{"id":35403,"date":"2019-07-18T03:54:46","date_gmt":"2019-07-18T00:54:46","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=35403"},"modified":"2019-07-17T12:04:12","modified_gmt":"2019-07-17T09:04:12","slug":"iskelette-yas-ve-cinsiyet-tayini-nasil-yapilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/07\/18\/iskelette-yas-ve-cinsiyet-tayini-nasil-yapilir","title":{"rendered":"\u0130skelette ya\u015f ve cinsiyet tayini nas\u0131l yap\u0131l\u0131r?"},"content":{"rendered":"

Bir pop\u00fclasyonu olu\u015fturan bireylerin ya\u015fam tablolar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, hastal\u0131klar\u0131n, ya\u015f ve cinsiyete ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fimlerinin ortaya konmas\u0131, dolay\u0131s\u0131yla yeniden kurgulanmas\u0131 i\u00e7in ya\u015f ve cinsiyetlerinin belirlenmesi gerekmektedir. Ya\u015f ve cinsiyet belirlemeye y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalarda insan v\u00fccudunun de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinde ortaya \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fimler dikkate al\u0131n\u0131r. Cinsiyet belirleme ya\u015f\u0131, bireyin ergenlik ya\u015f\u0131yla ba\u015flamaktad\u0131r. Yakla\u015f\u0131k olarak 13 -14 ya\u015flar\u0131ndan itibaren kemiklerde cinsiyeti tan\u0131mlamay\u0131 sa\u011flayacak de\u011fi\u015fiklikler meydana gelmeye ba\u015flar. Bu de\u011fi\u015fiklikler genellikle kafatas\u0131, kal\u00e7a ve kuyruksokumundan olu\u015fan le\u011fenkemi\u011fi (pelvis) ve uzun kemiklerde g\u00f6zlemlenir. Kemiklerin geli\u015fim, olgunla\u015fma ve bozulma s\u00fcre\u00e7leri de ilerleyen ya\u015f ile birlikte de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frad\u0131\u011f\u0131ndan, ya\u015f tayininde \u00f6nemli deliller olarak kabul edilir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, kafatas\u0131nda diki\u015flerin kapanmas\u0131, uzun kemiklerde eklem u\u00e7lar\u0131n\u0131n kayna\u015fmas\u0131, kal\u00e7a kemiklerindeki deformasyonlar, uzun kemiklerdeki s\u00fcngerimsi dokunun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve yo\u011funlu\u011funun azalmas\u0131, kaburga u\u00e7lar\u0131nda g\u00f6zlenen de\u011fi\u015fimler, dizkapa\u011f\u0131 kemi\u011finin hacmi ve di\u015f s\u00fcrme zamanlar\u0131 gibi farkl\u0131 ya\u015f belirleme kriterleri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc bozulmu\u015f ya da par\u00e7alanm\u0131\u015f kemikler, ayr\u0131ca do\u011fan\u0131n tahrip edici etkisi bu analizleri zaman zaman g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir. Bu analizlerde genellikle makroskopik olmak \u00fczere, radyolojik ve kimyasal y\u00f6ntemler de kullan\u0131lmaktad\u0131r. Farkl\u0131 \u0131rksal \u00f6zellikler, de\u011ferlendirmelerde daima hat\u0131rda bulundurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Ya\u015f ve cinsiyet belirlemeye y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalarda insan v\u00fccudunun de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinde ortaya \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fimler dikkate al\u0131n\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Cinsiyet tayini:<\/strong> Le\u011fenkemi\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan genel morfolojik de\u011fi\u015fikliklere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, kad\u0131nlara g\u00f6re erkek pelvisi daha y\u00fcksek ve daha dard\u0131r. \u00dczerinde daha fazla kas yap\u0131\u015fma izi bulunur. Do\u011fal se\u00e7ilimde \u00f6nemli bir etken olan do\u011fum kanal\u0131n\u0131n bi\u00e7imi de b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir, kad\u0131nda le\u011fenkemi\u011finde do\u011fumun ger\u00e7ekle\u015febilmesi i\u00e7in daha b\u00fcy\u00fck bir a\u00e7\u0131kl\u0131k vard\u0131r. Hatta bu nedenle kuyruksokumu kemi\u011fi erkekte i\u00e7b\u00fckey iken kad\u0131nlarda neredeyse d\u00fczd\u00fcr. Kal\u00e7a kemi\u011finin do\u011fum kanal\u0131na bakan a\u00e7\u0131s\u0131 kad\u0131nlarda geni\u015f, erkeklerde dard\u0131r. Ayr\u0131ca pubis \u00e7at\u0131s\u0131 erkeklerde kal\u00e7a y\u00fcksek oldu\u011fu i\u00e7in dar, kad\u0131nlarda daha yayvand\u0131r. Foramen obturatum ad\u0131 verilen delik erkeklerde oval, kad\u0131nlarda \u00fc\u00e7genimsi bi\u00e7imdedir. \u00dcst bacak kemi\u011finin kal\u00e7a kemi\u011fiyle birle\u015fti\u011fi eklem \u00e7ukuru (acetabulum) erkekte da geni\u015f ve derin, kad\u0131nlarda daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve s\u0131\u011fd\u0131r. \u0130kinci \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklik kafatas\u0131nda g\u00f6zlemlenir. Kas yap\u0131\u015fma yerleri ve kulak arkas\u0131ndaki mememsi \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131 olan mastoid erkeklerde daha belirgin, kad\u0131nlarda k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. Al\u0131nda bulunan ka\u015f kemerleri erkeklerde belirgin, kad\u0131nlarda yok denecek kadar zay\u0131ft\u0131r. Al\u0131n b\u00f6lgesi erkeklerde geriye e\u011fimli, kad\u0131nlarda y\u00fcksektir. G\u00f6z \u00e7ukurlar\u0131n\u0131n kenarlar\u0131 erkeklerde yuvarlat\u0131lm\u0131\u015f gibi, kad\u0131nlarda daha keskin bir y\u00fczeye sahiptir. Damak erkeklerde derin, kad\u0131nlarda s\u0131\u011f ve alt\u00e7ene ortas\u0131ndaki \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131 (menton) erkeklerde daha d\u00fcz ama geni\u015f, kad\u0131nlarda k\u00fc\u00e7\u00fck ama \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r. V\u00fccut kemiklerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda en belirgin farkl\u0131l\u0131k \u00fcst bacak kemi\u011fi olan femurda g\u00f6zlenir. Femurun kal\u00e7a kemi\u011fiyle eklemle\u015fecek olan uzant\u0131s\u0131 ile g\u00f6vdesi aras\u0131ndaki a\u00e7\u0131 erkeklerde dar, kad\u0131nlarda b\u00fcy\u00fckt\u00fcr, ayr\u0131ca yine femurun arka y\u00fczeyinde bulunan ve boylu boyunca uzanan kas yap\u0131\u015fma hatt\u0131 erkeklerde son derece kabart\u0131l\u0131 ve belirginken, kad\u0131nlarda zay\u0131ft\u0131r. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere cinsiyet tayininde anatomik noktalar\u0131n dikkatle incelenmesi ve farkl\u0131l\u0131klar\u0131n kaydedilmesi gerekmektedir.<\/p>\n

Ya\u015f tayini:<\/strong> Rahim i\u00e7i ya\u015fam\u0131n ilk 3 ay\u0131ndan, \u00f6l\u00fcme kadarki s\u00fcre\u00e7te kemiklerde meydana gelen, geli\u015fme, kayna\u015fma deformasyon gibi farkl\u0131la\u015fmalar, ya\u015f tayininde kullan\u0131lan metotlar\u0131n temelini olu\u015fturur. Ancak, iskeletten ya\u015f tayini s\u0131ras\u0131nda, her bireyin farkl\u0131 b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131na sahip oldu\u011fu ve bu h\u0131z\u0131 etkileyen sosyoekonomik fakt\u00f6rlerin varl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edilmemelidir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bir\u00e7o\u011fu hesaplanan fiziksel ya\u015f\u0131n kronolojik ya\u015fa yakla\u015f\u0131k e\u015fit oldu\u011funu kabul etmektedir. Ancak \u00e7evresel, besinsel etkiler ve hastal\u0131k kaynakl\u0131 stresler, ger\u00e7ek ya\u015f\u0131 maskeleyebilmektedir. Ancak di\u015f yap\u0131s\u0131 bu etkilenmelere daha diren\u00e7li oldu\u011fu i\u00e7in, ya\u015f tayinlerinde di\u015f s\u00fcrme ya\u015flar\u0131na g\u00f6re daha g\u00fcvenilirdirler. Di\u015f s\u00fcrme a\u015famalar\u0131 ise yakla\u015f\u0131k 15 ya\u015f\u0131na kadar g\u00fcvenilirdir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc az\u0131 di\u015flerinin s\u00fcrme ya\u015flar\u0131 ise ya\u015fa g\u00f6re \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6sterdi\u011finden \u00e7ok tercih edilir bir g\u00f6sterge olarak kabul edilmez. Di\u015ften ya\u015f tayini, rahim i\u00e7i hayat\u0131n erken a\u015famalar\u0131ndan, 20\u2019li ya\u015flara kadar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu ama\u00e7la, aylara ve y\u0131llara g\u00f6re s\u00fct\/daimi di\u015flerin olgunla\u015fma ve s\u00fcrme a\u015famalar\u0131n\u0131 g\u00f6steren tablolardan faydalan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Le\u011fenkemi\u011finde bulunan pubic kemiklerinin birbirleriyle birle\u015fme y\u00fczeyleri ya\u015fland\u0131rmada \u00e7ok kullan\u0131lan ve tercih edilen bir y\u00f6ntemdir.<\/figcaption><\/figure>\n

Ya\u015f tayininde kullan\u0131lan bir di\u011fer de\u011fi\u015fken, kemik b\u00fcy\u00fcmesidir. K\u0131k\u0131rdak yap\u0131dan kemikle\u015fme, kemi\u011fin olgunla\u015f\u0131p, b\u00fcy\u00fcmesi ve nihayetinde eklem kapaklar\u0131n\u0131n ana kemi\u011fe kayna\u015farak b\u00fcy\u00fcmenin durmas\u0131 a\u015famalar\u0131 izlenir. T\u00fcm uzun kemikler, k\u00fcrekkemi\u011fi, k\u00f6pr\u00fcc\u00fckkemi\u011fi, le\u011fenkemi\u011fi ve omurlarda bu s\u00fcre\u00e7 g\u00f6zlenir. Uzun kemiklerde kemik g\u00f6vdesi ve eklem kapaklar\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 b\u00fcy\u00fcr ve kemik u\u00e7lar\u0131 kapaklarla bulu\u015fup kayna\u015ft\u0131\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fcme durur, i\u015fte her uzun kemikte bu kayna\u015fma farkl\u0131 ya\u015flarda ba\u015flar ve tamamlan\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 12 ya\u015f\u0131ndan 25 ya\u015f\u0131na kadar s\u00fcren bu kayna\u015fmadan sonra art\u0131k kemik uzunlamas\u0131na b\u00fcy\u00fcmez.<\/p>\n

Kafatas\u0131n\u0131 meydana getiren kemiklerin birbirleriyle yan yana gelip kayna\u015fma a\u015famalar\u0131ndan da ya\u015f hesaplamak olas\u0131d\u0131r. Kemiklerin kayna\u015fmadan \u00f6nceki g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleri bir diki\u015f izini and\u0131r\u0131r, kemikler kayna\u015ft\u0131k\u00e7a bu diki\u015f izi belirsizle\u015fir ve ilerleyen ya\u015fla birlikte kaybolur. Bu izler kafatas\u0131n\u0131n hem d\u0131\u015f hem de i\u00e7 y\u00fczeyinde g\u00f6r\u00fclebilir. Ancak i\u00e7 y\u00fczeydekileri g\u00f6zlemlemek olduk\u00e7a zordur. T\u00fcm\u00fcyle a\u00e7\u0131k olan diki\u015fler bireyin 36 hatta 27 ya\u015f\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck, t\u00fcm\u00fcyle kayna\u015fm\u0131\u015f diki\u015fler ise 26 ya\u015f\u0131ndan b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu g\u00f6sterir. Son ara\u015ft\u0131rmalar, diki\u015flerin kapanma ya\u015flar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen b\u00fcy\u00fck \u00e7e\u015fitlilik nedeniyle, bunun daha az g\u00fcvenilir bir teknik oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Le\u011fenkemi\u011finde bulunan pubic kemiklerinin birbirleriyle birle\u015fme y\u00fczeyleri ya\u015fland\u0131rmada \u00e7ok kullan\u0131lan ve tercih edilen bir y\u00f6ntemdir. Pubic y\u00fczeyler \u00f6zellikle 18 ya\u015f\u0131ndan sonra de\u011fi\u015fime u\u011frar ve fakl\u0131 morfolojiler g\u00f6sterir. Gen\u00e7 bireylerde, bu y\u00fczeylerden birbirine paralel oluklar bulunurken, ya\u015f ilerledik\u00e7e bu oluklar d\u00fczle\u015fir, y\u00fczey geni\u015fler ve yeni kemik olu\u015fumlar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. De\u011fi\u015fimler i\u00e7in 6 farkl\u0131 a\u015fama belirlenmi\u015ftir (France, 2003: 222). Kad\u0131n ve erkeklerde farkl\u0131 a\u015famalar g\u00f6zlendi\u011finden, cinsiyet ayr\u0131m\u0131 yap\u0131larak kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yoluna gidilir. Pubic kemik y\u00fczeyinden yap\u0131lan ya\u015f tayinlerinin 50 ya\u015f\u0131n \u00fczerindeki bireylerde yetersiz kalmas\u0131 ve kafatas\u0131 diki\u015flerinden yap\u0131lan ya\u015fland\u0131rmada diki\u015flerin kayna\u015fma s\u00fcrelerinin ki\u015fiden ki\u015fiye farkl\u0131, geni\u015f bir ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131 vermesi, kaburgadan (costal) yap\u0131lan ya\u015fland\u0131rma y\u00f6ntemini \u00f6n plana \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131r. Kaburgadan yap\u0131lan ya\u015f tayininde kaburgalar\u0131n sternuma ya da kar\u0131na bakan u\u00e7lar\u0131 ve tercihen 4. kaburgalar kullan\u0131l\u0131r. Burada da yine ya\u015fa ba\u011fl\u0131 deformasyonlar\u0131n farkl\u0131 a\u015famalar\u0131 s\u00f6z konusudur. Kaburgan\u0131n kenarlar\u0131 \u201cv\u201d bi\u00e7iminden \u201cu\u201dya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr ve derinle\u015fir. P\u00fcrt\u00fckl\u00fc eklem y\u00fczeyi derinle\u015ferek g\u00f6zenekli ve daha sonra da keskin ve d\u00fczensiz \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131 kemiklerin bulundu\u011fu bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm kazan\u0131r. Bu y\u00f6ntemde \u015fimdilik topluluklar ve \u0131rk gruplar\u0131 aras\u0131nda bir fark g\u00f6zlenmedi\u011fi i\u00e7in uygulanabilir ve g\u00fcvenilir bir y\u00f6ntem olarak kabul edilmektedir.<\/p>\n

Yararlan\u0131lan Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

France D. L., 2003; Lab Manuel and Workbook for Physican Anthropology, Colorado State University, Thomson Wadsworth .<\/p>\n

\u0130\u015fcan M.Y. ve Krogman W. M., 1993; The Human Skeleton in Forensic Medicine, Illinois, Charles C. Thomas Publisher.<\/p>\n

Nemeskeri J., 1970; \u201cDeterminetion of Sex and Age from Skeletal Finds\u201d, History of Human Life Span, Budapest.<\/p>\n

Workshop of European Antropologists, 1980; \u201cRecomondations for Human Age and Sex Diagnosis of Skeletons\u201d, Journal of Human Evolution, 9:517-550.<\/p>\n

Kaynak: <\/strong>Sibel \u00d6zbudun, G\u00fclfem Uysal, 50 Soruda Antropoloji, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, s.53-56<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bir pop\u00fclasyonu olu\u015fturan bireylerin ya\u015fam tablolar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, hastal\u0131klar\u0131n, ya\u015f ve cinsiyete ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fimlerinin ortaya konmas\u0131, dolay\u0131s\u0131yla yeniden kurgulanmas\u0131 i\u00e7in ya\u015f ve cinsiyetlerinin belirlenmesi gerekmektedir. Ya\u015f ve cinsiyet belirlemeye y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalarda insan v\u00fccudunun de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinde ortaya \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fimler dikkate al\u0131n\u0131r. Cinsiyet belirleme ya\u015f\u0131, bireyin ergenlik ya\u015f\u0131yla ba\u015flamaktad\u0131r. Yakla\u015f\u0131k olarak 13 -14 ya\u015flar\u0131ndan itibaren kemiklerde cinsiyeti tan\u0131mlamay\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":35404,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[4589,1077,1877,597,3193,5042,5041,1592],"class_list":["post-35403","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-antopoloji","tag-cinsiyet","tag-irk","tag-kazi","tag-kemik","tag-legenkemigi","tag-pelvis","tag-yas"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t