{"id":35029,"date":"2020-04-09T03:20:44","date_gmt":"2020-04-09T00:20:44","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=35029"},"modified":"2020-04-09T10:57:18","modified_gmt":"2020-04-09T07:57:18","slug":"mikroplari-goren-ilk-kisi-mercek-ustasi-kapici-leeuwenhoeck","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/04\/09\/mikroplari-goren-ilk-kisi-mercek-ustasi-kapici-leeuwenhoeck","title":{"rendered":"Mikroplar\u0131 g\u00f6ren ilk ki\u015fi: Mercek ustas\u0131 kap\u0131c\u0131 Leeuwenhoeck"},"content":{"rendered":"

Paul de Kruif
\n<\/strong>\u00c7eviren: Mithat En\u00e7<\/strong><\/p>\n

E\u011fitimsizdi. Manifaturac\u0131 olarak hayata at\u0131ld\u0131. Hollanda\u2019n\u0131n Delft kentinin belediyesinde kap\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ba\u015flad\u0131. Mercek yontmaya kar\u015f\u0131 delice bir sevgisi vard\u0131. Kimsenin yapamad\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7te mercekler yapt\u0131. Ya\u011fmur damlas\u0131 i\u00e7indeki \u201csefil hayvanc\u0131klar\u0131\u201d ilk kez o g\u00f6rd\u00fc. Royal Society\u2019nin b\u00fcy\u00fck bilginleri onun ke\u015fiflerini kabul etmek ve i\u00e7lerine almak zorunda kald\u0131. \u0130lk mikrop avc\u0131s\u0131 olarak, insanl\u0131k i\u00e7in herhangi bir k\u0131tan\u0131n ke\u015ffinden daha \u00f6nemli olan bilimsel at\u0131l\u0131m\u0131n yolunu a\u00e7t\u0131. <\/em><\/p>\n

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z makale, bir zamanlar\u0131n Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan 1951 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan \u201cMikrop Avc\u0131lar\u0131\u201d adl\u0131 kitab\u0131n (Bilim Eserleri Serisi, Paul de Kruif, \u00c7ev. Mithat En\u00e7) ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Mikroplar\u0131 ilk kez g\u00f6ren Hollandal\u0131 mercek ustas\u0131 Leeuwenhoeck\u2019un \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc anlat\u0131yor. 350 y\u0131ld\u0131r insanl\u0131\u011f\u0131n ya\u015fam\u0131na en fazla etki eden bilimsel at\u0131l\u0131m\u0131 Leeuwenhoeck ba\u015flatt\u0131. Ard\u0131ndan Pasteur\u2019lar, Koch\u2019lar gelecektir. Bu belediye kap\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n inan\u0131lmaz \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc ilgiyle okuyaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 san\u0131yoruz. Sonraki say\u0131lar\u0131m\u0131zda \u201cmikrop avc\u0131lar\u0131\u201dn\u0131n di\u011fer b\u00fcy\u00fck isimlerinin \u00f6yk\u00fclerini de okurlar\u0131m\u0131za sunaca\u011f\u0131z.<\/p><\/blockquote>\n

Bundan \u00fc\u00e7 y\u00fcz elli y\u0131l \u00f6nce, Leeuwenhoeck ad\u0131nda kimsenin tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 bir adam, ilk olarak, binlerce \u00e7e\u015fit ufac\u0131k yarat\u0131\u011f\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 esrarl\u0131 bir d\u00fcnyay\u0131 seyretmi\u015fti. Bu yarat\u0131klardan baz\u0131lar\u0131 canavar gibi y\u0131rt\u0131c\u0131, baz\u0131lar\u0131 da dost ve faydal\u0131yd\u0131. Bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n ke\u015ffi ise insanl\u0131k i\u00e7in herhangi bir k\u0131ta veya tak\u0131madalar\u0131n ke\u015ffinden daha \u00f6nemliydi.<\/p>\n

Ad\u0131 an\u0131lmayan ve pek az hat\u0131rlanan Leeuwenhoeck, bug\u00fcn\u00fcn insanlar\u0131 i\u00e7in o k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bitki ve hayvanlar, onun ke\u015ffinden \u00f6nce ne kadar me\u00e7hul idiyseler, hemen hemen o kadar me\u00e7huld\u00fcr. \u0130\u015fte \u015fimdi anlataca\u011f\u0131m\u0131z mikrop avc\u0131lar\u0131n\u0131n ilki olan bu Leeuwenhoeck\u2019un hik\u00e2yesidir. Bu, onu takip eden cesur, azimli ve merakl\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n, \u00f6l\u00fcm sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n masal\u0131d\u0131r. Bu, onlar\u0131n efsane alemine benzeyen yeni d\u00fcnyay\u0131 yorulmadan ve usanmadan g\u00f6zetleyi\u015flerinin sade bir tarihidir. O mikrop avc\u0131lar\u0131 ve \u00f6l\u00fcm sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 bu d\u00fcnyan\u0131n haritas\u0131n\u0131 meydana getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Bu i\u015fle u\u011fra\u015f\u0131rken karanl\u0131klar i\u00e7inde bocalad\u0131lar. Becerisizlikler ve hatalar yapt\u0131lar; yersiz \u00fcmitler uyand\u0131rd\u0131lar. Fazla c\u00fcretli olanlar\u0131 canlar\u0131n\u0131 verdi, daha do\u011frusu inceledikleri k\u00fc\u00e7\u00fck katiller taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcler, k\u00fc\u00e7\u00fck ve belirsiz bir zafer i\u00e7inde kayboldular.<\/p>\n

Bug\u00fcn, bir fen adam\u0131 olmak sayg\u0131de\u011fer bir \u015feydir. Fen adam\u0131 s\u0131fat\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yanlar memleketin \u00f6nemli bir unsurunu meydana getirmektedirler. Bunlar i\u00e7in her \u015fehirde laboratuarlar kurulmu\u015ftur. \u00c7o\u011fu zaman ba\u015far\u0131lar\u0131, daha iyice ba\u015far\u0131lmadan, gazetelerin ilk sahifelerini doldurmaktad\u0131r. Hemen her gen\u00e7 \u00fcniversite \u00f6\u011frencisi ara\u015ft\u0131rma alan\u0131na girebilir ve yava\u015f yava\u015f rahat bir kolejde dolgunca maa\u015fl\u0131, keyfi yerinde bir fen bilimi profes\u00f6r\u00fc haline gelebilir. Fakat kendinizi bir de Leeuwenhoeck\u2019un zaman\u0131nda, \u00fc\u00e7 y\u00fcz elli y\u0131l \u00f6nce tasavvur edin. Liseyi bitirmi\u015fsiniz, bir meslek se\u00e7meye haz\u0131rlan\u0131yorsunuz ve i\u00e7iniz \u00f6\u011frenmek iste\u011fi ile doludur. Kabakulaktan yeni kurtulmu\u015fsunuz. Baban\u0131za bu hastal\u0131\u011f\u0131n sebebinin ne oldu\u011funu soruyorsunuz. O, size \u015fi\u015firici k\u00f6t\u00fc bir cinin i\u00e7inize girdi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Onun bu izah\u0131, sizin \u00fczerinizde derin bir etki yapmam\u0131\u015f olabilir. Fakat onun s\u00f6ylediklerine inanm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmeye ve kabakula\u011f\u0131n neden oldu\u011fu hakk\u0131nda daha fazla kafa yormamaya karar verirsiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc baban\u0131z\u0131n s\u00f6z\u00fcne inanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterecek olursan\u0131z adamak\u0131ll\u0131 bir k\u00f6tek yemeniz ve belki de evden kap\u0131 d\u0131\u015far\u0131 edilmeniz muhakkakt\u0131r. Baban\u0131z otoritenin ta kendisidir.<\/p>\n

\"\"
Ad\u0131 an\u0131lmayan ve pek az hat\u0131rlanan Leeuwenhoeck, bug\u00fcn\u00fcn insanlar\u0131 i\u00e7in k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bitki ve hayvanlar onun ke\u015ffinden \u00f6nce ne kadar me\u00e7hul idiyseler, o da hemen hemen o kadar me\u00e7huld\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

D\u00f6rt y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce, Leeuwenhoeck do\u011fdu\u011fu zaman d\u00fcnya i\u015fte b\u00f6yleydi. D\u00fcnya kendini bat\u0131l inan\u00e7lardan kurtarmak i\u015fine hen\u00fcz giri\u015fmi\u015f bulunuyor; bilgisizli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc y\u00fcz\u00fc daha yeni yeni k\u0131zarmaya ba\u015fl\u0131yordu. Bu, dikkatli g\u00f6zlem ve ayd\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme yolu ile ger\u00e7e\u011fi bulmak anlam\u0131na gelen fen biliminin hen\u00fcz beceriksiz \u00e7ocuk bacaklar\u0131 \u00fczerinde emekledi\u011fi d\u00fcnya idi. Bu, \u00f6l\u00fc bir adam\u0131n v\u00fccudunu kesip inceledi\u011fi i\u00e7in Seretus\u2019un yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ispata cesaret etti\u011fi i\u00e7in Galile\u2019nin zindana at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnya idi.<\/p>\n

E\u011fitimsiz, ama\u2026
\n<\/em><\/strong>Antony Leeuwenhoeck 1632\u2019de Hollanda\u2019da Delft \u015fehrinin mavi yel de\u011firmenleri, \u00e7ukur sokaklar\u0131 ve y\u00fcksek kanallar\u0131 aras\u0131nda do\u011fmu\u015ftu. Ailesi d\u00fcr\u00fcst ve \u00e7ok sayg\u0131de\u011fer insanlard\u0131. \u00c7ok diyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc sepet\u00e7ilik ve bira imali ile u\u011fra\u015f\u0131yorlard\u0131. Bira imalat\u00e7\u0131lar\u0131na da Hollanda\u2019da \u00e7ok sayg\u0131 g\u00f6sterilir.<\/p>\n

Leeuwenhoeck babas\u0131n\u0131 pek k\u00fc\u00e7\u00fckken kaybetmi\u015fti. Annesi de o\u011flunu, memur olarak yeti\u015fmesi i\u00e7in okula g\u00f6ndermi\u015fti. Fakat o, on alt\u0131 ya\u015f\u0131nda okuldan ayr\u0131larak Amsterdam\u2019da bir manifaturac\u0131n\u0131n yan\u0131na \u00e7\u0131rak olarak girmi\u015fti. Onun \u00fcniversitesi buras\u0131 oldu. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn gen\u00e7 fen adamlar\u0131ndan birinin, basma toplar\u0131 aras\u0131nda, para \u00e7ekmecesinin \u00e7\u0131ng\u0131ra\u011f\u0131n\u0131 dinleyerek, insan\u0131 y\u0131ld\u0131ran bir metelik\u00e7ilikle al\u0131\u015fveri\u015f etti\u011fini, Hollandal\u0131 ev kad\u0131nlar\u0131na nezaket g\u00f6stermeye \u00e7abalayarak \u00f6\u011frenimini tamamlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir tasavvur edin! \u0130\u015fte Leeuwenhoeck bu \u00fcniversitede tam alt\u0131 y\u0131l tahsil etmi\u015fti.<\/p>\n

Yirmi bir ya\u015f\u0131nda manifaturac\u0131 d\u00fckk\u00e2n\u0131n\u0131 b\u0131rakarak Delft\u2019e d\u00f6nd\u00fc, evlendi ve orada kendi manifaturac\u0131 d\u00fckk\u00e2n\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131. Bunu takip eden yirmi y\u0131l i\u00e7inde onun hakk\u0131nda birbiri arkas\u0131na iki defa evlendi\u011finden ve \u00e7o\u011fu \u00f6len bir\u00e7ok \u00e7ocuklar\u0131 oldu\u011fundan ba\u015fka pek az \u015fey bilinmektedir. Yaln\u0131z bu arada Delft belediye dairesine kap\u0131c\u0131 tayin edildi\u011fini ve mercek yontmaya kar\u015f\u0131 delice bir sevgi peydahlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kesin olarak biliyoruz. Saf camdan itina ile ufac\u0131k mercekler yapabildi\u011fi takdirde, cisimleri g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcnd\u00fcklerinden \u00e7ok daha ileri bir \u015fekilde g\u00f6rebilmenin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu i\u015fitmi\u015fti. Onun yirmi ya\u015f\u0131ndan k\u0131rk\u0131na kadar olan \u00f6mr\u00fc hakk\u0131nda \u00e7ok az \u015fey bilinmektedir. Fakat o g\u00fcnlerde, cahil bir adam say\u0131ld\u0131\u011f\u0131na hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yoktur. Bildi\u011fi tek dil ana diliydi. Bu, k\u00fclt\u00fcrl\u00fc insanlar\u0131n bal\u0131k\u00e7\u0131, \u00e7er\u00e7i ve hark kaz\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n dili diye dudak b\u00fckt\u00fckleri anla\u015f\u0131lmaz bir dildi. O zamanlar bilgili insanlar Latince konu\u015furdu. Fakat Leeuwenhoeck bu dili okumay\u0131 bile bilmiyordu. Okuyabildi\u011fi tek kitap Felemenk dilinde bas\u0131lm\u0131\u015f bir \u0130ncil<\/em>\u2019di. Bununla beraber bilgisizli\u011finin kendine b\u00fcy\u00fck faydas\u0131 dokunmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00fcn\u00fcn bilgince say\u0131lan t\u00fcm sa\u00e7malar\u0131ndan habersiz olarak, yaln\u0131z kendi fikirlerine, kendi ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmesine ve kendi g\u00f6zlerine inanmak zorunda kald\u0131. Bu i\u015f de kendisi i\u00e7in hi\u00e7 g\u00fc\u00e7 de\u011fildi. \u00c7\u00fcnk\u00fc Antony Leeuwenhoeck kadar dik kafal\u0131 ve inat\u00e7\u0131 bir adam d\u00fcnyaya gelmemi\u015ftir.<\/p>\n

\u2018Kendi merce\u011fimi kendim yapar\u0131m\u2019
\n<\/em><\/strong>Bir mercekle bakarak e\u015fyay\u0131 g\u00f6ze g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerinden daha iyi g\u00f6rmek herhalde e\u011flenceli bir \u015fey olacakt\u0131. Fakat mercek sat\u0131n almak m\u0131? Bu onun yapabilece\u011fi bir i\u015f de\u011fildi. Yery\u00fcz\u00fcnde onun kadar vesveseli insan az bulunurdu. Mercek sat\u0131n almak m\u0131? Onu kendisi yapacakt\u0131. Hayat\u0131n\u0131n karanl\u0131k kalan bu yirmi y\u0131l\u0131 i\u00e7inde g\u00f6zl\u00fck\u00e7\u00fcleri dola\u015fm\u0131\u015f ve mercek yontman\u0131n esaslar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015fti.<\/p>\n

Simyac\u0131lar\u0131 ve eczac\u0131lar\u0131 ziyaret ederek maden filizlerinden madenlerin nas\u0131l \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ve kuyumcular\u0131n marifetlerini acemi acemi taklide giri\u015fti. Ola\u011fan\u00fcst\u00fc titiz ve m\u00fckemmeli seven bir adamd\u0131. Bu y\u00fczden Hollanda\u2019n\u0131n en iyi mercek yontucusu kadar m\u00fckemmel mercek yontmak bile onu memnun edememi\u015fti. Kendi yapt\u0131klar\u0131n\u0131n mevcudun en iyisinden daha iyi olmas\u0131 laz\u0131md\u0131. Bunu ba\u015fard\u0131ktan sonra bile, \u00fczerlerinde saatlerce u\u011fra\u015fmaktan kendini alamazd\u0131. Sonra bu mercekleri alevler, garip koku ve dumanlar aras\u0131nda kendi eli ile eritip yapt\u0131\u011f\u0131 bak\u0131r, g\u00fcm\u00fc\u015f veya alt\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7er\u00e7evelere yerle\u015ftirirdi. Bug\u00fcn bir bilgin yetmi\u015f be\u015f dolar vererek m\u00fckemmel ve p\u0131r\u0131l p\u0131r\u0131l bir mikroskop sat\u0131n alabilir. Vidalar\u0131n\u0131 \u00e7evirip g\u00f6z\u00fcn\u00fc merce\u011fe uydurur ve aletin nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda kafas\u0131n\u0131 yormadan da ke\u015fifler yapar. H\u00e2lbuki Leeuwenhoeck\u2019un durumu b\u00f6yle de\u011fildi.<\/p>\n

\"\"
S\u00fcrekli daha etkin b\u00fcy\u00fcte\u00e7ler \u00fcreterek en sonunda bir su damlas\u0131nda son s\u00fcrat ko\u015fu\u015fturan canl\u0131 kalabal\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rme kapasitesine sahip olan Leeuwenhoeck\u2019un mikroskopu.<\/figcaption><\/figure>\n

Tabi kom\u015fular\u0131 Leeuwenhoeck\u2019un biraz ka\u00e7\u0131k oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Fakat o ellerini yak\u0131p kabartmakta devam ediyordu. Ailesini unutup dostlar\u0131na ald\u0131r\u0131\u015f etmeden sessiz gecelerde tek ba\u015f\u0131na, kar\u0131\u015f\u0131k ve esrarl\u0131 i\u015flerinin \u00fczerine e\u011filmi\u015f u\u011fra\u015f\u0131p duruyordu. Kom\u015fular\u0131 ona k\u0131s k\u0131s g\u00fclerken bu adam, ufac\u0131k \u015feyleri b\u00fcy\u00fck bir m\u00fckemmellik ve a\u00e7\u0131kl\u0131kla g\u00f6steren, \u00e7ap\u0131 \u00fc\u00e7 milimetrelik ufac\u0131k, kusursuz mercekler yapman\u0131n yolunu bulmu\u015ftu. Evet, o \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz bir adamd\u0131. Lakin b\u00fct\u00fcn Hollanda\u2019da bu mercekleri yapmay\u0131 ba\u015faran da oydu. Kom\u015fular\u0131 hakk\u0131nda da \u201cAk\u0131llar\u0131 bir \u015feye ermedi\u011fi i\u00e7in onlar\u0131n kusuruna bak\u0131lmaz\u201d diyordu.<\/p>\n

Mikroskop ba\u015f\u0131nda yirmi y\u0131l
\n<\/em><\/strong>Art\u0131k bu kendini be\u011fenmi\u015f manifaturac\u0131, merceklerini, eline ge\u00e7en her \u015feyin \u00fczerine \u00e7evirmeye ba\u015flad\u0131. Bununla bir balinan\u0131n kas dokusunu ve kendi derisini seyretti. Kasaba giderek \u00f6k\u00fcz g\u00f6zleri dilendi veya sat\u0131n ald\u0131. \u00d6k\u00fcz g\u00f6z\u00fcn\u00fcn billur cisminin yap\u0131s\u0131na hayran oldu. Cam par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda narin lifleri halat gibi kal\u0131nla\u015fan koyun y\u00fcn\u00fcn\u00fc, kunduz t\u00fcy\u00fcn\u00fc ve geyik k\u0131llar\u0131n\u0131 saatlerce seyretti. Bir sine\u011fin kafas\u0131n\u0131 itina ile a\u00e7t\u0131. Beynini mikroskobunun incecik i\u011fnesine ge\u00e7irdi. Bu sine\u011fin koca beyninin hayret edilecek kadar a\u00e7\u0131k olan ayr\u0131nt\u0131s\u0131na hayran olmu\u015ftu. D\u00fczinelerle \u00e7e\u015fitli a\u011fa\u00e7 kesitlerini inceledi ve bitki tohumlar\u0131n\u0131 \u015fa\u015f\u0131 g\u00f6zlerle seyretti. Pirenin i\u011fnesi ile bitin bacaklar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f e\u015fsiz m\u00fckemmeliyetini ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc zaman \u201colur \u015fey de\u011fil\u201d diye homurdand\u0131. Bu Leeuwenhoeck denen adam, rahats\u0131z edece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeden etraf\u0131ndaki her \u015feyi koklay\u0131p kar\u0131\u015ft\u0131ran bir finoya benziyordu.<\/p>\n

Leeuwenhoeck kadar, her \u015feyden \u015f\u00fcphe eden insan d\u00fcnyaya gelmemi\u015ftir. Ar\u0131lar\u0131n i\u011fnesini ve bitlerin bacaklar\u0131n\u0131 usanmadan tekrar tekrar seyrederdi. Bu \u00f6rnekleri garip mikroskobunun i\u011fnesine sapl\u0131 olarak aylarca b\u0131rak\u0131r, ba\u015fka \u015feyleri de seyredebilmek i\u00e7in yeni mikroskoplar yapard\u0131; b\u00f6ylece y\u00fczlerce mikroskobu olmu\u015ftu. Sonra yeniden o eski \u00f6rneklerine, ilk hatalar\u0131n\u0131 d\u00fczeltmek i\u00e7in d\u00f6nerdi. G\u00f6zledi\u011fi \u015feylerden hi\u00e7birisi hakk\u0131nda bir kelime bile yazm\u0131yor; ayn\u0131 \u015fartlar alt\u0131nda y\u00fczlerce g\u00f6zlem esnas\u0131nda ayn\u0131 \u015feyleri g\u00f6rmeden hi\u00e7bir \u015feyin resmini \u00e7izmiyordu. Bundan sonra da gene emin olam\u0131yordu.<\/p>\n

\u201cMikroskopla ilk defa bakanlar, \u015fimdi bunu, sonra da \u015funu g\u00f6r\u00fcyorum derler. Usta bir g\u00f6zleyici bile aldanabilir\u201d demi\u015fti. \u201cBen bu g\u00f6zlemlere bir\u00e7ok kimsenin inanmayaca\u011f\u0131 kadar \u00e7ok vakit harcad\u0131m, fakat bunu severek yapt\u0131m. Bu kadar s\u0131k\u0131nt\u0131ya ni\u00e7in katland\u0131\u011f\u0131m\u0131 ve bunun faydas\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131 soranlara hi\u00e7 kulak asmad\u0131m. Ben bunlar\u0131, bu gibi insanlar i\u00e7in de\u011fil yaln\u0131z filozoflar i\u00e7in yaz\u0131yorum.\u201d Leeuwenhoeck yirmi y\u0131l b\u00f6ylece hi\u00e7bir dinleyicisi olmadan \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

\u2018G\u00f6r\u00fcnmeyen Kolej\u2019
\n<\/em><\/strong>Fakat tam bu s\u0131ralarda, 17. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131nda, yery\u00fcz\u00fcnde b\u00fcy\u00fck i\u015fler haz\u0131rlan\u0131yordu. Fransa, \u0130ngiltere ve \u0130talya\u2019n\u0131n \u015furas\u0131nda buras\u0131nda tek t\u00fck insanlar, bilgi diye ortada dola\u015fan her \u015feye burun k\u0131v\u0131r\u0131yorlard\u0131. Bu asiler; \u201cArt\u0131k biz Aristo \u015f\u00f6yle demi\u015fti, Papa b\u00f6yle buyurmu\u015ftu\u201dlara kulak asmayaca\u011f\u0131z. \u201cBiz ancak tekrar tekrar kendi g\u00f6zlerimizle g\u00f6rebildiklerimize ve terazilerimizin hassas ibrelerine inanaca\u011f\u0131z ve deneylerimizden alaca\u011f\u0131m\u0131z cevaplardan ba\u015fkalar\u0131na kulak asmayaca\u011f\u0131z\u201d diyorlard\u0131. Bu asilerden birka\u00e7\u0131 \u0130ngiltere\u2019de \u201cG\u00f6r\u00fcnmeyen Kolej\u201d ad\u0131n\u0131 verdikleri bir kurum meydana getirmi\u015flerdi. Bunun g\u00f6r\u00fcnmez olmas\u0131 gerekti. Zira, cevap bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 baz\u0131 sorular\u0131 Cromwell denen o adam i\u015fitecek olursa, kendilerini hainler ve dinsizler diye ast\u0131rabilirdi. O ciddi, a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar ne deneyler yap\u0131yorlard\u0131!<\/p>\n

\u201cEjderha boynuzunun tozu ile yere bir daire \u00e7izip i\u00e7ine bir \u00f6r\u00fcmcek koyarsan d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kamaz.\u201d \u0130\u015fte o zaman\u0131n bilgilileri b\u00f6yle diyordu. Fakat G\u00f6r\u00fcnmeyen Kolej\u2019in adamlar\u0131 ne diyecekti? Birisi ejderha boynuzunun tozu oldu\u011fu s\u00f6ylenen bir \u015fey, bir \u00f6tekisi ise kavanoz i\u00e7inde k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00f6r\u00fcmcek getirmi\u015fti. Kolej mensuplar\u0131 uzun mumlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda toplanm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6nce sessizlik, sonra g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcz bir deney ve i\u015fte raporlar\u0131: \u201cEjderha boynuzunun tozu ile bir daire \u00e7izilip \u00f6r\u00fcmcek ortas\u0131na yerle\u015ftirildi\u011finde \u00f6r\u00fcmcek hemen dairenin d\u0131\u015f\u0131na ka\u00e7t\u0131.\u201d<\/p>\n

\"\"
Bilimde e\u011fitimsiz bir meslekten olmayan ki\u015finin temel bir ke\u015fif yapmas\u0131, yeni bir bilim dal\u0131 olu\u015fturmas\u0131 ve insanl\u0131k tarihinin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesi s\u0131k de\u011fildir. Leeuwenhoeck basit mikroskop ke\u015ffi ile bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi de\u011fi\u015ftirmeyi ba\u015farm\u0131\u015f bir isimdir. Foto: \u0130lk basit mikroskoplardan birinin \u015femas\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Tabii \u201cne kaba saba bir i\u015f\u201d diyeceksiniz. Lakin bu kolejin \u00fcyelerinden birinin kimya biliminin kurucular\u0131ndan Robert Boyle ve di\u011ferinin Isaac Newton oldu\u011funu unutmay\u0131n. \u0130\u015fte G\u00f6r\u00fcnmeyen Kolej b\u00f6yleydi. \u0130kinci Charles tahta \u00e7\u0131kar \u00e7\u0131kmaz uydurma bir bilim kurulu olmak sefaletinden kurtularak, \u201cRoyal Society of England- \u0130ngiltere Krall\u0131k Kurumu\u201d haline geldi. Antony Leeuwenhoeck\u2019un ilk dinleyicileri bunlar oldu. Delft\u2019de Antony Leeuwenhoeck\u2019un haline g\u00fclmeyen bir tek adam vard\u0131, bu da Renier de Graaf\u2019t\u0131. Royal Society of England\u2019\u0131n lord ve centilmenleri, insan yumurtal\u0131\u011f\u0131nda buldu\u011fu ilgi \u00e7eken \u015feyleri kendilerine bildirdi\u011fi i\u00e7in Renier de Graft\u2019\u0131 kurumun muhabir \u00fcyesi yapm\u0131\u015flard\u0131. Leeuwenhoeck ise aksi bir adamd\u0131. Herkesten \u015f\u00fcphe ederdi. Buna ra\u011fmen Graaf\u2019\u0131n ne Hollanda ne \u0130ngiltere ne Avrupa ve ne de yery\u00fcz\u00fcnde e\u015fi bulunan mercekleri ile bakmas\u0131na m\u00fcsaade etmi\u015fti. Graaf\u2019\u0131n bu mikroskoplarla g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u015feyler kendisini \u015f\u00f6hretinden utand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Hemen kaleme sar\u0131larak Royal Society\u2019ye haber verdi.<\/p>\n

\u201cLeeuwenhoeck\u2019un, ke\u015fifleri hakk\u0131nda size bilgi vermesini sa\u011flay\u0131n.\u201d<\/p>\n

\u2018Kap\u0131c\u0131\u2019n\u0131n ke\u015fifleri
\n<\/em><\/strong>Leeuwenhoeck de, hitap etti\u011fi filozoflar\u0131n derin bilgilerini takdir etmekten aciz, cahil bir adam\u0131n b\u00fct\u00fcn kendine g\u00fcveni ile bir g\u00fcn Royal Society\u2019nin iste\u011fini cevapland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bu, uzun bir mektuptu ve yery\u00fcz\u00fcndeki her konuya dokunuyordu. Mektup, onun bildi\u011fi tek lisan olan Hollanda konu\u015fma dilinin sadeli\u011fi ile yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Mektubun ba\u015fl\u0131\u011f\u0131: \u201cBay Leeuwenhoeck taraf\u0131ndan imal edilmi\u015f olan bir mikroskopla deri \u00fczerinde, siyil, et ve saire, bir ar\u0131n\u0131n i\u011fnesi ve saire \u00fczerinde yap\u0131lan g\u00f6zlemlerden \u00f6rnekler\u201d idi. Royal Society esas itibariyle Leeuwenhoeck\u2019un yeni mercekleri ile g\u00f6rebildi\u011fini s\u00f6yledi\u011fi \u015feylerden derin bir hayrete d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. Royal Society\u2019nin Sekreteri Leeuwenhoeck\u2019a te\u015fekk\u00fcr etmi\u015f ve ilk mektubunu di\u011ferlerinin de izleyece\u011fini umdu\u011funu eklemi\u015fti.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten bunu takip eden elli y\u0131l i\u00e7inde ondan y\u00fczlerce mektup daha al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Bunlar, cahil kom\u015fular\u0131 hakk\u0131nda ac\u0131 s\u00f6zlerle dolup ta\u015fan, \u015farlatanlar\u0131 te\u015fhir eden ve bat\u0131l inan\u00e7lar\u0131n nas\u0131l kurnazca istismar edildi\u011fini anlatan, kendi sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda gevezelikler eden uzun mektuplard\u0131. Fakat bu lordlar ve centilmenler, hemen her mektupta, abur cuburla doldurulmu\u015f sat\u0131r ve paragraflar\u0131n aras\u0131na s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan, bu kap\u0131c\u0131 ve manifaturac\u0131n\u0131n sihirli g\u00f6zlerinin yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6lmez ke\u015fiflerin, m\u00fckemmel ve eksiksiz betimlemelerini okumak \u015ferefini elde edebiliyorlard\u0131. Hem de ne ke\u015fifler!<\/p>\n

\"\"
Delft\u2019de Antony Leeuwenhoeck\u2019un haline g\u00fclmeyen bir tek adam vard\u0131, bu da Renier de Graaf\u2019t\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Geriye bakacak olursak, bilimin esasl\u0131 ke\u015fiflerinden bir\u00e7o\u011fu basit, hatta \u015fa\u015f\u0131lacak kadar basit g\u00f6z\u00fck\u00fcr. \u0130nsanlar, binlerce y\u0131l burunlar\u0131n\u0131n ucunda duran \u015feyleri g\u00f6rmeden nas\u0131l bocalay\u0131p \u00e7abalam\u0131\u015flard\u0131! \u0130\u015fte mikroplarla da b\u00f6yle olmu\u015ftu. Bug\u00fcn b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya onlar\u0131n sinema perdeleri \u00fczerinde oynay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 seyredebiliyor. Pek de bilgin say\u0131lmayacak bir\u00e7ok kimseler onlar\u0131 mikroskop alt\u0131nda y\u00fczerken g\u00f6zlemi\u015ftir. En acemi t\u0131p \u00f6\u011frencisi de size, bilmem ka\u00e7 t\u00fcrl\u00fc hastal\u0131\u011f\u0131n basillerini g\u00f6sterebilir. \u00d6yle ise mikroplar\u0131 ilk defa g\u00f6rmenin g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc ne olabilir ki?<\/p>\n

\u2018Bu ya\u011fmur damlas\u0131n\u0131n i\u00e7inde ufac\u0131k hayvanlar var!\u2019
\n<\/em><\/strong>Fakat hadi k\u00fc\u00e7\u00fcmsemeyi bir tarafa b\u0131rakal\u0131m da Leeuwenhoeck do\u011fdu\u011fu zaman mikroskop olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ancak on paral\u0131\u011f\u0131 be\u015f kuru\u015f kadar b\u00fcy\u00fcten el pertavs\u0131zlar\u0131 bulundu\u011funu hat\u0131rlayal\u0131m. E\u011fer kendi eliyle durmadan yenilerini yonttu\u011fu say\u0131s\u0131z mercekleri olmasayd\u0131, bu Hollandal\u0131, peynir kurdundan daha ufak bir \u015fey ke\u015ffedemeden ihtiyarlay\u0131p giderdi. Onun bir deli azmiyle daima ve daima daha iyi mercekler yapmaya u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 okudunuz. M\u00fcnasebetsiz bir fino k\u00f6pe\u011finin merak\u0131 ile en mahrem ve i\u011frendirici \u015feyleri muayene etti\u011fini g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz. Evet, i\u015fte b\u00fct\u00fcn bu ar\u0131 i\u011fnesi, b\u0131y\u0131k k\u0131l\u0131 ve bilmem ne \u00fczerinde durmadan g\u00f6z yormas\u0131, onu, oyunca\u011f\u0131 alt\u0131n \u00e7er\u00e7eveli bir mercekle, bir ya\u011fmur damlas\u0131n\u0131 seyretti\u011fi g\u00fcnk\u00fc ani ke\u015ffine haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

O g\u00fcn g\u00f6rd\u00fckleri i\u015fte bu tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Leeuwenhoeck g\u00f6zlem yapmaya ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k derecesinde d\u00fc\u015fk\u00fcnd\u00fc. G\u00f6kten yeni d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f iri bir ya\u011fmur damlas\u0131na bakmay\u0131 onun gibi garip bir adamdan ba\u015fkas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilir miydi? Suyun i\u00e7inde sudan ba\u015fka ne olabilirdi? Hafif tertip ka\u00e7\u0131k babas\u0131na \u00e7ok iyi bakan k\u0131z\u0131 on dokuz ya\u015f\u0131ndaki Maria\u2019n\u0131n halini bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, ihtiyar\u0131n cam bir t\u00fcp ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, k\u0131z\u0131l aleve tutarak k\u0131l gibi inceltti\u011fini seyrediyor. Maria babas\u0131na \u00e7ok ba\u011fl\u0131yd\u0131. \u015eu budala kom\u015fular\u0131ndan hi\u00e7birinin babas\u0131 ile alay etmesine izin veremezdi\u2026 Fakat Allah r\u0131zas\u0131 i\u00e7in s\u00f6yleyin, o da bu k\u0131l gibi cam boru ile ne yapacakt\u0131.<\/p>\n

Bu, dalg\u0131n, g\u00f6zleri falta\u015f\u0131 gibi a\u00e7\u0131k ihtiyar\u0131n elindeki ince cam boruyu, ufak par\u00e7alara k\u0131r\u0131p, bah\u00e7eye d\u00fc\u015fen ya\u011fmur miktar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in konmu\u015f toprak \u00e7ana\u011f\u0131n \u00fczerine e\u011fildi\u011fini, k\u0131z\u0131n g\u00f6zetleyi\u015fini bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. \u0130htiyar, toprak \u00e7ana\u011f\u0131n \u00fczerine e\u011filiyor, sonra laboratuar\u0131na d\u00f6n\u00fcyor, k\u00fc\u00e7\u00fck cam boruyu mikroskobunun i\u011fnesine ge\u00e7iriyor\u2026<\/p>\n

Bu sevgili ve ka\u00e7\u0131k babas\u0131 neyle u\u011fra\u015f\u0131yordu? \u0130htiyar, merce\u011fine g\u00f6z\u00fcn\u00fc uyduruyor, g\u0131rtlaktan hafif bir sesle birka\u00e7 kelime homurdan\u0131yor.<\/p>\n

Derken birdenbire Leeuwenhoeck\u2019un heyecanlanm\u0131\u015f sesi i\u015fitiliyor: \u201cBuraya gel \u00e7abuk\u2026 Bu ya\u011fmur damlas\u0131n\u0131n i\u00e7inde ufac\u0131k hayvanlar var, y\u00fcz\u00fcyorlar, oyna\u015f\u0131yorlar. G\u00f6zlerimizle g\u00f6rebildi\u011fimiz yarat\u0131klardan bin defa daha k\u00fc\u00e7\u00fck bunlar\u2026 Bak, ne ke\u015ffetti\u011fimi g\u00f6r.\u201d<\/p>\n

Leeuwenhoeck\u2019un \u015feref g\u00fcn\u00fc do\u011fmu\u015ftu. B\u00fcy\u00fck \u0130skender Hindistan\u2019a kadar gitmi\u015f ve hi\u00e7bir Yunanl\u0131n\u0131n o zamana kadar g\u00f6rmedi\u011fi muazzam filler ke\u015ffetmi\u015fti. Fakat \u0130skender i\u00e7in at ne idiyse Hindular i\u00e7in de bu filler o kadar do\u011fal ve g\u00fcnl\u00fck \u015feylerdi. Caesar, \u0130ngiltere\u2019ye gitmi\u015f ve g\u00f6zlerine inanamad\u0131\u011f\u0131 vah\u015filer g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Lakin bu Britanyal\u0131 yabaniler birbirlerine g\u00f6re, Romal\u0131 komutanlar\u0131n Caesar i\u00e7in oldu\u011fu kadar do\u011fald\u0131lar. Kim bilir Balboa, Pasifik Okyanusu\u2019nu ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc zaman ne kadar b\u00fcy\u00fck bir gurur duymu\u015ftu? Oysa Balboa\u2019ya g\u00f6re Akdeniz ne ise, Orta Amerika\u2019da ya\u015fayan bir k\u0131rm\u0131z\u0131 derili i\u00e7in de Pasifik o kadar g\u00fcnl\u00fck ve do\u011fal bir manzara idi. Fakat ya Leeuwenhoeck. Delft \u015fehrinin bu belediye kap\u0131c\u0131s\u0131, g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclmeyen k\u00fc\u00e7\u00fck mahluklara \u00f6zg\u00fc masal aleminin anahtar deli\u011fine g\u00f6zlerini uydurmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. D\u00fcnyan\u0131n kurulu\u015fundan beri bunlar, kimse fark\u0131nda olmadan ya\u015fam\u0131\u015flar, \u00fcremi\u015fler, d\u00f6v\u00fc\u015fm\u00fc\u015fler ve \u00f6lm\u00fc\u015flerdi. Bunlar kendilerinden on milyon defa daha iri olan insan s\u00fcr\u00fcleri \u00fczerine at\u0131l\u0131p b\u00fct\u00fcn bir \u0131rk\u0131 mahveden canavarlard\u0131. Bunlar a\u011f\u0131zlar\u0131ndan alev p\u00fcsk\u00fcren ejderhalardan ve y\u00fcz kafal\u0131 masal canavarlar\u0131ndan daha korkun\u00e7 yarat\u0131klard\u0131. Bunlar bebekleri \u0131l\u0131k be\u015fiklerinde ve krallar\u0131 sa\u011flam kalelerinde \u00f6ld\u00fcren sessiz katillerdi.<\/p>\n

\"\"
Leeuwenhoeck\u2019un okuyabildi\u011fi tek kitap Felemenk dilinde bas\u0131lm\u0131\u015f bir \u0130ncil\u2019di. Bununla beraber bilgisizli\u011finin kendine faydas\u0131 da dokunmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00fcn\u00fcn bilgince say\u0131lan t\u00fcm sa\u00e7malar\u0131ndan habersiz olarak, yaln\u0131z kendi fikirlerine, kendi muhakemesine ve kendi g\u00f6zlerine inanmak zorunda kald\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Leeuwenhoeck\u2019un yery\u00fcz\u00fcndeki b\u00fct\u00fcn insanlardan \u00f6nce seyretti\u011fi bu alem, g\u00f6r\u00fcnmeyen, de\u011fersiz, fakat amans\u0131z, bazen de dost varl\u0131klar\u0131n d\u00fcnyas\u0131yd\u0131. \u0130\u015fte bug\u00fcn, Leeuwenhoeck\u2019un en b\u00fcy\u00fck g\u00fcn\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n

\u2018Sefil Hayvanc\u0131klar!\u2019
\n<\/em><\/strong>Bu adam \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olaylar ve imk\u00e2ns\u0131z \u015feylerle dolu olan do\u011faya kar\u015f\u0131 duydu\u011fu hayranl\u0131k ve \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6stermekten hi\u00e7 utanm\u0131yordu. \u0130nsanlar\u0131n, mucizelere inanmamaya, fakat daha mucizeli ger\u00e7ekleri meydana \u00e7\u0131karmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 o masum g\u00fcnlere kadar gitmeyi, sizi de g\u00f6t\u00fcrmeyi ne kadar isterdim. Bu basit Hollandal\u0131n\u0131n yerinde olmak, bu \u201csefil hayvanc\u0131klar\u0131n\u201d kabaday\u0131ca dola\u015fmalar\u0131na ilk g\u00f6z att\u0131\u011f\u0131 zaman onunla bir arada bulunabilmek; onun kafa ve g\u00f6vdesinin i\u00e7ine girerek onun heyecanlar\u0131n\u0131 duyabilmek ne ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir \u015fey olurdu. Bunu d\u00fc\u015f\u00fcnmek bile ba\u015f d\u00f6nd\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

\u201cSefil Hayvanc\u0131klar!\u201d Evet i\u015fte onlara verdi\u011fi isim buydu ve size evvelce de s\u00f6yledi\u011fim gibi Leeuwenhoeck her \u015feyden \u015f\u00fcphe eden bir adamd\u0131. Bu hayvanc\u0131klar ger\u00e7ek olamayacak kadar ufac\u0131k ve ger\u00e7ek olamayacak kadar gariptiler. B\u00f6ylece elleri mikroskobunu tutmaktan uyu\u015funcaya kadar bunlar\u0131 seyretti; uzun m\u00fcddet g\u00f6zlemenin do\u011furdu\u011fu yak\u0131c\u0131 ya\u015flar g\u00f6zlerini perdeleyinceye kadar bakt\u0131. Fakat sonunda aldanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131. \u0130\u015fte \u015furada da onlardan var. Hem ayn\u0131 cinsten de\u011fil. Bak \u015fu ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmden daha iri. Fakat iki taraflar\u0131ndaki inan\u0131lmayacak kadar ince bacaklar\u0131 ile \u00e7abuk \u00e7abuk hareket ediyor. Dur\u2026 \u0130\u015fte bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc, bir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00e7e\u015fidi daha. O kadar k\u00fc\u00e7\u00fck ki \u015feklini bile iyice se\u00e7emiyorum. Fakat canl\u0131 olduklar\u0131 muhakkak.\u00a0 \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck t\u00fcp\u00fcn i\u00e7indeki bir damlal\u0131k su aleminde ko\u015farak b\u00fcy\u00fck mesafeler al\u0131yorlar\u2026 amma da k\u0131v\u0131l k\u0131v\u0131l mahluklar ha!<\/p>\n

\u201cDuruyorlar\u2026 Adeta bir yere tutunuyorcas\u0131na hareketsiz kal\u0131yorlar. Sonra bir topa\u00e7 s\u00fcratiyle kendi etraflar\u0131nda d\u00f6n\u00fcyorlar ve i\u00e7inde hareket ettikleri dairecik de ancak ufak bir kum tanesi kadar.\u201d Leeuwenhoeck i\u015fte b\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu, ilk bak\u0131\u015fta faydas\u0131z gibi g\u00f6z\u00fcken \u00e7abalamalar Leeuwenhoeck\u2019un dik kafal\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ileri geliyordu. B\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fcnce hemen hemen hi\u00e7 kuramla u\u011fra\u015fmam\u0131\u015ft\u0131. \u015eunu bunu \u00f6l\u00e7\u00fcp bi\u00e7mekte ise \u015feytanca bir ustal\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. Fakat bu kadar k\u00fc\u00e7\u00fck olan \u015feyleri \u00f6l\u00e7ebilmek i\u00e7in nas\u0131l bir \u00f6l\u00e7ek yapabilirdi. Dar aln\u0131nda \u00e7izgiler belirdi.<\/p>\n

\u201cAcaba bu ufac\u0131k yarat\u0131klar\u0131n en k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fc ne b\u00fcy\u00fckl\u00fcktedir?\u201d Kafas\u0131n\u0131n \u00f6r\u00fcmcek a\u011f\u0131 gibi kar\u0131\u015f\u0131k hat\u0131ralar\u0131 i\u00e7inde, ne kadar m\u00fckemmellikle inceledi\u011fini tahmin edemeyece\u011finiz binlerce \u015fey aras\u0131nda bir hayli u\u011fra\u015ft\u0131. Hesaplar yapt\u0131. \u201c\u2026 Bu son s\u00f6yledi\u011fim hayvan b\u00fcy\u00fck\u00e7e bir bitin g\u00f6z\u00fcnden bin defa daha k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr\u201d. Leeuwenhoeck \u00e7ok dakik bir adamd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bug\u00fcn biz, yeti\u015fkin bir bitin g\u00f6z\u00fcn\u00fcn on binlerce di\u015fi ve erkek karde\u015flerininkinden daha b\u00fcy\u00fck veya daha k\u00fc\u00e7\u00fck olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz.<\/p>\n

Nereden geliyorlar?
\n<\/em><\/strong>Fakat bu ya\u011fmur damlas\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclmemi\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck sakinleri acaba nereden gelmi\u015flerdi? Bunlar g\u00f6kten mi d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdi? Yoksa kimse fark\u0131na varmadan yerden toprak \u00e7ana\u011f\u0131n i\u00e7ine mi girmi\u015flerdi? Veya kaprislerle dolu bir Tanr\u0131\u2019n\u0131n akl\u0131na esmi\u015f de yoktan m\u0131 var edilmi\u015flerdi? Leeuwenhoeck da 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fct\u00fcn Hollandal\u0131lar\u0131 gibi Allah\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na samimiyetle inan\u0131yordu. Allah\u2019tan daima, her \u015feyin yarat\u0131c\u0131s\u0131 diye s\u00f6z ederdi. Tanr\u0131\u2019ya yaln\u0131z inanmakla kalm\u0131yor, ona kar\u015f\u0131 derin bir hayranl\u0131k duyuyordu. Ar\u0131lar\u0131n kanatlar\u0131na b\u00f6yle harikulade bir g\u00fczellik verebilmek i\u00e7in o nas\u0131l bir varl\u0131k olmal\u0131yd\u0131? Bununla beraber Leeuwenhoeck bir materyalistti. Sa\u011fduyusu ona hayat\u0131n yine hayattan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretmi\u015fti. Basit inanc\u0131 da ona Allah\u2019\u0131n, ya\u015fayan her \u015feyi alt\u0131 g\u00fcnde yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu makineyi i\u015flettikten sonra, iyi g\u00f6zlemcileri \u00f6d\u00fcllendirmek, tahmincilerle bl\u00f6f\u00e7\u00fcleri de cezaland\u0131rmak \u00fczere makam\u0131na kuruldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck yarat\u0131klar\u0131n g\u00f6kten ya\u011fmur halinde yere d\u00fc\u015fmeleri gibi olmayacak bir ihtimal \u00fczerinde tahmin y\u00fcr\u00fctmekten vazge\u00e7ti. Tabi Tanr\u0131 bu hayvanlar\u0131 yoktan da var edemezdi. Fakat dur hele\u2026 kim bilir belki de\u2026 Evet, bunlar\u0131n nereden geldi\u011fini anlayabilmek i\u00e7in tek bir yol vard\u0131r. \u201cDeney yapaca\u011f\u0131m\u201d diye kendi kendine m\u0131r\u0131ldand\u0131.<\/p>\n

Bir \u015farap barda\u011f\u0131n\u0131 iyice y\u0131kay\u0131p temizledi, kurulad\u0131 ve evinin sa\u00e7a\u011f\u0131ndaki oluktan h\u0131zla d\u00f6k\u00fclen ya\u011fmur suyunun alt\u0131na tuttu. Sonra k\u0131l kadar ince cam t\u00fcplerinden birisi ile ufac\u0131k bir damla ald\u0131. Bunu merce\u011fin alt\u0131na yerle\u015ftirdi. Evet\u2026 \u0130\u015fte yine oradayd\u0131lar. Bu hayvanc\u0131klardan birka\u00e7\u0131 damlan\u0131n i\u00e7inde y\u00fcz\u00fcp duruyordu. \u201cHatta \u00e7ok taze ya\u011fmur suyunun i\u00e7inde bile bulunuyorlar.\u201d Fakat ger\u00e7ekte bu da bir \u015fey ispat edemezdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar oluklarda ya\u015fayabilir ve ya\u011fmur sular\u0131 onlar\u0131 s\u00fcr\u00fckleyip getirebilirdi.<\/p>\n

O zaman b\u00fcy\u00fck, porselen bir tabak ald\u0131. Taba\u011f\u0131n i\u00e7i mavi s\u0131rl\u0131yd\u0131. Bunu tertemiz y\u0131kad\u0131. Bununla ya\u011fmurun alt\u0131na \u00e7\u0131karak, d\u00fc\u015fen damlalar i\u00e7ine \u00e7amur s\u0131\u00e7ratmas\u0131n diye, b\u00fcy\u00fck bir sand\u0131\u011f\u0131n \u00fczerine koydu. \u0130lk toplanan sular\u0131, taba\u011f\u0131 daha iyi temizlemi\u015f olmak i\u00e7in, \u00e7alkalay\u0131p d\u00f6kt\u00fc. Sonra toplanan yeni damlac\u0131klar\u0131 dikkatle cam t\u00fcplerinden birine alarak laboratuar\u0131na d\u00f6nd\u00fc.<\/p>\n

\u201c\u0130spat ettim. Bu suyun i\u00e7inde ufak mahl\u00fbklardan bir tek bile yok. Bunlar yery\u00fcz\u00fcne g\u00f6kten d\u00fc\u015fm\u00fcyorlar\u201d.<\/p>\n

Gene de son ya\u011fmur suyunu muhafaza etti. Saatlerce ve g\u00fcnlerce onu seyretmeye devam etti. Nihayet d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcn sonunda k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlar toz zerrecikleri ve ince t\u00fcy par\u00e7alar\u0131 ile birlikte suyun i\u00e7inde g\u00f6z\u00fckmeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n

Ama o bunlara hemen kulak asacak bir adam de\u011fildi. Bir insan toplulu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki gayet emin bulunduklar\u0131 h\u00fck\u00fcmlerini bir Leeuwenhoeck\u2019un sa\u011fduyu ile yapt\u0131\u011f\u0131 basit deneyimlerinin zorlu\u011fu ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rs\u0131nlar.<\/p>\n

Acaba Royal Society\u2019ye ke\u015ffetti\u011fi bu bilinmeyen hayat aleminden hemen bahsetmeli miydi? Hay\u0131r, o kadar aceleye gerek yoktu. O a\u011f\u0131rkanl\u0131 bir adamd\u0131. Merce\u011fini her \u00e7e\u015fit sular\u0131n \u00fczerine \u00e7evirdi. Laboratuvar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmeyen havas\u0131 i\u00e7inde tuttu\u011fu suya, bir testi i\u00e7inde evinin y\u00fcksek dam\u0131nda muhafaza etti\u011fi suya, Delft \u015fehri kanallar\u0131n\u0131n pek de temiz olmayan suyu ile kendi bah\u00e7esindeki derin kuyunun so\u011fuk suyuna bakt\u0131. Her yerde bu hayvanlar\u0131 buldu. Ak\u0131l almayacak ufakl\u0131klar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k kald\u0131. Binlercesi bir araya getirilse bir kum tanesi kadar tutmayacaklar\u0131n\u0131 buldu. Onlar\u0131 peynir kurtlar\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131. Bir at kar\u015f\u0131s\u0131nda ufak bir ar\u0131 neyse, bunlar da bu pis hayvan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6yle kal\u0131rlar dedi. Bir s\u00fcr\u00fc sivrisine\u011fin havada u\u00e7u\u015flar\u0131 gibi, kendi aralar\u0131nda halim selim y\u00fcz\u00fc\u015fen bu hayvanlar\u0131 seyretmekten hi\u00e7 yorulmuyordu. Bu adam\u0131n, el yordam\u0131 ile ara\u015ft\u0131ran biri oldu\u011fu muhakkakt\u0131; yordaml\u0131yd\u0131 ve arad\u0131\u011f\u0131 \u015feye aya\u011f\u0131 tak\u0131l\u0131yordu. B\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n en yordaml\u0131s\u0131 oldu\u011fu gibi gelece\u011fe ait hi\u00e7bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olmayan ve daima arad\u0131\u011f\u0131ndan ba\u015fka \u015feyler bulan biriydi. Yeni hayvanc\u0131klar\u0131 harikuladeydi. Fakat bu ona yeterli gelmiyordu. Daha iyi g\u00f6rmek, sebepler bulmak i\u00e7in burnunu durmadan her yere sokuyordu. Biberin ac\u0131l\u0131\u011f\u0131 neden ileri geliyordu? Kendi kendine sordu\u011fu sorulardan biri de buydu. Biber taneciklerinin \u00fczerinde herhalde t\u0131rt\u0131klar olsa gerek. Biber yedi\u011fimiz zaman bunlar dili t\u0131rmal\u0131yor, diye tahmin y\u00fcr\u00fctt\u00fc. Fakat biberde acaba ger\u00e7ekten b\u00f6yle t\u0131rt\u0131klar var m\u0131yd\u0131?<\/p>\n

\"\"
Antoni van Leeuwenhoek\u2019un basit mikroskoplar\u0131ndan biri. (Boerhaave M\u00fczesi, Leiden Hollanda)<\/figcaption><\/figure>\n

B\u00f6ylece bir zaman karabiber ile u\u011fra\u015ft\u0131 durdu. Aks\u0131rd\u0131, terledi ama merce\u011fin alt\u0131na yerle\u015ftirecek kadar ufak biber tozu bulamad\u0131. Bunun \u00fczerine biberi yumu\u015fatmak i\u00e7in haftalarca suda \u0131slatt\u0131. Sonra incecik bir i\u011fne ile g\u00f6r\u00fcnmeyecek kadar ufak biber taneciklerini bir yana ay\u0131rd\u0131 ve bir damla su ile birlikte k\u0131l gibi ince cam t\u00fcplerinden birinin i\u00e7ine \u00e7ekti ve bakt\u0131\u2026<\/p>\n

Burada, hatta bu irade sahibi adam\u0131n bile zihnini allak bullak eden bir \u015fey vard\u0131: biber taneleri \u00fczerinde bulunmakta olan ufak t\u0131rt\u0131klar\u0131 unuttu. Merakl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocuk gibi say\u0131lamayacak \u00e7ok \u00e7e\u015fitli k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanc\u0131klar\u0131 seyretmeye ba\u015flad\u0131. Bunlar sevimli hareketlerle y\u00fcr\u00fcyor, yan yat\u0131p yuvarlan\u0131yordu.<\/p>\n

Royal Society\u2019nin huzurunda
\n<\/em><\/strong>B\u00f6ylece Leeuwenhoeck aramadan k\u00fc\u00e7\u00fck, yeni hayvanc\u0131klar\u0131n\u0131 \u00fcretecek bir yol ke\u015ffetmi\u015fti. Art\u0131k b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 Londra\u2019daki o b\u00fcy\u00fck adamlara yazabilirdi. Duydu\u011fu hayreti a\u00e7\u0131klad\u0131. Bir k\u00e2tibin \u00f6zenli el yaz\u0131s\u0131 ile onlara \u00e7ok uzun sayfalar i\u00e7inde, sade k\u00fc\u00e7\u00fck kelimelerle, bu ufac\u0131k hayvanc\u0131klardan bir milyonunun bir kum tanesi kadar tuttu\u011funu ve kolayca \u00e7o\u011fald\u0131klar\u0131n\u0131 ve biberli su damlas\u0131nda tam iki milyon yedi y\u00fcz bin tane bulundu\u011funu anlatt\u0131.<\/p>\n

Bu mektup \u0130ngilizceye \u00e7evrildi. Art\u0131k ejderha boynuzunun mucizeli kerametlerine inanmayan a\u011f\u0131r ba\u015fl\u0131, \u015f\u00fcpheci bilginlerin huzurunda okundu ve bu bilgin toplulu\u011funu \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131. Ne\u2026 Hollandal\u0131, memleketinin n\u00fcfusu kadar\u0131n\u0131 bir tek damlaya s\u0131\u011fd\u0131rabilece\u011fi hayvanlar ke\u015ffetti\u011finden s\u00f6z ediyordu. Sa\u00e7ma. Allah\u2019\u0131n yaratabildi\u011fi en k\u00fc\u00e7\u00fck mahl\u00fbk hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz peynir kurduydu.<\/p>\n

Fakat \u00fcyelerden birka\u00e7\u0131 onun yazd\u0131klar\u0131na dudak b\u00fckmediler. Bu Leeuwenhoeck, hayret edilecek kadar hesapl\u0131 ve her i\u015fi eksiksiz yapan bir adamd\u0131. \u015eimdiye kadar kendilerine yazd\u0131\u011f\u0131 her \u015feyin do\u011fru oldu\u011funu bulmu\u015flard\u0131. B\u00f6ylece bilgin kap\u0131c\u0131ya, mikroskobunu nas\u0131l yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve g\u00f6zlem metotlar\u0131n\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ile anlatmas\u0131n\u0131 rica eden bir mektup g\u00f6nderildi.<\/p>\n

Bu, Leeuwenhoeck\u2019u tela\u015fland\u0131rd\u0131. Delft\u2019in kaba ahmaklar\u0131n\u0131n kendisine g\u00fclmelerine ald\u0131r\u0131\u015f etmiyordu ama, ya Royal Society. O, bunlar\u0131 filozof sanm\u0131\u015ft\u0131. Bu ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 onlara yazmal\u0131 m\u0131yd\u0131? Yoksa bug\u00fcnden itibaren yapt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyi onlardan saklamal\u0131 m\u0131yd\u0131? \u201cHey yarabbi, bu esrarl\u0131 \u015feyleri ortaya \u00e7\u0131karacak usulleri mi yazmal\u0131 imi\u015fim?.. Bunlar\u0131 ba\u015farmay\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in ne kadar terleyip didindim, mikroskop ve g\u00f6zlem yollar\u0131m\u0131 m\u00fckemmelle\u015ftirmek i\u00e7in bir alay ahma\u011f\u0131n alaylar\u0131na katland\u0131m\u201d diye kendi kendine homurdan\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne getirebilirsiniz.<\/p>\n

\"\"
Basit ama son derece ihtisasla\u015fm\u0131\u015f mikroskobu ile Van Leeuwenhoek daha \u00f6nce kimsenin g\u00f6rmedi\u011fini, g\u00f6rebildi\u011fini g\u00f6rd\u00fc. O minik merceklerin ta\u015flanmas\u0131 konusunda olduk\u00e7a becerikliydi.<\/figcaption><\/figure>\n

Fakat yarat\u0131c\u0131lara dinleyici laz\u0131md\u0131r. Royal Society\u2019nin bu \u015f\u00fcphecilerinin de, k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanc\u0131klar\u0131n\u0131n yoklu\u011funu ispat edebilmek i\u00e7in, kendinin onlar\u0131 ke\u015ffederken terledi\u011fi kadar didinip terleyeceklerini biliyordu. \u0130ncinmi\u015fti. Fakat yarat\u0131c\u0131lara dinleyici de laz\u0131md\u0131r. \u0130\u015fte bunun i\u00e7in onlara uzun bir cevap yazarak asla abartmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti. Hesaplar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131 (Modern mikrop avc\u0131lar\u0131 da, ellerindeki b\u00fct\u00fcn aletleri ile ondan ancak biraz daha do\u011fru hesap yapabilmektedirler). Bu hesaplar\u0131n\u0131 b\u00f6lme, \u00e7arpma, toplama i\u015flemleriyle destekledi. Bu y\u00fczden de mektubu bir ilkokul \u00f6\u011frencisinin aritmetik defterine benzemi\u015fti. Nihayet Delft\u2019de bir\u00e7ok kimsenin bu garip k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlar\u0131 merce\u011finin alt\u0131nda alk\u0131\u015flarla seyretti\u011fini ekleyerek mektubunu bitirdi. Onlara Delft\u2019in sayg\u0131de\u011fer hem\u015ferilerinden al\u0131nm\u0131\u015f \u015fahitlik belgeleri yollayabilirdi. Bunlardan birisi rahip, di\u011feri noterdi; ayr\u0131ca s\u00f6zlerine inan\u0131lacak sekiz ki\u015fi daha vard\u0131\u2026 Ama onlara mikroskoplar\u0131n\u0131 nas\u0131l yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatamazd\u0131.<\/p>\n

O ku\u015fkucu ve g\u00fcvensiz bir adamd\u0131. Seyretmek isteyenlerin g\u00f6zlerine k\u00fc\u00e7\u00fck aletlerini kendi elleriyle tutard\u0131. Daha iyi g\u00f6rebilmek i\u00e7in onlara dokunmaya kalksalar hemen kendilerini evinden kap\u0131 d\u0131\u015far\u0131 edebilirdi. T\u0131pk\u0131 elindeki iri, k\u0131rm\u0131z\u0131 elmay\u0131 arkada\u015flar\u0131na uzaktan g\u00f6steren, fakat elinden kap\u0131p yerler korkusuyla onlar\u0131 yan\u0131na yakla\u015ft\u0131rmayan ma\u011frur fakat korkak bir \u00e7ocu\u011fa benziyordu.<\/p>\n

Bunun \u00fczerine Royal Society, Robert Hooke\u2019la Nohemiah Grew\u2019yu en m\u00fckemmel mikroskoplar\u0131n yap\u0131lmas\u0131na ve karabiberlerden en iyi bir su haz\u0131rlamaya memur etti. 1677\u2019nin Kas\u0131m ay\u0131nda Hooke, yapt\u0131\u011f\u0131 mikroskop koltu\u011funda oldu\u011fu halde derin bir ilgi ile toplant\u0131ya geldi. Zira Antony Leeuwenhoeck yalan s\u00f6ylememi\u015fti. Evet, o sihirli hayvanc\u0131klar i\u015fte buradayd\u0131lar. \u00dcyeler yerlerinden kalkarak mikroskobun etraf\u0131na topland\u0131lar. G\u00f6zlerini merce\u011fe uydurup bakt\u0131lar: \u201cBu adam sihirbaz bir g\u00f6zlemci olmal\u0131\u201d diye hayk\u0131rd\u0131lar. Bu Leeuwenhoeck i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcn olmu\u015ftu. Bir m\u00fcddet sonra da Royal Society ona \u00fcyelik verdi. Ve kendisine g\u00fcm\u00fc\u015f k\u0131l\u0131f\u0131 \u00fczerinde kurulun armas\u0131 bulunan nefis bir \u00fcyelik diplomas\u0131 yolland\u0131. O da: \u201cHayat\u0131m\u0131n geri kalan g\u00fcnlerinde size sadakatle hizmet edece\u011fim\u201d diye kar\u015f\u0131l\u0131k verdi. Ger\u00e7ekten de s\u00f6z\u00fcn\u00fcn adam\u0131yd\u0131. Doksan ya\u015f\u0131nda \u00f6l\u00fcnceye kadar, dedikodu ve bilimle kar\u0131\u015f\u0131k mektuplar\u0131n\u0131 yollamakta devam etti. Fakat onlara mikroskop g\u00f6ndermek mi\u2026 Maalesef hayatta bulunduk\u00e7a buna imk\u00e2n yoktu. Hatta Royal Society, g\u00f6r\u00fcnmezler aleminin bir kap\u0131c\u0131 ka\u015fifi hakk\u0131nda bir rapor haz\u0131rlamak \u00fczere Dr. Molyneux\u2019y\u00fc Hollanda\u2019ya bile g\u00f6nderdi. Molyneux, Leeuwenhoeck\u2019a mikroskoplar\u0131ndan birini satmas\u0131 i\u00e7in, o g\u00fcne g\u00f6re olduk\u00e7a y\u00fcksek bir fiyat teklif etti. Herhalde bunlardan birini feda edebilirdi. Zira laboratuvar\u0131n\u0131n etraf\u0131ndaki dolaplarda bunlardan y\u00fczlercesi bulunuyordu. Hay\u0131r, hay\u0131r\u2026 Royal Society centilmeninin g\u00f6rmek istedi\u011fi bir \u015fey var m\u0131yd\u0131? \u0130\u015fte burada bir \u015fi\u015fenin i\u00e7inde fevkalade garip, hen\u00fcz do\u011fmam\u0131\u015f ufak istiridyeler var. \u015eurada da birbirine hi\u00e7 benzemeyen ufac\u0131k canl\u0131 hayvanc\u0131klar. \u0130\u015fte bu Hollandal\u0131, bir eliyle misafirinin bakmas\u0131 i\u00e7in mikroskobunu tutarken g\u00f6z\u00fcn\u00fcn kuyru\u011fu ile de hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz ziyaret\u00e7ilerinin en d\u00fcr\u00fcst\u00fc olan bu adam\u0131n bir \u015feye dokunmamas\u0131na veya bir \u015fey a\u015f\u0131rmamas\u0131na dikkat ediyordu.<\/p>\n

\u201cAletleriniz harikulade \u015feyler\u201d diye Molyneux ba\u011f\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u201cHer \u015feyi \u0130ngiltere\u2019de bizim elimizdeki merceklerden bin defa daha a\u00e7\u0131k g\u00f6steriyor.\u201d Leeuwenhoeck da: \u201cEn iyi merce\u011fimle, \u00f6zel g\u00f6zlem metodumu size g\u00f6stermeyi ne kadar isterdim. Fakat bunu yaln\u0131z kendim i\u00e7in sakl\u0131yorum ve hi\u00e7 kimseye g\u00f6stermiyorum, hatta kendi aileme bile.\u201d demi\u015fti.<\/p>\n

A\u011f\u0131zdaki hayvanat bah\u00e7esi
\n<\/em><\/strong>Her yerde bu k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlardan vard\u0131. Bu yar\u0131 g\u00f6r\u00fcnmez mahl\u00fbk s\u00fcr\u00fclerinin her yerde -a\u011fz\u0131n\u0131n i\u00e7inde bile- bulundu\u011funu Royal Society\u2019ye bildirdi. \u201cHer ne kadar elli ya\u015f\u0131na girmi\u015f bulunuyorsam da di\u015flerim az rastlanacak kadar sa\u011flam kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc her sabah onlar\u0131 tuzla ovalamak gibi bir al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131m vard\u0131r. Az\u0131 di\u015flerimi de bir hilalle temizledikten sonra hepsini birden kuru bir bezle iyice silerim\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen b\u00fcy\u00fct\u00fcc\u00fc bir ayna ile bakt\u0131\u011f\u0131 zaman di\u015flerinin aras\u0131nda ufak beyaz\u0131mt\u0131rak nesne neden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bunlardan bir par\u00e7as\u0131n\u0131 di\u015fleri aras\u0131ndan kaz\u0131yarak \u00e7\u0131kard\u0131. Saf ya\u011fmur suyu i\u00e7inde eritti. Sonra da bu eriyi\u011fi ince t\u00fcplerinden birinin i\u00e7ine \u00e7ekip mikroskobunun i\u011fnesine ge\u00e7irdi ve laboratuvar\u0131n\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 kapad\u0131.<\/p>\n

T\u00fcp\u00fc merce\u011fin boz sislili\u011finden odak noktas\u0131na getirdi\u011fi zaman, net olarak g\u00f6rebilmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bu \u015fey neydi? T\u00fcp\u00fcn i\u00e7indeki suda inan\u0131lmayacak kadar ufak bir hayvan, y\u0131lanbal\u0131\u011f\u0131 gibi k\u0131vran\u0131p duruyordu. Di\u011fer bir \u00e7e\u015fidi de ileriye do\u011fru biraz y\u00fczd\u00fckten sonra birdenbire kendi etraf\u0131nda topa\u00e7 gibi d\u00f6nmeye, sonra da tuhaf taklalar atmaya ba\u015fl\u0131yordu. Baz\u0131lar\u0131 e\u011fri \u00e7omak\u00e7\u0131lara benziyor, bir ba\u015fkas\u0131 da sarma\u015f\u0131k gibi, e\u011filip b\u00fck\u00fclerek ve a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r hareket etmekten ba\u015fka bir \u015fey yapm\u0131yordu. Hollandal\u0131 g\u00f6zlerinin etraf\u0131nda k\u0131z\u0131l bir halka meydana gelinceye kadar bunlar\u0131 seyretti. Hareket ediyorlard\u0131, \u00f6yle ise canl\u0131 idiler. Bundan \u015f\u00fcphe edilemezdi. Demek ki a\u011fz\u0131n\u0131n i\u00e7inde bir hayvanat bah\u00e7esi vard\u0131. Bunlar aras\u0131nda elastiki de\u011fnek\u00e7ikler \u015feklinde bir tak\u0131m mahl\u00fbk\u00e7uklar da g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu ve dini t\u00f6renlerdeki azametli piskoposlar gibi \u015furaya buraya gidip geliyorlard\u0131, sonra suyun i\u00e7inde, z\u0131vanadan \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir tirbu\u015fon gibi f\u0131ld\u0131r f\u0131ld\u0131r d\u00f6nen helezon \u015feklinde \u00e7\u00f6reklenmi\u015f \u00e7e\u015fitleri vard\u0131.<\/p>\n

\"\"
Leeuwenhoeck\u2019un yery\u00fcz\u00fcndeki b\u00fct\u00fcn insanlardan \u00f6nce seyretti\u011fi bu alem, g\u00f6r\u00fcnmeyen, de\u011fersiz, fakat amans\u0131z, bazen de dost varl\u0131klar\u0131n d\u00fcnyas\u0131yd\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu merakl\u0131 adam i\u00e7in kendisi de dahil ele ge\u00e7irdi\u011fi herkes bir deney hayvan\u0131 idi. Bir g\u00fcn a\u011fz\u0131ndaki mahluk\u00e7uklar\u0131 seyretmekten yorulmu\u015f, sonbahar\u0131n sarartt\u0131\u011f\u0131 yapraklar\u0131n\u0131 kanallar\u0131n kahverengi aynas\u0131 \u00fczerine d\u00f6ken y\u00fcksek a\u011fa\u00e7lar\u0131n alt\u0131na gezmeye gitmi\u015fti. Oynad\u0131\u011f\u0131 bu oyun yorucu bir \u015feydi. Biraz dinlenmesi laz\u0131md\u0131. Fakat orada, \u00e7ok ilgi \u00e7ekici ihtiyar bir adamla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131. \u201cBu ihtiyar adamla konu\u015fuyordum\u201d diye Royal Society\u2019ye yazm\u0131\u015ft\u0131. \u201c\u2026 Bu ihtiyar \u00e7ok d\u00fcr\u00fcst bir hayat ge\u00e7irmi\u015fti ve b\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fcnce bir kere bile brendi i\u00e7memi\u015fti. T\u00fct\u00fcn kullanmam\u0131\u015f ve nadiren \u015farap i\u00e7mi\u015fti. Bu s\u0131rada g\u00f6zlerim tesad\u00fcfen a\u011fz\u0131na tak\u0131ld\u0131, di\u015fleri berbat bir durumdayd\u0131. Bunun \u00fczerine di\u015flerini son defa ne zaman temizledi\u011fini sordum. B\u00fct\u00fcn hayat\u0131 boyunca di\u015fini bir kere bile temizlemedi\u011fi cevab\u0131n\u0131 ald\u0131m.\u201d<\/p>\n

G\u00f6zlerinin b\u00fct\u00fcn a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131 unuttu. Bu ihtiyar\u0131n a\u011fz\u0131nda herhalde k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlardan olu\u015fan e\u015fsiz bir hayvanat bah\u00e7esi bulunmal\u0131 idi. Adam\u0131 laboratuar\u0131na s\u00fcr\u00fckledi. Merak\u0131n\u0131n bu pis fakat erdemli kurban\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma odas\u0131na s\u00fcr\u00fckledi. \u015e\u00fcphesiz bu a\u011f\u0131zda o mahl\u00fbklardan milyonlarcas\u0131 bulunuyordu. Fakat Royal Society\u2019ye yazmak istedi\u011fi \u00f6zellikle \u015fu olmu\u015ftu: \u201cBu ihtiyar\u0131n a\u011fz\u0131 evvelce hi\u00e7 g\u00f6rmedi\u011fim bir yarat\u0131\u011fa misafirlik ediyordu. Bu, di\u011ferleri aras\u0131nda v\u00fccudunu y\u0131lan gibi ahenkle \u00e7\u00f6reklendirip a\u00e7arak hareket eden bir varl\u0131kt\u0131. \u0130ncecik t\u00fcp\u00fcn i\u00e7indeki su damlas\u0131 bu hayvanlarla doluydu.\u201d<\/p>\n

Leeuwenhoeck\u2019un y\u00fczlerce mektubunun hi\u00e7birinde bu ufak mahl\u00fbklar\u0131n yapmas\u0131 olas\u0131 zararlara de\u011finmedi\u011fine \u015fa\u015fabilirsiniz. Oysa bunlar\u0131 i\u00e7me sular\u0131nda bulmu\u015f, a\u011fz\u0131n\u0131n i\u00e7inde yakalam\u0131\u015ft\u0131. Y\u0131llar ge\u00e7tik\u00e7e onlar\u0131 kurba\u011fa ve beygirlerin ba\u011f\u0131rsaklar\u0131nda ve hatta kendi pisli\u011finin i\u00e7inde bile bulmu\u015ftu. Kendi ifadesiyle, \u201cBazen ishale tutuldu\u011fu nadir zamanlarda\u201d s\u00fcr\u00fc halinde \u00e7o\u011fald\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Ama bir an i\u00e7in bile ishalinin bu ufac\u0131k hayvanlardan ileri geldi\u011fini tahmin edememi\u015fti. \u0130\u015fte bu hayal k\u0131s\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve ihtiyatl\u0131l\u0131k y\u00fcz\u00fcnden acele h\u00fck\u00fcm vermek istemeyi\u015fi, yazd\u0131klar\u0131n\u0131 okumaya vakit bulurlarsa, modern mikrop avc\u0131lar\u0131na bir\u00e7ok \u015feyler \u00f6\u011fretecektir. Zira sonraki y\u0131llarda binlerce mikrop bir\u00e7ok durumda v\u00fccutta hastal\u0131k an\u0131nda sadece tesad\u00fcfen bulunmalar\u0131na ra\u011fmen, y\u00fczlerce hastal\u0131\u011f\u0131n basili olarak ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Leeuwenhoeck bir \u015feyi bir ba\u015fka \u015feyin nedeni olarak g\u00f6stermekte \u00e7ok ihtiyatl\u0131 davran\u0131rd\u0131. Onda her \u015feyin sonsuz karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendine haber veren sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir i\u00e7g\u00fcd\u00fc vard\u0131. Bu da, hayat\u0131 y\u00f6neten bir\u00e7ok nedenlerden birisini ay\u0131rt ederek her \u015feyin nedeni diye ileri s\u00fcrmek hatas\u0131ndan onu al\u0131koymu\u015ftur.<\/p>\n

Ger\u00e7ek a\u015fk\u0131
\n<\/em><\/strong>Y\u0131llar ge\u00e7ti. O, k\u00fc\u00e7\u00fck manifaturac\u0131 d\u00fckk\u00e2n\u0131n\u0131 i\u015fletmeye devam etti. Delft \u015fehri belediye dairesinin iyice temizlenmesine i\u015faret etti. O, Leeuwenhoeck daha ha\u015fin ve kuruntulu bir hale geldi. Y\u00fczlerce mikroskobu ile g\u00f6zlemler yapmaya her g\u00fcn biraz daha fazla vakit ay\u0131r\u0131yordu. Hayret verici y\u00fczlerce ke\u015fif yapt\u0131. Kafas\u0131ndan tutup cam bir t\u00fcp\u00fcn i\u00e7ine soktu\u011fu ufac\u0131k bir bal\u0131\u011f\u0131n kuyru\u011funda Leeuwenhoeck herkesten \u00f6nce kan\u0131n, temiz kan damarlar\u0131ndan pis kan damarlar\u0131na ge\u00e7ti\u011fi k\u0131lcal damarlar\u0131 g\u00f6rd\u00fc. Bu suretle de \u0130ngiliz bilgini Harwey\u2019in ke\u015ffetti\u011fi kan dola\u015f\u0131m\u0131 bilgisini tamamlad\u0131. Hayat\u0131n b\u00fct\u00fcn kutsal, mahrem ve romantik \u015feyleri, onun merce\u011finin yorulmak bilmeyen g\u00f6zleri i\u00e7in ara\u015ft\u0131rma malzemesinden ibaretti. Leeuwenhoeck insan\u0131n spermas\u0131n\u0131 ke\u015ffetti ve e\u011fer tamamen masum bir insan olmasayd\u0131 so\u011fukkanl\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131ndan deh\u015fete d\u00fc\u015ferdi. Y\u0131llar ge\u00e7ti ve b\u00fct\u00fcn Avrupa onu tan\u0131d\u0131. Rusya \u00c7ar\u0131 Deli Petro sayg\u0131s\u0131n\u0131 sunmak i\u00e7in yan\u0131na kadar geldi. \u0130ngiltere Krali\u00e7esi de sadece onun mikroskobunun mercekleri ile seyredilebilecek harikalar\u0131 g\u00f6rebilmek i\u00e7in Delft\u2019i ziyaret etti. Royal Society ad\u0131na bir\u00e7ok bat\u0131l inan\u00e7lar\u0131 y\u0131kt\u0131 ve Isaac Newton\u2019la Robert Boyle\u2019den sonra kurumun en \u00f6nemli \u00fcyesi oldu. Fakat bu \u015fan ve \u015feref onun ba\u015f\u0131n\u0131 d\u00f6nd\u00fcrd\u00fc m\u00fc? Hay\u0131r, d\u00f6nd\u00fcrmedi, zira ta ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri o kendisini yeterli derecede y\u00fcksek g\u00f6r\u00fcyordu. K\u00fcstahl\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131rs\u0131zd\u0131. Fakat kendisini ve b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131 \u00e7evreleyen sisli s\u0131rr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck\u00e7e duydu\u011fu al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck de ayn\u0131 derecede idi. Felemenklilerin tanr\u0131s\u0131na hayrand\u0131. Fakat onun ger\u00e7ek tanr\u0131s\u0131 hakikatti: \u201c\u0130natla kendi fikirlerime saplan\u0131p kalmak istemem, anlayabilece\u011fim mant\u0131kl\u0131 nedenler g\u00f6sterilirse, onlar\u0131 bir tarafa b\u0131rakarak ba\u015fkalar\u0131n\u0131n fikrini kabul ederim. Bu tam bir hakikattir. Zira hakikatleri, g\u00fcc\u00fcm\u00fcn yetti\u011fi oranda g\u00f6zlerimin \u00f6n\u00fcne koymaktan ba\u015fka bir amac\u0131m yoktur. Sahip oldu\u011fum k\u00fc\u00e7\u00fck yetene\u011fi, d\u00fcnyay\u0131 eski dinsiz bat\u0131l inan\u00e7lar\u0131ndan kurtar\u0131p hakikate g\u00f6t\u00fcrmek ve ona ba\u011flanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in kullanmak istiyorum.\u201d<\/p>\n

S\u0131cak kahvenin etkisi
\n<\/em><\/strong>Hayret edilecek kadar s\u0131hhatli bir adamd\u0131. Seksen ya\u015f\u0131na geldi\u011fi halde k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlar\u0131n\u0131 g\u00f6stermek ve do\u011fmam\u0131\u015f istiridyeleriyle hayrete d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in mikroskobunu misafirlerine tuttu\u011fu zaman elleri titremiyordu bile. Fakat b\u00fct\u00fcn Hollandal\u0131 erkekler gibi ak\u015famc\u0131l\u0131\u011f\u0131 severdi. Tek rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 da b\u00f6yle ak\u015famlar\u0131n ertesi g\u00fcn\u00fc duydu\u011fu bir t\u00fcr k\u00f6t\u00fc mahmurluktan ibaretti. Doktorlardan nefret ederdi. \u00d6yle ya, v\u00fccut yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda kendisinin bildi\u011finin binde birini bile bilmedikleri halde bunlar v\u00fccut hastal\u0131klar\u0131ndan ne anlarlard\u0131. Bu y\u00fczden Leeuwenhoeck k\u00f6t\u00fc mahmurlu\u011fu hakk\u0131nda epeyce sa\u00e7ma olmakla beraber kendine \u00f6zg\u00fc teoriler kurmu\u015ftu. Kan\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fcreciklerle dolu oldu\u011funu biliyordu. Bunlar\u0131 ilk defa g\u00f6ren kendisiydi. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fcreciklerin temiz kan damarlar\u0131ndan pis kan damarlar\u0131na ge\u00e7ebilmek i\u00e7in \u00e7ok ince k\u0131lcal damarlardan ge\u00e7mesi gerekti\u011fini de biliyordu. Bu incecik damarlar\u0131 ufac\u0131k bir bal\u0131\u011f\u0131n kuyru\u011funda ke\u015ffeden adam kendisi de\u011fil miydi? \u00d6yle ise fazla ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gecelerden sonra kan\u0131 temiz kan damarlar\u0131ndan gerekti\u011fi gibi ge\u00e7emeyecek kadar koyula\u015f\u0131yor demekti. Dolay\u0131s\u0131yla kan\u0131n\u0131 suland\u0131rmak laz\u0131md\u0131. \u0130\u015fte Royal Society\u2019ye b\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131: \u201cBiraz fazlaca ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131m ak\u015famlar, sabahleyin kalkar kalkmaz \u00fc\u00e7 d\u00f6rt bardak s\u0131cak kahve i\u00e7erim. Hem bunun, a\u011fz\u0131m\u0131n dayanabilece\u011fi kadar s\u0131cak olmas\u0131na dikkat ederim. Bu tabi beni terletir. E\u011fer bu sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fczeltmezse b\u00fct\u00fcn bir eczac\u0131 d\u00fckk\u00e2n\u0131n\u0131n faydas\u0131 olmayaca\u011f\u0131na eminim. Ate\u015fim y\u00fckseldi\u011fi vakit de y\u0131llardan beri ald\u0131\u011f\u0131m tek tedbir budur.\u201d<\/p>\n

\"\"
Leeuwenhoek\u2019un tasar\u0131m\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu bir ba\u015fka mikroskop. (Leiden, Boerhaave M\u00fczesi)<\/figcaption><\/figure>\n

Bu s\u0131cak kahve i\u00e7mek de onu, k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanc\u0131klarla ilgili yeni bir ger\u00e7e\u011fe g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Yapt\u0131\u011f\u0131 her i\u015f onu tabiat\u0131n yeni bir ger\u00e7e\u011fine ula\u015ft\u0131r\u0131yordu. Zira b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 ile a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k, g\u00f6zleri b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f peri masal\u0131 dinleyen bir \u00e7ocuk gibi merce\u011finin alt\u0131nda ge\u00e7en o ufac\u0131k dramlara g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Ayn\u0131 tabiat hik\u00e2yesini tekrar tekrar okumaktan asla yorgun d\u00fc\u015fm\u00fcyordu. Bunun i\u00e7inde daima, ke\u015ffedilebilecek yeni bir nokta vard\u0131. Tabiat kitab\u0131n\u0131n sayfalar\u0131, doymak bilmeyen merak\u0131n\u0131n elinde y\u0131pranm\u0131\u015f, u\u00e7lar\u0131 k\u0131vr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Mikroplar\u0131 a\u011fz\u0131nda ke\u015ffettikten uzun y\u0131llar sonra bir sabah m\u00fcthi\u015f kahve tedavisinin do\u011furdu\u011fu terler aras\u0131nda bir kere daha di\u015fleri aras\u0131ndaki beyaz\u0131mt\u0131rak \u015feylere bakm\u0131\u015ft\u0131. Bu da ne? K\u00fc\u00e7\u00fck hayvanc\u0131klardan bir tane bile yoktu. Daha do\u011frusu canl\u0131 bir tane kalmam\u0131\u015ft\u0131. Zira bir\u00e7o\u011funun cesedi ile hastaym\u0131\u015f\u00e7as\u0131na halsizce hareket eden birka\u00e7 tanesini fark eder gibi olmu\u015ftu. \u201cAman yarabbi; \u0130n\u015fallah Royal Society\u2019nin b\u00fcy\u00fck lordlar\u0131ndan biri bu yarat\u0131klar\u0131 a\u011fz\u0131nda bulamayarak g\u00f6zlemlerimi yalanc\u0131 \u00e7\u0131karmaya kalkmaz\u201d diye kendi kendine homurdand\u0131. Ama durun hele. Biraz \u00f6nce dudaklar\u0131n\u0131 kabartacak kadar s\u0131cak olan kahvesini i\u00e7mi\u015fti. K\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlar\u0131 bu sefer \u00f6n di\u015flerinin aras\u0131nda aram\u0131\u015ft\u0131. Bunu da tam kahvesini bitirdikten sonra yapm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6yleyse\u2026 B\u00fcy\u00fclt\u00fcc\u00fc bir aynan\u0131n yard\u0131m\u0131 ile az\u0131 di\u015flerine uzand\u0131.<\/p>\n

\u201cYa\u015fas\u0131n. B\u00fcy\u00fck bir hayretle orada, inan\u0131lmayacak kadar \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlardan g\u00f6rd\u00fcm. Evvelce anlatt\u0131\u011f\u0131m yarat\u0131klardan o kadar \u00e7ok vard\u0131 ki insan\u0131n kendi g\u00f6zleriyle g\u00f6rmeden inanmas\u0131na imk\u00e2n yoktur.\u201d<\/p>\n

Sonra t\u00fcpler i\u00e7inde duyarl\u0131 deneyler yapt\u0131. Mikroskoplar\u0131 su i\u00e7inde banyo suyundan biraz fazla \u0131s\u0131tt\u0131. Bir an i\u00e7inde hayvanc\u0131klar oynak hareketler ile \u015furaya buraya ko\u015fmaktan vazge\u00e7tiler. Suyu tekrar so\u011futtu fakat canlanmad\u0131lar. \u00d6yle ise \u00f6n di\u015fler aras\u0131ndaki hayvanc\u0131klar\u0131 \u00f6ld\u00fcren, i\u00e7ti\u011fi s\u0131cak kahveydi. B\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla onlar\u0131 tekrar seyretti. Fakat yine can\u0131 s\u0131k\u0131ld\u0131 ve \u015fa\u015f\u0131rd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlardan hi\u00e7birinin ba\u015f\u0131n\u0131 kuyru\u011fundan ay\u0131rt edemiyordu. Bir y\u00f6nde ileriye do\u011fru gittikten sonra duruyorlar, geriye d\u00f6nmeden yine geldikleri y\u00f6nde ayn\u0131 h\u0131zla y\u00fcz\u00fcyorlard\u0131. Fakat bunlar\u0131n kafalar\u0131 ve kuyruklar\u0131, karaci\u011ferleri, beyinleri ve hatta kan damarlar\u0131 olmas\u0131 laz\u0131md\u0131. D\u00fc\u015f\u00fcnceleri k\u0131rk y\u0131l \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na, pire ve peynir kurtlar\u0131na gitti. G\u00f6ze o kadar basit ve kaba g\u00f6r\u00fcnen bu hayvanlar g\u00fc\u00e7l\u00fc merce\u011fi alt\u0131nda, insan kadar karma\u015f\u0131k ve m\u00fckemmel bir hale gelmi\u015flerdi. Elindeki en kuvvetli mercekleri kulland\u0131\u011f\u0131 halde alt\u0131ndaki bu k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanc\u0131klar, ufac\u0131k de\u011fnek\u00e7ikler ve tirbu\u015fonlardan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildiler. B\u00f6ylece Royal Society i\u00e7in mikroplar\u0131n kan damarlar\u0131n\u0131n geni\u015fli\u011fini hesap ederek kendini tatmine u\u011fra\u015ft\u0131. Fakat \u015funu da hat\u0131rda tutun ki, bir an i\u00e7in bile mikroplarda b\u00f6yle damarlar g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ima etmemi\u015fti. Sadece tasavvur edilemeyecek k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckleri hakk\u0131nda tahminler y\u00fcr\u00fcterek bu baylar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtmak istiyordu.<\/p>\n

\u2018Hayat, hayatla ge\u00e7iniyor\u2019
\n<\/em><\/strong>Antony Leeuwenhoeck bu mikroplar\u0131n insan hastal\u0131klar\u0131n\u0131 do\u011furdu\u011funu anlamay\u0131 ba\u015faramad\u0131ysa ve bu \u201csefil yarat\u0131klar\u201d\u0131n katilce rollerini \u00f6nceden haber bile, bu g\u00f6r\u00fcnmez canavarlar\u0131n kendilerinden daha b\u00fcy\u00fck mahl\u00fbklar\u0131 yiyip \u00f6ld\u00fcrebileceklerini g\u00f6stermi\u015fti. Bir g\u00fcn Delft\u2019in kanallar\u0131ndan toplad\u0131\u011f\u0131 midyeler ve istiridyeler ile u\u011fra\u015f\u0131yordu. Analar\u0131n\u0131n karn\u0131nda hen\u00fcz do\u011fmam\u0131\u015f olarak bunlardan binlercesini bulmu\u015ftu. Bu yavrucuklar\u0131 analar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir bardak kanal suyu i\u00e7inde b\u00fcy\u00fctmeye u\u011fra\u015fm\u0131\u015ft\u0131: \u201cAcaba ni\u00e7in her ana midyenin karn\u0131nda bu kadar \u00e7ok yavru oldu\u011fu halde kanallar\u0131m\u0131z midyeden t\u0131kanm\u0131yor?\u201d diye m\u0131r\u0131ldand\u0131. Hemen hemen her g\u00fcn barda\u011f\u0131n dibindeki embriyoya merce\u011fini \u00e7evirerek bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fcy\u00fcp b\u00fcy\u00fcmedi\u011fini kontrol ediyordu. Fakat bu da neydi? Hayretle kabu\u011fun i\u00e7indeki et k\u0131sm\u0131n\u0131n ortadan kayboldu\u011funu fark etmi\u015fti. Bunlar binlerce ufac\u0131k mikrop taraf\u0131ndan h\u00fccuma u\u011frayarak yeniyordu.<\/p>\n

\"\"
Leeuwenhoek\u2019un Royal Society\u2019e g\u00f6nderdi\u011fi mektup \u00f6rneklerinden biri. (Foto\u011fraf: Mike Peel. www.mikepeel.net)<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cHayat hayatla ge\u00e7iniyor. Bu gaddarca bir \u015fey, fakat tanr\u0131n\u0131n iradesi bu olsa gerek\u201d diye felsefe yapt\u0131. \u201cTabi bu da bizim iyili\u011fimiz i\u00e7in oluyor. E\u011fer k\u00fc\u00e7\u00fck midyeleri yiyecek ufac\u0131k hayvanlar olmasayd\u0131 bu midyeler kanallar\u0131m\u0131z\u0131 t\u0131kard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc her anan\u0131n karn\u0131nda bunlardan binden fazla var.\u201d Leeuwenhoeck her \u015feyi kabul ediyor ve her \u015feyi takdir ediyordu. Bu y\u00f6nden o, g\u00fcn\u00fcn \u00e7ocu\u011fu idi. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 olan ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar kendilerini takip eden Pasteur gibi, Allah\u2019a meydan okumaya ve do\u011fan\u0131n kendi \u00e7ocuklar\u0131 olan insanlara g\u00f6sterdi\u011fi manas\u0131z gaddarl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 yumruklar\u0131n\u0131 s\u0131kmaya hen\u00fcz ba\u015flamam\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n

Son y\u0131llar
\n<\/em><\/strong>Seksenini ge\u00e7ti ve kuvvetli v\u00fccuduna ra\u011fmen onun da di\u015fleri d\u00f6k\u00fclmeye ba\u015flad\u0131. Hayat\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmez k\u0131\u015f\u0131n\u0131n geli\u015finden \u015fik\u00e2yet etmedi. Bunun yerine sallanan di\u015fini \u00e7ekerek merce\u011fini \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f k\u00f6k\u00fcn i\u00e7indeki mikroplara \u00e7evirdi. \u00d6yle ya onlar\u0131 bir kere daha niye g\u00f6rmek istemesin? Evvelce yapt\u0131\u011f\u0131 binlerce g\u00f6zlemle g\u00f6z\u00fcnden ka\u00e7m\u0131\u015f olan ufak tefek farklar olabilirdi. Seksen be\u015finde iken dostlar\u0131 gelerek ona art\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 b\u0131rakmas\u0131n\u0131 ve dinlenmesini s\u00f6ylemi\u015flerdi. Ka\u015flar\u0131n\u0131 \u00e7att\u0131 ve h\u00e2l\u00e2 \u0131\u015f\u0131ldayan g\u00f6zlerini a\u00e7t\u0131: \u201cSonbaharda olgunla\u015fan meyveler en dayan\u0131kl\u0131 olanlard\u0131r\u201d dedi. Seksen be\u015fini hayat\u0131n\u0131n sonbahar\u0131 say\u0131yordu.<\/p>\n

Leeuwenhoeck g\u00f6steri\u015f\u00e7i bir adamd\u0131. Halk\u0131n, \u201cOoo\u2026.\u201d ve \u201cAaaa\u2026.\u201dlar\u0131n\u0131 i\u015fitmeyi pek severdi. Ama bu hayret edenlerin, yar\u0131 g\u00f6r\u00fcnmez alemini g\u00f6zetlemeye izin verdi\u011fi, yahut par\u00e7al\u0131 boh\u00e7aya benzeyen mektuplar\u0131n\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 filozof ve bilimseverler cinsinden olmas\u0131n\u0131 isterdi. Ama o, bir \u00f6\u011fretmen de\u011fildi. Me\u015fhur filozof Leibinz\u2019e \u201c\u2026Tek bir ki\u015fiye bile \u00f6\u011fretmenlik etmedim. \u00c7\u00fcnk\u00fc birine edersem di\u011ferlerine de etmem gerekir. Bu suretle kendimi esir ederim. Oysa ben \u00f6zg\u00fcr bir insan olarak kalmak istiyorum\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131. Leibniz: \u201c\u2026 Fakat harikulade mercekler yapmak ve bu yarat\u0131klar\u0131 g\u00f6zlemek i\u00e7in gen\u00e7ler yeti\u015ftirmezsen bulduklar\u0131n yery\u00fcz\u00fcnden kaybolur gider\u201d demi\u015fti.<\/p>\n

\u201cLeyden \u00dcniversitesi\u2019nin \u00f6\u011frenci ve profes\u00f6rleri uzun zaman \u00f6nce benim ke\u015fiflerimden hayrete d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdi. Bunun \u00fczerine talebelerine \u00f6\u011fretmek \u00fczere \u00fc\u00e7 mercek yap\u0131c\u0131s\u0131 tuttular. Fakat sonunda ne \u00e7\u0131kt\u0131?\u201d Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 seven Hollandal\u0131 \u015f\u00f6yle devam ediyordu: \u201cBenim anlad\u0131\u011f\u0131ma g\u00f6re hi\u00e7bir \u015fey… Hi\u00e7bir \u015fey. \u00c7\u00fcnk\u00fc kurslar\u0131n hemen hepsi bilgi vererek para kazanmak yahut da ne kadar bilgin olduklar\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya g\u00f6stererek herkesin sayg\u0131s\u0131n\u0131 kazanmak i\u00e7indir. Bunlar\u0131n hi\u00e7birisinin, bizden saklanan varl\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karabilmek ile bir ili\u015fi\u011fi yoktur. Binlerce ki\u015finin aras\u0131nda bir tekinin bile bu gibi et\u00fctleri yapmaya g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yetmeyece\u011fine eminim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunun i\u00e7in sonsuz zamana ihtiya\u00e7 var. Bir\u00e7ok paralar harcanmas\u0131 laz\u0131m. E\u011fer bir \u015fey ba\u015farmak isteniyorsa insan\u0131n daima kendi d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ile ba\u015f ba\u015fa kalmas\u0131 gerekir.\"\"<\/p>\n

\u0130\u015fte mikrop avc\u0131lar\u0131n\u0131n ilki b\u00f6yle bir adamd\u0131. 1723\u2019te 91 ya\u015f\u0131nda \u00f6l\u00fcm d\u00f6\u015fe\u011finde yatarken dostu Hoogveit\u2019i \u00e7a\u011f\u0131rtt\u0131. Elini k\u0131m\u0131ldatam\u0131yordu. Bir zamanlar \u0131\u015f\u0131l \u0131\u015f\u0131l yanan g\u00f6zleri sislenmi\u015f ve g\u00f6z kapaklar\u0131na \u00f6l\u00fcm\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u00f6km\u00fc\u015ft\u00fc.\u00a0 Ona: \u201cDostum zahmet olmazsa masan\u0131n \u00fczerindeki o iki mektubu Latinceye \u00e7evirttir ve Londra\u2019ya Royal Society\u2019ye yollay\u0131ver\u201d demi\u015fti. B\u00f6ylece de elli y\u0131l \u00f6nce verdi\u011fi s\u00f6z\u00fc yerine getirmi\u015fti. Hoogveit de bu son mektupta \u015funlar\u0131 ilave etmi\u015fti: \u201cBilgin baylar size \u00f6len dostumun bu son s\u00f6zlerini ho\u015funuza gidece\u011fini umarak yolluyorum.\u201d<\/p>\n

\u0130\u015fte mikrop avc\u0131lar\u0131n\u0131n ilki hayata g\u00f6zlerini b\u00f6yle yummu\u015ftu.<\/p>\n

Bundan sonra zek\u00e2s\u0131 \u00e7ok daha parlak olan Spallanzani, hayali bin kat daha kuvvetli olan Pasteur, mikroplar\u0131n insanlara getirdi\u011fi \u0131st\u0131rab\u0131 ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in bir\u00e7ok \u015feyler yapm\u0131\u015f olan Robert Koch gelecek.<\/p>\n

Bunlar ve di\u011fer bir\u00e7oklar\u0131 bug\u00fcn b\u00fcy\u00fck \u015f\u00f6hretlere sahiptirler. Fakat hi\u00e7birisi bu Hollandal\u0131 belediye kap\u0131c\u0131s\u0131 kadar do\u011fru ve \u015fa\u015f\u0131lacak derecede hatas\u0131z de\u011fildi. Hepsi de onun parlak sa\u011fduyusundan bir\u00e7ok dersler alabilirlerdi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Paul de Kruif \u00c7eviren: Mithat En\u00e7 E\u011fitimsizdi. Manifaturac\u0131 olarak hayata at\u0131ld\u0131. Hollanda\u2019n\u0131n Delft kentinin belediyesinde kap\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ba\u015flad\u0131. Mercek yontmaya kar\u015f\u0131 delice bir sevgisi vard\u0131. Kimsenin yapamad\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7te mercekler yapt\u0131. Ya\u011fmur damlas\u0131 i\u00e7indeki \u201csefil hayvanc\u0131klar\u0131\u201d ilk kez o g\u00f6rd\u00fc. Royal Society\u2019nin b\u00fcy\u00fck bilginleri onun ke\u015fiflerini kabul etmek ve i\u00e7lerine almak zorunda kald\u0131. \u0130lk mikrop avc\u0131s\u0131 olarak, […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":35030,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[4962,19,38],"tags":[4976,4975,4974,707],"class_list":["post-35029","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-185-sayi","category-bilim-gundemi","category-dergi-sayilari","tag-kapici","tag-leeuwenhoeck","tag-mikrop-avcisi","tag-mikroskop"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t