Kuantum bili\u015f, insanlar belirsizlikle u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131nda meydana gelir. Kimi zaman nas\u0131l hissetti\u011fimizden, hangi se\u00e7imi yapaca\u011f\u0131m\u0131zdan emin de\u011filizdir veya k\u0131s\u0131tl\u0131 bilgiye dayanarak karar vermek zorunday\u0131zd\u0131r.<\/p>\n
Ola ki biri sizi ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131 davranmakla su\u00e7larsa, onlara kuantum fizi\u011finin kurallar\u0131na uydu\u011funuzu a\u00e7\u0131klayabilirsiniz. Psikolojik bilimlerde insanlar\u0131n kimi zamanlardaki \u00e7eli\u015fkili d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ve ayn\u0131 zamanda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara \u00f6nceki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki baz\u0131 \u00e7eli\u015fkili sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilecek yeni bir ak\u0131m olu\u015fmakta.<\/p>\n
Zheng Joyce Wang ve karar verme s\u00fcre\u00e7lerini matematiksel olarak modellemeye \u00e7al\u0131\u015fan di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re, insan davran\u0131\u015f\u0131yla en yak\u0131ndan \u00f6rt\u00fc\u015fen denklem ve aksiyomlar kuantum fizi\u011finde yat\u0131yor. Ohio State \u00dcniversitesi\u2019nde \u0130leti\u015fim ve Psikofizyoloji Laboratuvar\u0131\u2019n\u0131n y\u00f6neticisi olan Wang \u201cbili\u015fsel alanlarda \u00f6zellikle karar vermeyle ilgili olarak bir\u00e7ok \u00e7eli\u015fkili bulgu birikmi\u015f durumda\u201d diyor. \u201cNe zaman klasik teorilerle uyu\u015fmayan bir bulgu \u00e7\u0131ksa, bunu \u00e7o\u011fu zaman \u2018ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131\u2019 diye tan\u0131ml\u0131yoruz. Halbuki kuantum bili\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman baz\u0131 bulgular ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131 de\u011fil. Kuantum teorisi ile insanlar\u0131n asl\u0131nda nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131 uyumlu.\u201d<\/p>\n
Wang ve arkada\u015flar\u0131, akademik dergilerde \u00e7\u0131kan iki yeni literat\u00fcr incelemesinde yeni teorik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde anlat\u0131yor. Makalelerden biri Current Directions in Psychological Science<\/em> ve di\u011feri Trends in Cognitive Sciences<\/em>\u2019da yay\u0131mlanm\u0131\u015f. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ileri s\u00fcrd\u00fcklerine g\u00f6re kuantum-vari bir usulde d\u00fc\u015f\u00fcnmek (yani temel olarak klasik olas\u0131l\u0131k teorisine dayanan klasik yakla\u015f\u0131m\u0131 takip etmeyerek) belirsizlik kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6nemli kararlar vermemizi ve k\u0131s\u0131tl\u0131 zihinsel kaynaklar\u0131m\u0131za ra\u011fmen karma\u015f\u0131k sorular\u0131n \u00fcst\u00fcne gitmemizi sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, yaln\u0131zca ak\u0131lsall\u0131\u011f\u0131n klasik matematik modellerine g\u00f6re inceledi\u011finde, insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n kimi y\u00f6nleri hesaplanam\u0131yor. Wang klasik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar\u0131 ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131 addetti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin biliminsanlar\u0131 uzun zamand\u0131r bir anketteki sorular\u0131n hangi s\u0131rayla soruldu\u011funun ki\u015filerin nas\u0131l cevap verdi\u011fini etkiledi\u011fini biliyorlar; bu etki daha \u00f6nce \u201cta\u015f\u0131nma etkisi\u201d, \u201creferans noktal\u0131 ayarlama\u201d veya \u201cverideki g\u00fcr\u00fclt\u00fc\u201d gibi mu\u011flak tabirlerle adland\u0131r\u0131lan etkilere yoruluyordu. Genellikle anket yapan kurumlar bu etkiyi dengelemek amac\u0131yla her kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 soru s\u0131ras\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor. Ancak Wang ve arkada\u015flar\u0131, Proceedings of the National Academy of Sciences<\/em>\u2019ta bu etkinin insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n kuantum benzeri bir unsuruyla tam ve eksiksiz olarak a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n Kuantum fizi\u011fini genellikle atomalt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 tarif eder diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz, insanlar\u0131n de\u011fil. Ancak Wang diyor ki \u201cBu fikir \u00e7ok da olas\u0131l\u0131kd\u0131\u015f\u0131 de\u011fil\u201d. Wang ayr\u0131ca ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda beynimizin birebir bir kuantum bilgisayar\u0131 oldu\u011funu varsaymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da \u00f6ne s\u00fcrmedi\u011fini de vurguluyor. Beynin fiziksel unsurlar\u0131yla ilgilenen ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131 da var. Ancak Wang ve tak\u0131m\u0131 daha ziyade kuantum teorisinin soyut matematik prensiplerinin insan bili\u015fi ve davran\u0131\u015f\u0131na nas\u0131l \u0131\u015f\u0131k tutabilece\u011fine odaklan\u0131yor.<\/p>\n \u201cSosyal ve davran\u0131\u015fsal bilimlerde olas\u0131l\u0131k modellerini olduk\u00e7a fazla kullan\u0131yoruz. \u00d6rne\u011fin, bir ki\u015finin belli bir bi\u00e7imde davranmas\u0131n\u0131n veya karar vermesinin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 nedir diye soruyoruz. Geleneksel olarak bu modellerin hepsi Newton sistemlerinin klasik fizi\u011finden ortaya \u00e7\u0131kan klasik olas\u0131l\u0131k teorisine dayan\u0131yor. Demek ki sosyal bilimcilerin kuantum sistemleri ve bunlar\u0131n matematiksel prensipleri hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmesi o kadar da tuhaf de\u011fil.\u201d<\/p>\n Kuantum fizi\u011fi fiziksel d\u00fcnyadaki belirsizlikle ilgilenir. Belli bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n hali, bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 enerji, konumu, bunlar\u0131n hepsi belirsizdir ve olas\u0131l\u0131klar olarak hesaplanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Kuantum bili\u015f, insanlar belirsizlikle u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131nda meydana gelir. Kimi zaman nas\u0131l hissetti\u011fimizden, hangi se\u00e7imi yapaca\u011f\u0131m\u0131zdan emin de\u011filizdir veya k\u0131s\u0131tl\u0131 bilgiye dayanarak karar vermek zorunday\u0131zd\u0131r.<\/p>\n \u201cBeynimiz her \u015feyi depolayamaz. Her \u015fey hakk\u0131nda her zaman net bir tutumumuz yoktur. Ancak bana \u2018Ak\u015fam yeme\u011fi i\u00e7in ne yemek istersin?\u2019 gibi bir soru sordu\u011funuzda, o an d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp a\u00e7\u0131k bir cevap kurgulamak zorunday\u0131md\u0131r. \u0130\u015fte bu kuantum bili\u015ftir. Bana g\u00f6re kuantum teorisinin getirdi\u011fi matematiksel formalizm biz psikologlar\u0131n i\u00e7ten i\u00e7e hissettikleriyle tutarl\u0131. Kuantum teorisi bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 tarif etti\u011finde makul gelmeyebilir, ancak belirsiz ve mu\u011flak zihinlerimizi tarif ederken asl\u0131nda olduk\u00e7a akla yatk\u0131n.\u201d<\/p>\n Wang, Schr\u00f6dinger\u2019in Kedisi<\/em>\u2019ni \u00f6rnek veriyor; kutu i\u00e7indeki bir kedinin canl\u0131 veya \u00f6l\u00fc olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bulundu\u011fu bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyi. \u0130ki ihtimal de zihnimize olas\u0131 geliyor. Bu bak\u0131mdan, kedinin ayn\u0131 anda hem \u00f6l\u00fc hem canl\u0131 olma potansiyeli var. Bu etkiye kuantum s\u00fcperpozisyonu (\u00fcst \u00fcste bindirme, \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131rma) deniyor. Kutuyu a\u00e7t\u0131\u011f\u0131m\u0131zda art\u0131k iki olas\u0131l\u0131k \u00e7ak\u0131\u015fm\u0131yor, yani kedi ya canl\u0131 ya \u00f6l\u00fc olmak durumunda.<\/p>\n Kuantum bili\u015fte, ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z her karar sanki kendi Schr\u00f6dinger kedimiz gibi. Se\u00e7eneklerimiz hakk\u0131nda kafa yorarken her se\u00e7ene\u011fi hayalimizde canland\u0131r\u0131yoruz. Belli bir vakte kadar t\u00fcm se\u00e7imler biz birinde karar k\u0131lana kadar ayn\u0131 anda var oluyorlar: Buna s\u00fcperpozisyon deniyor. Sonras\u0131nda tek bir se\u00e7ene\u011fe do\u011fruldu\u011fumuzda, di\u011fer se\u00e7imlerin varl\u0131\u011f\u0131 bizim i\u00e7in sona eriyor.<\/p>\n Bu s\u00fcreci matematiksel olarak modellemenin zorlu\u011fu k\u0131smen olas\u0131 her sonucun denkleme ayr\u0131 bir boyut getirmesi. \u00d6rne\u011fin, ABD ba\u015fkanl\u0131k adaylar\u0131 aras\u0131nda se\u00e7im yapmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir cumhuriyet\u00e7i, 20 aday\u0131n oldu\u011fu \u00e7ok boyutlu bir sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya. \u201cNas\u0131l hissediyorsun?\u201d gibi a\u00e7\u0131k u\u00e7lu sorularsa, daha da fazla olas\u0131 sonu\u00e7 ve boyut i\u00e7eriyor.<\/p>\n Klasik psikoloji yakla\u015f\u0131m\u0131nda, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n baz\u0131 cevaplar\u0131 anlaml\u0131 bulunmay\u0131p bu \u00f6zel durumlar\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in yeni matematiksel aksiyomlar kurulur. Sonu\u00e7: Kimi birbiriyle \u00e7eli\u015fen ve hi\u00e7birinin her duruma uygulanamad\u0131\u011f\u0131 klasik psikoloji modelleri mevcuttur.<\/p>\n Wang ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n iddias\u0131na g\u00f6re, kuantum yakla\u015f\u0131m\u0131yla k\u0131s\u0131tl\u0131 say\u0131da aksiyomlardan olu\u015fan tek bir k\u00fcme, davran\u0131\u015f\u0131n bir\u00e7ok farkl\u0131 ve karma\u015f\u0131k unsurunun hepsini a\u00e7\u0131klayabiliyor. Ayn\u0131 kuantum k\u00fcmesi, anket soru s\u0131ras\u0131n\u0131n ki\u015filerin cevaplar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011fini ve ak\u0131lsall\u0131\u011f\u0131n ihlal edildi\u011fi tutuklu ikilemini de a\u00e7\u0131klayabiliyor (Tutuklu ikileminde ki\u015filer kendi lehlerine olmamas\u0131na ra\u011fmen i\u015fbirli\u011fi yap\u0131yor).<\/p>\n Wang, \u201cKlasik psikolojide tutuklu ikilemi ve soru s\u0131ras\u0131 birbirinden tamam\u0131yla ayr\u0131 etkiler, ancak iki etki de ayn\u0131 kuantum modeliyle a\u00e7\u0131klanabiliyor. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte birbirinden tamamen farkl\u0131 ve anla\u015f\u0131lmaz bulgular\u0131 ayn\u0131 kuantum modeli sade ve \u00f6zl\u00fc bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klayabiliyor\u201d diyor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kuantum bili\u015f, insanlar belirsizlikle u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131nda meydana gelir. Kimi zaman nas\u0131l hissetti\u011fimizden, hangi se\u00e7imi yapaca\u011f\u0131m\u0131zdan emin de\u011filizdir veya k\u0131s\u0131tl\u0131 bilgiye dayanarak karar vermek zorunday\u0131zd\u0131r. Ola ki biri sizi ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131 davranmakla su\u00e7larsa, onlara kuantum fizi\u011finin kurallar\u0131na uydu\u011funuzu a\u00e7\u0131klayabilirsiniz. Psikolojik bilimlerde insanlar\u0131n kimi zamanlardaki \u00e7eli\u015fkili d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ve ayn\u0131 zamanda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara \u00f6nceki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki baz\u0131 \u00e7eli\u015fkili sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilecek yeni bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":917,"featured_media":17014,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[177,19,26,36],"tags":[1555,455,1869,1533],"class_list":["post-3538","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-140-sayi","category-bilim-gundemi","category-fizik","category-psikoloji","tag-akil","tag-bilissel-bilimler","tag-dusunce","tag-kuantum"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t