyle\u2019un ve \u00f6zelikle Newton\u2019un bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 derinden etkilemi\u015ftir (Koyr\u00e9, 1994: 170). Gassendi\u2019nin as\u0131l ba\u015far\u0131s\u0131 modern bilimin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu bir ontolojiyi kabul etmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu ontoloji, Demokritos ya da Epikuros\u2019un atom ve bo\u015flu\u011fu temel alan ontolojisidir. Galileo do\u011fay\u0131 matematikselle\u015ftirerek modern bilimin temelini atm\u0131\u015f, Descartes ise, bu yolda fazla ileri giderek, \u201ca\u015f\u0131r\u0131 geometrikle\u015ftirmeye\u201d y\u00f6nelmi\u015fti. Bir bak\u0131ma Descartes fizi\u011fi salt geometriye indirgemeye \u00e7al\u0131\u015farak maddi ger\u00e7ekli\u011fin her t\u00fcrl\u00fc kendine \u00f6zg\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc reddetmi\u015ftir (Koyr\u00e9, 1994: 170). Descartes kendi sisteminde madde ve uzay\u0131 \u00f6zde\u015fle\u015ftirmi\u015f ve bo\u015fluk kavram\u0131na yer vermemi\u015ftir. Gassendi ise, fiziksel maddenin geometrik uzayla \u00f6zde\u015fle\u015ftirilmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve Descartes\u2019\u0131n (ve Aristoteles\u2019in) evrenin bir plenum (doluluk) oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131na evrenin atomlardan ve bo\u015fluktan olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc koymu\u015ftur.<\/p>\n

Ama Gassendi atomcu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc salt spek\u00fclatif d\u00fczeyde savunmu\u015f de\u011fildir. Atomun ve bo\u015flu\u011fun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 deneysel olarak kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, yak\u0131n zamanda ke\u015ffedilmi\u015f olan mikroskoplar\u0131n atomlar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lacak kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc hale gelece\u011fi g\u00fcn\u00fc beklerken, mevcut mikroskoplar\u0131, kendi atom teorisi lehine deneysel kan\u0131tlar toplamak i\u00e7in kulland\u0131. Tuzlar\u0131n ve minerallerin mikroskopik g\u00f6zleminden yola \u00e7\u0131karak, makroskopik d\u00fcnyadan atomlara kadar, do\u011fan\u0131n, temel \u00f6r\u00fcnt\u00fclerini tekrarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Gassendi varl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6z ve nitelik olarak ikiye ay\u0131ran Aristoteles\u00e7i ontolojinin temellerini de ele\u015ftirmi\u015ftir. Varl\u0131\u011f\u0131 bu \u015fekilde b\u00f6lmenin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren Gassendi \u201cbo\u015f uzay\u201d\u0131n t\u00f6z ya da ilinek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201cama yine de bir \u015fey\u201d oldu\u011funu ve bir \u201chi\u00e7\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr (Koyr\u00e9, 1994: 171-172). Gassendi iki temel konuda Descartes\u2019a kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r: 1) Gassendi Descartes\u2019tan farkl\u0131 olarak atomlar\u0131n var oldu\u011funu, yani fiziksel anlamda maddenin sonsuza kadar b\u00f6l\u00fcnemeyece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. 2) Gassendi Descartes\u2019tan farkl\u0131 olarak \u201cmadde\u201dnin \u201cuzam\u201d ile \u00f6zde\u015f oldu\u011funu kabul etmemi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Pierre Gassendi\u2019nin bir resmi. Gassendi\u2019nin mekanik felsefesi Descartes\u00e7\u0131 sistemin belirgin sorunlar\u0131na bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Gassendi\u2019ye g\u00f6re uzay\u0131n geometrikle\u015ftirilmesi maddenin geometrikle\u015ftirilmesine yol a\u00e7maz. Uzay, sonsuz par\u00e7alara ayr\u0131labilir fakat cisimler ayn\u0131 \u015fekilde b\u00f6l\u00fcnemezler. Gassendi atomcu ontolojisi sayesinde, sonradan ba\u015far\u0131 kazanacak olan cisimcikli \u0131\u015f\u0131k teorisini, eylemsizlik yasas\u0131n\u0131 ve barometrik olgular\u0131n yorumunu \u00fcretebilmi\u015ftir. (Koyr\u00e9, 1994: 173)<\/p>\n

Gassendi profesyonel olarak astronomiyle ilgilenmi\u015f; Ptolemaios, Copernicus ve Brahe sistemleri aras\u0131nda bir senteze ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ses h\u0131z\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclmesi gibi \u00f6l\u00e7meye ili\u015fkin deneyler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Yapt\u0131\u011f\u0131 deneylerden biri de d\u00fc\u015fme h\u0131z\u0131na ili\u015fkindir. Bu deneyi ile h\u0131z\u0131n, Varron\u2019un ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi kat edilen uzayla orant\u0131l\u0131 de\u011fil, Galileo\u2019nun ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi zamanla orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu tespit etmi\u015ftir. Ayr\u0131ca yerin hareketli mi yoksa hareketsiz mi oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karacak olan ve Aristoteles ve Ptolemaios zaman\u0131ndan beri tart\u0131\u015f\u0131lan bir deneyi ilk kez yapm\u0131\u015ft\u0131r (sonu\u00e7tan emin oldu\u011fu i\u00e7in Galileo bu deneyi yapmam\u0131\u015ft\u0131r). Gassendi\u2019nin 1641 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bu ba\u015far\u0131l\u0131 deney, hareket halindeki bir geminin tepesinden at\u0131lan bir ta\u015f\u0131n nereye d\u00fc\u015fece\u011fi ile ilgilidir:<\/p>\n

\u201cBilim tarihinin g\u00f6r\u00fc\u015f noktas\u0131ndan, Galileo\u2019nun (ve Bruno\u2019nun) devinen bir geminin dire\u011finden d\u00fc\u015fmeye b\u0131rak\u0131lan bir ta\u015f\u0131n veya k\u00fc\u00e7\u00fck bir topun dire\u011fin dibine d\u00fc\u015fece\u011fi, gerisinde kalmayaca\u011f\u0131 \u00f6nes\u00fcr\u00fcm\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekli\u011fini Marsilya liman\u0131nda vali Kont d\u2019Allais\u2019in (1641\u2019de) kendi hizmetine verdi\u011fi bir kad\u0131rga \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir dizi deneyde son derece etkili ve g\u00f6rkemli bir bi\u00e7imde tan\u0131tlam\u0131\u015f olma de\u011feri onundur. [\u2026] ayr\u0131ca kendini daireselli\u011fin b\u00fcy\u00fcs\u00fcnden kurtarmas\u0131yla Galileo\u2019nun \u00f6tesine ge\u00e7ebilmi\u015f ve ayn\u0131 De motu<\/em>\u2019da eylemsizlik ilkesinin do\u011fru bir form\u00fclasyonunu verebilmi\u015f olmak gibi b\u00fcy\u00fck bir de\u011fer de onundur.\u201d (Koyr\u00e9, 2006: 295)<\/p>\n

Gassendi\u2019nin astronomideki ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n temelinde Kopernik ile Kepler\u2019in birle\u015fik etkileri alt\u0131nda gravitasyonu \u00e7ekimin bir etkisi olarak anlamas\u0131 vard\u0131. Hareket halindeki gemiyle ilgili deneyi bu anlay\u0131\u015fla yorumlad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Galileo\u2019nun ilerisine ge\u00e7ebilmi\u015fti:<\/p>\n

\u201c[Gassendi\u2019nin] \u00e7ekime duydu\u011fu inan\u00e7, yani k\u00fctle\u00e7ekimini [gravity] a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in \u00e7ekimi [attraction] kullanmas\u0131 Gassendi\u2019nin Galileo\u2019nun ilerisine ge\u00e7mesine ve kendini yaln\u0131zca daireselli\u011fin b\u00fcy\u00fcs\u00fcnden kurtarmakla kalmay\u0131p \u2018yatay\u2019 ve \u2018dikey\u2019 (\u2018yukar\u0131\u2019 ve \u2018a\u015fa\u011f\u0131\u2019) y\u00f6nlerin ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir karaktere sahip olduklar\u0131n\u0131 yads\u0131yarak, hepsinin e\u015fde\u011ferliklerini \u00f6ne s\u00fcrmesine de olanak sa\u011flar.\u201d (Koyr\u00e9, 2006: 310)<\/p>\n

\"\"
Bir teolog olan Gassendi\u2019nin, Diogenes Laertios\u2019un Epikuros\u2019un Ya\u015fam\u0131 ve Hazc\u0131 Ahl\u00e2k\u0131 \u00dczerine X. Kitab\u0131na \u0130li\u015fkin D\u00fc\u015f\u00fcnceler adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, 1649.<\/figcaption><\/figure>\n

Gassendi\u2019nin atomcu teoriyi savunmas\u0131n\u0131n teolojik bir bedeli de olmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda teoloji e\u011fitimi alm\u0131\u015f bir papaz da olan Gassendi, Epikuros gibi fiziksel d\u00fcnyan\u0131n bo\u015flukta hareket eden b\u00f6l\u00fcnmez atomlardan olu\u015ftu\u011funu kabul etse de, ondan farkl\u0131 olarak, teolojik bir kabulle Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f sonlu say\u0131da atomlar\u0131n meydana getirdikleri d\u00fcnyan\u0131n, k\u00f6r bir zorunlulukla, yani \u201c\u015fans eseri\u201d de\u011fil belli bir ama\u00e7 do\u011frultusunda, k\u0131saca \u201ctakdiri ilahi\u201d sonucunda olu\u015ftu\u011funu savunmu\u015ftur.<\/p>\n

Bilim tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Gassendi, \u00f6z\/nitelik, dinamis\/energeia kavramlar\u0131na dayanan klasik Aristoteles\u00e7i ontolojinin y\u0131k\u0131lmas\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ortaya koydu\u011fu yeni ontoloji sayesinde bo\u015flu\u011fun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da ger\u00e7ekli\u011fini g\u00f6sterebilmi\u015ftir. Gassendi bilimsel konularda \u00e7ok \u00e7aba harcam\u0131\u015f ve kendinden sonrakileri etkilemi\u015f olsa da as\u0131l etkisini, t\u0131pk\u0131 Descartes gibi, bir filozof olarak g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Kaynaklar:<\/strong><\/p>\n

1) Ariew, Roger (1997) \u201cDescartes ve Skolastisizm: Descartes\u2019\u0131n D\u00fc\u015f\u00fcncesinin Anl\u0131ksal Arka Plan\u0131\u201d, \u00e7ev. Alp T\u00fcmertekin, Cogito<\/em>, 10: 41-62.<\/p>\n

2) Barry, James (1996) Measures of Science Theological and Technological Impulses in Early Modern Thought,<\/em> Evanston: Northwestern University Press.<\/p>\n

3) Burtt, Edwin Arthur (1980) The Metaphysical Foundation of Modern Physical Science<\/em>, <\/em>London: Routledge & Kegan Paul.<\/p>\n

4) Clarke, Desmond M. (2016) Descartes<\/em>, \u00e7ev. Nur Nirven ve Berkay Ers\u00f6z, \u0130stanbul: T\u00fcrkiye \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

5) Cottingham, John (1996) Descartes S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc,<\/em> \u00e7ev. B\u00fclent G\u00f6zkan vd., \u0130stanbul: Sarmal Yay\u0131nevi.<\/p>\n

6) De Santillana, Giorgio (2006) Ser\u00fcven \u00c7a\u011f\u0131 Filozoflar\u0131<\/em>, \u00e7ev. \u0130brahim Y\u0131ld\u0131z ve Ayd\u0131n Gelmez, Ankara: Adapa Yay\u0131nevi.<\/p>\n

7) Descartes, Rene (2007) \u0130lk Felsefe Hakk\u0131nda<\/em> Meditasyonlar<\/em> \u2013 Gassendi\u2019nin Meditasyonlar\u2019a \u0130tiraz\u0131 ve Descartes\u2019\u0131n Bu \u0130tirazlara Yan\u0131t\u0131<\/em>, \u00e7ev. \u0130smet Birkan, Ankara: BilgeSu Yay\u0131nc\u0131l\u0131k.<\/p>\n

8) Descartes, Rene (1996) \u201cAnl\u0131\u011f\u0131n Y\u00f6netimi \u0130\u00e7in Kurallar\u201d S\u00f6ylem, Kurallar, Meditasyonlar<\/em> i\u00e7inde \u00e7ev. Aziz Yard\u0131ml\u0131, \u0130stanbul: \u0130dea Yay\u0131nevi.<\/p>\n

9) Descartes, Rene (1983) Felsefenin<\/em> \u0130lkeleri<\/em>, \u00e7ev. Mesut Ak\u0131n, \u0130stanbul: Say Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

10) Erasmus, Desiderius (2010) Delili\u011fe \u00d6vg\u00fc<\/em>, \u00e7ev. \u00c7i\u011fdem D\u00fcr\u00fc\u015fken, \u0130stanbul: Kabalc\u0131 Yay\u0131nevi.<\/p>\n

11) Gjertsen, Derek (2000) Bilim ve Felsefe D\u00fcn-Bug\u00fcn<\/em>, \u00e7ev. Feride Kurtulmu\u015f, \u0130stanbul: Say Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

12) Haldane, Elizabeth S. & Ross, G.R.T. (1955) The Philosophical Works Of Descartes<\/em> Volume II, New York: Dover Publications, Inc.<\/p>\n

13) Henry, John (2015) \u201cAction at a Distance\u201d, Encyclopedia of Renaissance Philosophy<\/em>, M. Sgarbi (ed.) Switzerland: Springer International Publishing.<\/p>\n

14) Henry, John (2009) Bilim Devrimi ve Modern Bilimin K\u00f6keni<\/em>, \u00e7ev. Selim De\u011firmenci, \u0130stanbul: K\u00fcre Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

15) Jolley, Nicholas (1997) \u201cDescartes Felsefesinin Kabul Edilmesi\u201d,<\/em> \u00e7ev. Do\u011fan \u015eahiner, Cogito<\/em>, 10: 253-272.<\/p>\n

16) Kenny, Anthony (2017) Bat\u0131 Felsefesinin Yeni Tarihi III. Cilt Modern Felsefenin Y\u00fckseli\u015fi<\/em>, \u00e7ev. Volkan Uzunda\u011f, \u0130stanbul: K\u00fcre Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

17) Koyr\u00e9, Alexandre (2006) Bilim ve Devrim-Newton<\/em>, \u00e7ev. Nur K\u00fc\u00e7\u00fck, \u0130stanbul: Salyangoz Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

18) Koyr\u00e9, Alexandre (1998) Kapal\u0131 D\u00fcnyadan Sonsuz Evrene,<\/em> \u00e7ev. Aziz Yard\u0131ml\u0131, \u0130stanbul: \u0130dea.<\/p>\n

19) Koyr\u00e9, Alexandre (1994) Yeni\u00e7a\u011f Biliminin Do\u011fu\u015fu,<\/em> \u00e7ev. Kurtulu\u015f Din\u00e7er, Ankara: G\u00fcndo\u011fan Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

20) L\u00e9vy, Carlos (2016) Ku\u015fkuculuk<\/em>, \u00e7ev. I\u015f\u0131k Erg\u00fcden, Ankara: Dost Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

21) Osler, Margeret J. (2016) \u201cMekanik Felsefe\u201d, Bat\u0131 Gelene\u011finde Bilim ve Din Tarihi<\/em>, Gary B. Ferngren (edit\u00f6r), \u00e7ev. Tu\u011fce Ayte\u015f, \u0130stanbul: Say Yay\u0131nlar\u0131, 235-242.<\/p>\n

22) Rodis-Lewis, Genevi\u00e8ve (1997) \u201cDescartes\u2019\u0131n Ya\u015fam\u0131 ve Felsefesinin Geli\u015fmesi\u201d, \u00e7ev. Alp T\u00fcmertekin, Cogito<\/em>, 10: 17-40.<\/p>\n

23) Rorty, Richard (1997) \u201cBedenden Ayr\u0131 Var Olma Yetisi\u201d, \u00e7ev. Do\u011fan \u015eahiner, Cogito<\/em>, 10: 187-197.<\/p>\n

24) Rossi, Paolo (2009) Modern Bilimin Do\u011fu\u015fu<\/em>, \u00e7ev. Ne\u015fenur Domani\u00e7, \u0130stanbul: Literat\u00fcr Yay\u0131nc\u0131l\u0131k.<\/p>\n

25) Thilly, Frank (1995) Felsefe Tarihi,<\/em> Cilt I, \u00e7ev. \u0130brahim \u015eener, \u0130stanbul: Sistem Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

26) Trusted, Jennifer (1994) Physics and Metaphysics<\/em>: Theories of Space and Time<\/em>, London and New York: Routledge.<\/p>\n

27) Ural, \u015eafak (1994) Bilim Tarihi,<\/em> Cilt III, \u0130stanbul: A\u011fa\u00e7 Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

28) Whitfield, Peter (2008) Bat\u0131 Biliminde D\u00f6n\u00fcm Noktalar\u0131<\/em>, \u00e7ev. Serdar Uslu, \u0130stanbul: K\u00fcre Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

29) Woolhouse, Roger Stuart (2019) Ampirist Filozoflar<\/em>, \u00e7ev. G\u00f6khan Murteza, \u0130stanbul: Pinhan Yay\u0131nc\u0131l\u0131k.<\/p>\n

30) Zack, Naomi (2019) A\u2019dan Z\u2019ye Felsefe<\/em>, \u00e7ev. \u015e\u00fckr\u00fc Alpagut, \u0130stanbul: Say Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda modern bilimin otoritesini ger\u00e7ekten tehdit eden \u00fc\u00e7 farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fi vard\u0131: Aristoteles\u00e7ilik, ok\u00fcltizm ve ku\u015fkuculuk. G\u00f6zleme, deneye ve hesaplamaya dayanan modern bilimin bu alternatif gelenekleri alt etmesi kolay olmad\u0131. Bu m\u00fccadele modern bilimin lehine kapanmasayd\u0131 \u015fimdikinden farkl\u0131 bir bilim anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z olabilirdi. Bu sava\u015f\u0131mda modern bilimin yan\u0131nda saf tutmu\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler aras\u0131nda kurduklar\u0131 kapsaml\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":591,"featured_media":34955,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[4962,38],"tags":[4964,4967,2235,4965,4966,413],"class_list":["post-34954","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-185-sayi","category-dergi-sayilari","tag-aristotelescilik","tag-bilimsel-dusunce","tag-descartes","tag-erasomus","tag-okulutizm","tag-ronesans"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t