Galileo bu konuda da Aristoteles \u00f6\u011fretisini sorgulad\u0131. Zaten bir m\u00fcddet \u00f6nce Kopernik, G\u00fcne\u015fmerkezli bir sistem \u00f6nermi\u015fti.<\/p>\n
– Yermerkezlilikten G\u00fcne\u015fmerkezlili\u011fe ge\u00e7i\u015f bu kadar basit mi? \u201cG\u00fcn\u00fcn birinde Kopernik ad\u0131nda bir adam G\u00fcne\u015fmerkezli bir model \u00f6nerdi…\u201d<\/em><\/p>\n – Tabii ki bu kadar basit de\u011fil, g\u00fcne\u015fin alt\u0131nda ger\u00e7ekten yeni \u00e7ok az \u015fey vard\u0131r. D\u00fcnya\u2019n\u0131n de\u011fil de G\u00fcne\u015f\u2019in merkez olabilece\u011fi fikri M\u00d6 4. y\u00fczy\u0131la kadar gider, Kopernik\u2019e gelene kadar her birka\u00e7 nesilde bir G\u00fcne\u015fmerkezlili\u011fi savunan, en az\u0131ndan bahseden bir filozof bulunur; bunlar\u0131n en bilineni, M\u00d6 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc y\u00fczy\u0131lda ya\u015fayan Aristarkus\u2019tur.<\/p>\n – O nas\u0131l bu sonuca ula\u015fm\u0131\u015f?<\/em><\/p>\n – Ay\u2019daki gece\/g\u00fcnd\u00fcz \u00e7izgisinin e\u011frili\u011fini inceleyerek, G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ap\u0131n\u0131n d\u00fcnyadan (en az) yedi kat b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu sonucuna vard\u0131…<\/p>\n – Ger\u00e7ek rakam y\u00fcz k\u00fcsur de\u011fil mi?<\/em><\/p>\n – 109. Ancak Aristarkus\u2019un sonucu nicel olarak, yani G\u00fcne\u015f\u2019in d\u00fcnyadan b\u00fcy\u00fck olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan do\u011fru. Ger\u00e7ekten bu kadar uzak bir s\u0131n\u0131r bulmas\u0131 ise, denedi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn insan g\u00f6z\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n \u00f6tesinde olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Her neyse, \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc herhalde: \u201cE\u011fer G\u00fcne\u015f bu kadar b\u00fcy\u00fckse, merkez o olmal\u0131.\u201d<\/p>\n – Peki niye Aristarkus me\u015fhur de\u011fil?<\/em><\/p>\n – <\/em>Pek kimseyi inand\u0131ramam\u0131\u015f da ondan. \u015e\u00f6yle ki: E\u011fer D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc varsayarsan, gece-g\u00fcnd\u00fcz\u00fc a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kendi ekseni etraf\u0131nda da d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc varsaymak zorundas\u0131n. D\u00fcnyan\u0131n yar\u0131\u00e7ap\u0131 da a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 bilindi\u011fi i\u00e7in, bu h\u0131z\u0131 hesaplamak da \u00e7ok basit, Yunanistan ya da T\u00fcrkiye\u2019nin enleminde -ikinci sorunun ba\u015f\u0131nda da bahsetti\u011fimiz gibi- yakla\u015f\u0131k saatte 1300 km\u2019ye \u00e7\u0131k\u0131yor; yani saniyede 350 metre! B\u00f6yle korkun\u00e7 bir h\u0131z\u0131n fark\u0131nda olmamak, insanlara ak\u0131l almaz geliyordu. Dediler ki, \u201c\u015e\u00f6yle bir z\u0131plasam, havada bir saniye kalsam, aya\u011f\u0131m\u0131n alt\u0131nda yer 350 metre kaymal\u0131. Ama ben ayn\u0131 yere d\u00fc\u015f\u00fcyorum!\u201d ya da, \u201cD\u00fcnya bu h\u0131zla d\u00f6n\u00fcyorsa, havadaki ku\u015flar, hatta havan\u0131n kendisi neden geri kalm\u0131yor?\u201d ya da \u201cD\u00fcnya, G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda dolan\u0131rken Ay onu nas\u0131l takip edebilir?\u201d Aristarkus ve di\u011ferleri, bu sorular\u0131 doyurucu \u015fekilde cevaplayamad\u0131lar.<\/p>\n – Kopernik nas\u0131l cevaplad\u0131?<\/em><\/p>\n – <\/em>Bu sorular\u0131 Kopernik de cevaplayamad\u0131 asl\u0131nda. Birazdan bahsedece\u011fimiz gibi, Galileo cevaplad\u0131. Kopernik bu tercihi, Batlamyus\u2019un dairesel hareketin d\u00fczg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden vazge\u00e7mesini (daha do\u011frusu d\u00fczg\u00fcnl\u00fck merkezini dairenin merkezinden almas\u0131n\u0131) onaylamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, G\u00fcne\u015fmerkezli bir model o zamanlar H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 kabul edildi\u011finden, Kopernik kitab\u0131n\u0131 ancak \u00f6l\u00fcm d\u00f6\u015fe\u011findeyken yay\u0131mlamaya cesaret etmi\u015ftir.<\/p>\n – Peki Aristarkus\u2019un g\u00f6r\u00fc\u015fleri ve benzerleri kabul g\u00f6rmedi\u011fi halde, Kopernik\u2019inkiler neden kabul g\u00f6rd\u00fc?<\/em><\/p>\n – <\/em>Bir kere, \u00e7ok iddial\u0131 sunulmad\u0131. Kopernik\u2019in kendisinin ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok net de\u011fil ama, en az\u0131ndan bir s\u00fcre i\u00e7in, kullananlar\u0131n tutumu \u201cCan\u0131m, hesap i\u00e7in matematiksel bir y\u00f6ntem i\u015fte; ama arkas\u0131ndaki modeli o kadar da ciddiye almaya gerek yok\u201d \u015feklindeydi; o y\u00fczden \u00f6nceleri fazla tepki g\u00f6rmeden yayg\u0131nla\u015ft\u0131. \u0130kincisi, bu sistemin destek\u00e7ilerinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 astronomik\/astrolojik tablolar, ger\u00e7e\u011fe 200 y\u0131l kadar \u00f6nce haz\u0131rlanan eski sistem tablolar\u0131ndan daha yak\u0131nd\u0131, bu yava\u015f yava\u015f alt\u0131ndaki modele g\u00fcven sa\u011flad\u0131.<\/p>\n Kopernik\u2019in modeli asl\u0131nda Batlamyus\u2019unkinden daha do\u011fru sonu\u00e7lar veriyor de\u011fildi; daha basit de de\u011fildi.(1) Kopernik de gezegenlerin G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki y\u00f6r\u00fcnge dairesine bir daire daha bindirmek, sonra da ilk dairelerin merkezlerini G\u00fcne\u015f\u2019ten ba\u015fka yerlere almak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131. Tablolar\u0131n daha do\u011fru sonu\u00e7lar vermesi asl\u0131nda daha g\u00fcncel g\u00f6zlemlerden ba\u015flanarak hesap yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7indi. Ancak farkl\u0131 bir d\u00fczg\u00fcn a\u00e7\u0131sal hareket merkezi kullanmamas\u0131 ve gezegenlerin y\u00f6r\u00fcnge periyotlar\u0131n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019ten uzakl\u0131k ile d\u00fczg\u00fcn bir \u015fekilde artmas\u0131, modele \u201cestetik bak\u0131mdan\u201d \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011fl\u0131yordu.<\/p>\n Yine de modelin en \u00f6nemli \u015fans\u0131 belki de, Galileo, Kepler ve Newton\u2019la takip edilmesiydi. Arkadan onlar gelmeseydi, belki Kopernik modeli de \u201cbilim tarihinin tozlu sayfalar\u0131na\u201d terk edilecekti…<\/p>\n – Galileo\u2019nun katk\u0131s\u0131 ne bu konuda?<\/em><\/p>\n – <\/em>\u00c7ok. Galileo, G\u00fcne\u015fmerkezli modeli arkas\u0131ndaki fikirlerle birlikte<\/strong> destekleyip, itirazlar\u0131 da inand\u0131r\u0131c\u0131 olarak cevaplad\u0131. Bu da Galileo\u2019nun eylemsizlik ilkesi sayesinde oldu. Yani, havaya z\u0131plama itiraz\u0131nda, saatte 1300 km h\u0131zla d\u00f6nen d\u00fcnyan\u0131n h\u0131z\u0131na sen de sahipsin ve eylemsizlik ilkesi uyar\u0131nca yatayda bu h\u0131z\u0131 korursun<\/strong>, yani z\u0131plama s\u00fcresince d\u00fcnya ile ayn\u0131 yatay mesafeyi gidersin, dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyan\u0131n z\u0131plad\u0131\u011f\u0131n noktas\u0131na inersin. Tabii ki bu, d\u00fcnyan\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131n olmamas\u0131yla ayn\u0131 sonu\u00e7tur, yani ortak bir sabit h\u0131z\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ile yoklu\u011fu ay\u0131rt edilemez…<\/p>\n – Yani bir bak\u0131ma, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6nmesi ve bizim yerel g\u00f6zlemlerle bunun fark\u0131nda olmamam\u0131z g\u00f6relilik ile a\u00e7\u0131klan\u0131yor. <\/em><\/p>\n – Genelde eylemsizlik ilkesi ile a\u00e7\u0131klan\u0131yor denir, ama b\u00f6yle bakmak da kesinlikle m\u00fcmk\u00fcn. G\u00f6relilik ile eylemsizlik aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 zaten bir \u00f6nceki soruda konu\u015fmu\u015ftuk…<\/p>\n – Ayn\u0131 \u015fey ku\u015flar, hava ve Ay i\u00e7in de ge\u00e7erli herhalde… <\/em><\/p>\n – Galileo\u2019nun katk\u0131s\u0131 bu kadarla da kalmad\u0131. Bir g\u00fcn, Hollanda\u2019da teleskop <\/strong>diye, uzaktaki nesnelerin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc b\u00fcy\u00fcten bir cihaz icat edildi\u011fini duydu ve kendisi de bir tane yapt\u0131. Galileo\u2019nun teleskopu g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne \u00e7evirmesiyle, Aristoteles\/Batlamyus \u00f6\u011fretisinin evren modelinin temel direkleri birer birer devrildi.<\/p>\n \u00c7\u0131plak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclemeyen y\u0131ld\u0131zlar g\u00f6rd\u00fc. Bu, ona t\u00fcm y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ayn\u0131 mesafede olmayabileceklerini, yani g\u00f6kk\u00fcrenin derinli\u011fi<\/strong> olabilece\u011fini, sonu\u00e7 olarak evrenin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclenden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck olabilece\u011fini s\u00f6yledi. Tanr\u0131sal m\u00fckemmellikte k\u00fcreler olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen Ay ve G\u00fcne\u015f\u2019in b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; ayda \u00e7atlaklar, kraterler, da\u011flar, denizlere benzer yap\u0131lar, G\u00fcne\u015f\u2019te lekeler oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fc; hatta G\u00fcne\u015f\u2019e fazla bakmaktan, hayat\u0131n\u0131n son d\u00f6rt y\u0131l\u0131n\u0131 k\u00f6r olarak ge\u00e7irdi. Ve son olarak, Ay itiraz\u0131n\u0131 tamamen ge\u00e7ersiz hale getiren bir \u015fey ke\u015ffetti: J\u00fcpiter\u2019in d\u00f6rt tane uydusu oldu\u011funu.<\/p>\n Sonu\u00e7ta J\u00fcpiter\u2019in dura\u011fan oldu\u011funu iddia eden kimse yok; Batlamyus modelinde de J\u00fcpiter hareket ediyor, Kopernik modelinde de. Hareketli J\u00fcpiter\u2019i bir de\u011fil, d\u00f6rt uydu takip edebiliyorsa, G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda dola\u015fan d\u00fcnyay\u0131 Ay neden takip edemesin? Bu g\u00f6zlem, eylemsizlik ilkesinin a\u00e7\u0131k bir g\u00f6sterimini olu\u015fturuyor; ayn\u0131 zamanda g\u00f6relili\u011fin de. Bir gezegenin hareketli olmas\u0131n\u0131n bir \u00f6nemi yok, dura\u011fanm\u0131\u015f gibi etraf\u0131nda bir, hatta d\u00f6rt uydu dola\u015fabiliyor…<\/p>\n – Peki, \u201cGene de d\u00f6n\u00fcyor\u201d olay\u0131?<\/em><\/p>\n – G\u00fcne\u015fmerkezlilik, Aristoteles\/Batlamyus \u00f6\u011fretisini entegre eden H\u0131ristiyanl\u0131k ile \u00e7eli\u015fki halindeydi. Bu y\u00fczden kilise, Galileo\u2019nun G\u00fcne\u015fmerkezlili\u011fi savunmas\u0131n\u0131 yasaklad\u0131 ve engizisyon tehdidiyle \u00f6\u011fretilerini, \u00f6zellikle d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ink\u00e2r etmeye zorlad\u0131 ve ev hapsine mahk\u00fbm etti. Diz \u00e7\u00f6kt\u00fcr\u00fclen Galileo\u2019nun, aya\u011fa kalkarken \u201cGene de d\u00f6n\u00fcyor\u201d dedi\u011fi rivayet edilir. Vatikan, Galileo\u2019nun itibar\u0131n\u0131 ancak 1992\u2019de tam olarak iade etmi\u015ftir.<\/p>\n – \u00d6zetlersek?<\/em><\/p>\n – Eylemsizlik ilkesi ve bunun getirdi\u011fi g\u00f6relilik, G\u00fcne\u015fmerkezlili\u011fi kabul edilebilir hale getirmi\u015ftir.<\/p>\n Dipnot<\/strong><\/p>\n 1) Baz\u0131 kaynaklarda (\u00f6zellikle baz\u0131 astronomiye giri\u015f kitaplar\u0131nda), Kopernik modelinin Batlamyus modelinden daha basit oldu\u011fu, Batlamyus modelinde defalarca daire \u00fczerine daire \u00fczerine daire… bindirildi\u011fi, sonu\u00e7ta Batlamyus modelinde 80 civar\u0131nda, Kopernik modelinde 40 civar\u0131nda daire oldu\u011fu yazar. Bu do\u011fru de\u011fildir.<\/p>\n Batlamyus sisteminde hi\u00e7bir zaman bir gezegenin hareketi ikiden fazla daire ile betimlenmemi\u015ftir. Ancak Batlamyus, gezegenlere hareketi mekanik olarak aktaran bir model de yapm\u0131\u015f, bu modelde di\u015fli ya da kay\u0131\u015f g\u00f6revi g\u00f6ren k\u00fcreler kullanm\u0131\u015ft\u0131r, ki bunlar\u0131n toplam say\u0131s\u0131 -nas\u0131l sayd\u0131\u011f\u0131n\u0131za ba\u011fl\u0131 olarak hafif de\u011fi\u015fmekle beraber- 40 civar\u0131ndad\u0131r. Kopernik\u2019in benzer modelinde biraz daha fazla k\u00fcre vard\u0131r! Bu yanl\u0131\u015f bilginin nas\u0131l yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131, \u015fimdi bilim tarihinin g\u00f6rece az \u00f6nemli, cevaplanmam\u0131\u015f sorular\u0131ndan biridir.<\/p>\n Kaynak: <\/strong>\u0130brahim Semiz, 50 Soruda G\u00f6relilik Kuramlar\u0131, Kas\u0131m 2016, s.46-50<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bilimsel alanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131llarda en az\u0131ndan bir kere de olsa devrimsel bir teori ile g\u00fcndeme gelmi\u015ftir. Devrimci teoriler \u00f6nceki entelekt\u00fcel birikimleri a\u015f\u0131p problemleri yeni bir \u00e7er\u00e7evede \u00e7\u00f6zebildiklerinde ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015flard\u0131. Bu anlamda yarat\u0131lan her tarihsel ve bilimsel birikimin ayn\u0131 zamanda kendinden \u00f6nceki de\u011fer ile ba\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. G\u00f6relilik ve G\u00fcne\u015fmerkezlilik aras\u0131ndaki ili\u015fki ise bu anlamda […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":35021,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[3624],"tags":[4973,446,4867,277,861,295,4972,656],"class_list":["post-35020","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-sorularla-bilim","tag-aristarkus","tag-aristoteles","tag-batlamyus","tag-einstein","tag-gezegen","tag-gorelilik","tag-gunes-merkezlilik","tag-kopernik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/429"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35020"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/35021"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35020"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35020"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35020"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/2-1-219x300.jpg\")