{"id":35664,"date":"2019-07-27T03:20:38","date_gmt":"2019-07-27T00:20:38","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=35664"},"modified":"2019-07-26T14:27:27","modified_gmt":"2019-07-26T11:27:27","slug":"yontemsiz-bilimsellige-hos-geldiniz-feyerabendin-guncel-islevi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/07\/27\/yontemsiz-bilimsellige-hos-geldiniz-feyerabendin-guncel-islevi","title":{"rendered":"Y\u00f6ntemsiz bilimselli\u011fe ho\u015f geldiniz: Feyerabend\u2019in g\u00fcncel i\u015flevi"},"content":{"rendered":"

Bir d\u00f6nemin fikrine h\u00e2kim olabilmek i\u00e7in d\u00f6nemdeki y\u00f6nteme bakmak gerekir. Nitekim sosyal-pozitif bilimlerde ve siyasette kullan\u0131lan s\u00f6ylemler ve tart\u0131\u015fmalar s\u00fcrekli olarak d\u00f6nemin ruhuna uygun olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Do\u011fan Ergun da Y\u00f6ntemi Bulmak isimli kitab\u0131na Jean Paul Sartre\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fcyle ba\u015fl\u0131yor: \u201cY\u00f6ntemi bulmak ve bilimi olu\u015fturmak gerekir.\u201d (1) Ancak, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde y\u00f6ntem konusundaki \u00e7al\u0131\u015fmalar bize bir yandan y\u00f6ntemin, bilimselli\u011fin ve akl\u0131n d\u0131\u015flanmas\u0131n\u0131 sal\u0131k verirken di\u011fer yandan nesnelli\u011fin \u00f6znel yakla\u015f\u0131mlara indirgenmesini, kaba bir bireyci anlay\u0131\u015f\u0131 \u201cbilimsellik\u201d olarak kabul ettiriyor. Bunun yan\u0131nda y\u00f6ntemin reddine dayal\u0131 bir y\u00f6ntem anlay\u0131\u015f\u0131, bu tarz yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ifadesiyle en \u201ctotaliter, sekter ve pozitivist\u201d bir \u015fekilde ara\u015ft\u0131rma tekniklerini y\u00f6ntem olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar\u0131yor. Son tahlilde bunlar, sadece g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn bir problemi de\u011fil, Sovyetlerin son on y\u0131l\u0131ndan bu yana s\u00fcregelen bir \u015fey.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de maalesef hi\u00e7bir b\u00fct\u00fcnselli\u011fi kabul etmeyen ve her \u015feyi tekile-tikele indirgeyen g\u00f6r\u00fc\u015f egemen durumdad\u0131r ve her t\u00fcrl\u00fc y\u00f6ntemin reddiyesine dayal\u0131 bir \u201ckuram\u201d s\u00f6z konusudur. Bu bir kuramd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn b\u00fct\u00fcnsellikleri reddeden b\u00fct\u00fcnsel bir anlay\u0131\u015fa, teorik ve fikri temellere sahiptir. Oysa bilim, y\u00f6ntemiyle tan\u0131mlan\u0131r. (2) Y\u00f6ntemi olmayan bir \u015fey bilim olamaz. T\u0131pk\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde olmad\u0131\u011f\u0131 gibi.<\/p>\n

\"\"
1929\u2019da ba\u015flayan B\u00fcy\u00fck Buhran d\u00f6neminde Amerika\u2019dan bir foto\u011fraf.<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz y\u00f6ntem anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n tarihsel k\u00f6kenleri<\/strong><\/p>\n

Tarihe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda tarih boyunca ortaya konan y\u00f6ntemler, ge\u00e7mi\u015ften g\u00fcn\u00fcm\u00fcze bilimin kendi niteli\u011fini kaybettirici bir e\u011filime sahip. 19. y\u00fczy\u0131ldaki bilimsel y\u00f6ntem \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 temel olarak birey ve toplum ikileminde ger\u00e7ekle\u015fti. Sanayinin at\u0131l\u0131m\u0131, onun kullan\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik y\u00f6ntemsel tart\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fcndeme getirdi ve kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya duran iki ismin fikirleri g\u00fcndemde oldu: Adam Smith ve Karl Marx. 20. y\u00fczy\u0131la girildi\u011finde ise sosyal bilimlerde nicel \u00f6l\u00e7\u00fctlerin kullan\u0131lmas\u0131 ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 konu\u015fulurken, d\u00fcnyada kapitalist sistemi k\u00f6k\u00fcnden sarsan 1929 B\u00fcy\u00fck Buhran\u0131 ya\u015fand\u0131. Buhrana kadar birey, s\u00fcrekli olarak her \u015feyin \u00f6n\u00fcne kondu ve hatta 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndaki iktisat\u00e7\u0131lar, 1871\u2019de William Stanley Jevons\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 gibi teoriden de pratikten de toplumsal olgular\u0131 \u00e7\u0131kararak bireyi her \u015feyin muktediri haline getirdi. Buhrandan sonra ise John Maynard Keynes\u2019in iktisada m\u00fcdahale eden tavr\u0131 (ki buhrandan \u00f6nce de ekonomiye m\u00fcdahale edilmesini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu) d\u00fcnyaya h\u00e2kim oldu. Keynes, gelece\u011fin bilinemez olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc bireysel karar alma s\u00fcreci ve daha tikel \u00f6l\u00e7\u00fcdeki bir ekonomik rasyonaliteyi kullanarak y\u00f6ntemini buldu. \u0130ki d\u00fcnya sava\u015f\u0131 aras\u0131 d\u00f6nemde ise do\u011fa bilimi y\u00f6ntemlerini sosyal bilimlere indirgeme \u00e7abalar\u0131 reddedildi; \u00e7\u00fcnk\u00fc bunun toplum \u00fczerinde \u201ctotaliter\u201d bir ara\u00e7 olu\u015fturdu\u011fu iddia edildi. Bu d\u00f6nemde pozitivizm Viyana\u2019da yeniden yorumlan\u0131rken ve Ludwig Wittgenstein\u2019\u0131n dil felsefesinden yola \u00e7\u0131karak sosyal bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce dil \u00f6nermelerine ve s\u00f6yleme indirgenirken, siyasal d\u00fc\u015f\u00fcncede ak\u0131l \u00fcst\u00fc ak\u0131mlar ve \u00f6znelci kuramlar h\u0131zla artt\u0131. T\u0131pk\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi g\u00fcndelik toplumsal ger\u00e7eklerle, egemen toplumsal de\u011ferler aras\u0131ndaki a\u00e7\u0131 gitgide a\u00e7\u0131ld\u0131. Bunlar, Avrupa\u2019ya fa\u015fizmi m\u00fcjdeliyordu. Mant\u0131ksal pozitivistlerin bu yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00f6znel tavr\u0131n ifadesini, nesnel bir bilgi aktar\u0131m\u0131 kisvesi alt\u0131nda kullanmak olmu\u015ftur.<\/p>\n

Bu verilere dayanarak dikkatle bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda y\u00f6ntem sorununda ve siyasette iki d\u00fcnya sava\u015f\u0131 aras\u0131 d\u00f6nemin daha radikal bir formunun g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Mant\u0131ksal pozitivistlerin \u00f6znelli\u011fi nesnelle\u015ftirmesi, \u201cbilimsel olmayan bir bilimsel anlay\u0131\u015f\u201d\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep oldu. Bunun da temel sebebi bilimselli\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fctlerinin yeterince tart\u0131\u015f\u0131lmamas\u0131 ve belirlenememesi olmu\u015ftur. Ayn\u0131 d\u00f6nemde Max Weber\u2019in de anlay\u0131\u015f\u0131 benzer bir nitelik ta\u015f\u0131yor. Tarihe ve topluma k\u00fclt\u00fcr \u00fczerinden bakarak bir alg\u0131 yaratmaya \u00e7al\u0131\u015fan Weber, her olay\u0131n tarih i\u00e7erisinde bir kere ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla her olay\u0131n e\u015fsiz oldu\u011funu ifade ederken olay\u0131 bulundu\u011fu nesnellikte de\u011fil, kendine \u00f6zg\u00fc durumunda a\u00e7\u0131klayarak \u201c\u00f6zg\u00fcc\u00fc\u201d tavr\u0131 bize g\u00f6steriyor. Ancak, Weber\u2019in yakla\u015f\u0131m\u0131 bununla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. T\u0131pk\u0131 d\u00f6nemda\u015flar\u0131 gibi o da Verstehen (anlama, yorumlayarak kavrama) kavram\u0131n\u0131 ortaya atarak hem g\u00fcn\u00fcm\u00fcz postmodern akl\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnsel kayna\u011f\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131da bulunuyor hem de ge\u00e7mi\u015ften beri var olan bireyci ak\u0131ma daha geni\u015f bir yorum getiriyor.<\/p>\n

\"\"
John Maynard Keynes (1883-1946), gelece\u011fin bilinemez olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc bireysel karar alma s\u00fcreci ve daha tikel \u00f6l\u00e7\u00fcdeki bir ekonomik rasyonaliteyi kullanarak y\u00f6ntemini buldu.<\/figcaption><\/figure>\n

1940\u2019larda Avusturya ekol\u00fcn\u00fc temsil eden Friedrich August von Hayek, Bilimselcilik ve Toplumun \u0130ncelemesi\u2019nde \u201cTan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z bi\u00e7imiyle toplum, insanlar\u0131n benimsedikleri kavramlar ve fikirlerle in\u015fa edilmi\u015ftir; sosyal olgular\u0131 ancak insan zihnine yans\u0131d\u0131klar\u0131 bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcr ve anlamland\u0131r\u0131r\u0131z\u2026 Sosyal faaliyetin veya insan faaliyetlerinin konusu, \u00e7o\u011fu zaman bilimin, fikirlerin kar\u015f\u0131t\u0131 olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 nesnel ger\u00e7ekler de\u011fildir\u2026 Sosyal bilimin ger\u00e7ekleri yaln\u0131zca fikirlerdir, faaliyetlerini inceledi\u011fimiz insanlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleridir.\u201d (3) diyerek hem bireyci anlay\u0131\u015fa yeni bir soluk getirmeye devam ediyor hem de pasifist bir liberal g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn y\u00f6ntemsel temellerini ortaya at\u0131yordu. Bilimsel yarg\u0131larda bulunuyormu\u015f gibi kendini g\u00f6steren Karl Popper ise biliminsan\u0131 ve bilim aras\u0131na ayr\u0131m koyarak, biliminsan\u0131n\u0131n bilime nesnel bakamayaca\u011f\u0131n\u0131 ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bireycili\u011fe itti\u011fini s\u00f6ylemektedir. Burada Popper nesnellik i\u00e7in yan\u0131p tutu\u015fan biri olarak g\u00f6r\u00fclse de bu bireycili\u011fin nesnelli\u011fin olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in gerekli oldu\u011funu savunur. Dolay\u0131s\u0131yla Popper\u2019\u0131n y\u00f6ntemsel tavr\u0131 \u201c\u00f6znelin ve nesnelin \u00f6tesinde\u201d bir nesnelli\u011fi ifade eder: Bu da tam olarak hem g\u00fcn\u00fcm\u00fcz siyasetindeki \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yolculu\u011fun d\u00fc\u015f\u00fcnsel temelinde yer al\u0131r hem de \u201c\u00f6zg\u00fcc\u00fc\u201d tavr\u0131 apa\u00e7\u0131k bir \u015fekilde bize g\u00f6stermektedir. Bu yakla\u015f\u0131mlara tepki olarak \u201cpozitivizme\u201d d\u00f6n\u00fc\u015f \u015feklinde alg\u0131lanan ampirist bir y\u00f6ntem anlay\u0131\u015f\u0131 da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bilimselli\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fc olgunun ampiriklik derecesine g\u00f6re nitelendiren bu yakla\u015f\u0131m, yani \u00f6l\u00fc olgular\u0131n toplam\u0131 olan \u201cbilimde ampirizm\u201d d\u00fcnyay\u0131 kemirmektedir. (4)<\/p>\n

Akla, y\u00f6nteme ve bilime h\u00fcz\u00fcnl\u00fc bir veda<\/strong><\/p>\n

\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra ortaya \u00e7\u0131kan \u201cAmerican Dream\u201d (Amerikan R\u00fcyas\u0131) ve refah toplumu, y\u00f6ntemsel konuda b\u00fcy\u00fck \u00e7abalara girmedi. Zira bollu\u011fun bulundu\u011fu ve b\u00fcy\u00fck sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015fmayan Bat\u0131-merkezli d\u00fcnyada bu tip tart\u0131\u015fmalar\u0131n bir anlam\u0131 yoktu. Benzer \u015fekilde Marksizmin geli\u015fimine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da ya\u015fam\u0131 \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ve sonras\u0131na denk gelen Louis Althusser, yap\u0131 kavram\u0131n\u0131 ortaya atarak bir \u00e7e\u015fit dengeyi g\u00f6stermi\u015ftir; bu asl\u0131nda sava\u015ftan sonra ortaya \u00e7\u0131kan ekonomik, politik ve s\u0131n\u0131fsal bir dengedir: ABD merkezli kapitalist blok ile Sovyetler Birli\u011fi merkezli sosyalist blok aras\u0131nda bulunan denge, geli\u015fmi\u015f olanlar ile geri kalm\u0131\u015f \u00fclkeler aras\u0131ndaki denge, burjuvazi ile i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 aras\u0131ndaki denge\u2026 1970\u2019lere gelindi\u011finde ise piyasa ekonomilerinde kriz ba\u015f g\u00f6sterdi ve 1929 Buhran\u0131\u2019ndan kapitalist d\u00fcnyay\u0131 kurtaran Keynes\u2019in geleneksel m\u00fcdahaleci pratikleri gittik\u00e7e karma\u015f\u0131kla\u015fan sistemi kurtarmaya yetmedi. Ya\u015fananlar kar\u015f\u0131s\u0131nda tatmin edici \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerilerinin getirilememesi iktisat bilimi ba\u015fta olmak \u00fczere sosyal bilimlerin genelinde yeni aray\u0131\u015flara sebep oldu. Bu sayede y\u00f6ntem tart\u0131\u015fmalar\u0131 da yap\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Fakat yap\u0131lan bu tart\u0131\u015fmalar Sovyetler Birli\u011fi\u2019ne g\u00fcvenin azald\u0131\u011f\u0131, kapitalizmin d\u00fcnyada tek muktedir g\u00fc\u00e7 olmas\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 boyun e\u011fme hissinin yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131, tela\u015f\u0131n ve umutsuzlu\u011fun ba\u015f g\u00f6sterdi\u011fi bir d\u00f6nemde yap\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. B\u00fct\u00fcn bu etkenler de ekonomik belirsizli\u011fin s\u00fcrekli bir hal kazanma e\u011filiminde olu\u015fuyla birlikte y\u00f6nteme duyulan g\u00fcvensizli\u011fi g\u00fcndeme getirdi. Y\u00f6ntemdeki bu g\u00fcvensizlik ortam\u0131, akla, y\u00f6nteme ve bilimin kendisine h\u00fcz\u00fcnl\u00fc bir vedan\u0131n habercisiydi. Bu h\u00fcz\u00fcnl\u00fc veda on y\u0131l i\u00e7inde kapitalizmi art\u0131k sosyalizmin bile kurtaramad\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclmesinin ard\u0131ndan ideolojinin, insanl\u0131\u011f\u0131n ve tarihin sonunu co\u015fkuyla selamlayan postmodernizmin ge\u00e7it t\u00f6renine d\u00f6n\u00fc\u015fecekti.<\/p>\n

Feyerabend: \u201cBilime kar\u015f\u0131 olan ne varsa kabul\u00fcmd\u00fcr\u201d<\/strong><\/p>\n

Akla, bilime ve y\u00f6nteme vedan\u0131n en b\u00fcy\u00fck temsilcisi Paul Feyerabend olmu\u015ftur. Akla Veda, Y\u00f6nteme Kar\u015f\u0131 ve Anar\u015fizm \u00dczerine Tezler isimli kitaplar\u0131nda a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde akl\u0131n kendisine, bilimde y\u00f6nteme kar\u015f\u0131 oldu\u011funu belirten Feyerabend, kendisini bir \u201cbilim anar\u015fisti\u201d olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r. Kapitalizmin egemenli\u011fini g\u00fc\u00e7lendirdi\u011fi bir d\u00f6nemde kullan\u0131lan bu s\u00f6ylem b\u00fcy\u00fck bir radikalli\u011fi ve kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 simgeliyor olsa da k\u00f6keni ve y\u00f6ntemi liberal-muhafazak\u00e2r ittifaka dayanmaktad\u0131r; gerici e\u011filimler g\u00f6stermektedir. T\u0131pk\u0131 son bir iki y\u0131ld\u0131r Avrupa\u2019da kemer s\u0131kma \u00f6nlemlerini hedef olarak g\u00f6steren neo-liberalizme kar\u015f\u0131 duran sol tandansl\u0131 \u201cliberal sol\u201d partilerde oldu\u011fu gibi. Stanislav Andreski de, Sosyal Bilimlerin Cad\u0131lar\u0131\u2019nda \u201cOtoriteler korku uyand\u0131rd\u0131k\u00e7a, ortaya \u00e7\u0131kan kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve sa\u00e7mal\u0131klar, bir toplumda tutucu e\u011filimleri g\u00fc\u00e7lendirir.\u201d ifadesini kullan\u0131r. Feyerabend\u2019in s\u00f6ylemleri de egemenin korkusuna kar\u015f\u0131 alay ve radikalizm olarak kendisini g\u00f6sterirken, bir yandan da kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve bilimde muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Konu b\u00fct\u00fcn\u00fcnde Feyerabend\u2019in temel \u00f6nemi ise Francis Fukuyama\u2019n\u0131n tarihin sonunu ilan etmesi gibi onun da \u201cy\u00f6ntemin sonu\u201dnu ilan etmesi ve bu sondan itibaren bilimin ve akl\u0131n buharla\u015f\u0131p da\u011f\u0131lmas\u0131d\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn bilimsel y\u00f6ntem(sizlik) anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n temelinde de yine Feyerabend bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Feyerabend, Weber ve Hayek gibi isimlerin ezberini tekrarlar: Nesnel bir ger\u00e7eklik yoktur, herkesin kendi ger\u00e7eklikleri vard\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Feyerabend\u2019in y\u00f6ntem hakk\u0131ndaki s\u00f6ylemlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise bahsetti\u011fimiz radikalli\u011fin olduk\u00e7a keskin oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Feyerabend, bilim tarihinde s\u00f6z konusu b\u00fct\u00fcn y\u00f6ntemlerin \u00e7\u00f6pe at\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini ve bilimin y\u00f6ntemi olmamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler. Bunun yan\u0131nda zikretti\u011fimiz Weber ve Hayek gibi isimlerin Feyerabend\u2019den daha \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fi bir liberal ezberi tekrarlar: Nesnel bir ger\u00e7eklik yoktur, herkesin kendi ger\u00e7eklikleri vard\u0131r. Feyerabend anar\u015fist bir bilgi kuram\u0131 olarak \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u201c\u2026elimizde kalan estetik yarg\u0131lard\u0131r, zevk meselesi yarg\u0131lard\u0131r, kendi \u00f6zel isteklerimizdir.\u201d (5) ifadesiyle, ak\u0131l hocalar\u0131n\u0131n s\u00f6ylemlerini \u201ckapsay\u0131p a\u015farak\u201d liberal kapitalist d\u00fczenin arzulad\u0131\u011f\u0131 bireycili\u011fi ve \u00f6znelcili\u011fi kutsam\u0131\u015ft\u0131r. Y\u00f6ntemlerin reddiyesine dayal\u0131 bir y\u00f6ntem olu\u015fturan Feyerabend, bu d\u00fc\u015f\u00fcncesini d\u00f6nemda\u015flar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce unsurlar\u0131n\u0131n birka\u00e7 par\u00e7as\u0131n\u0131 bir araya getirerek kurmu\u015ftur. Bu noktada Feyerabend\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncesi bir sentezdir. Feyerabend, Popper, Imre Lakatos ve Thomas Kuhn\u2019un yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n \u201cbaz\u0131\u201d unsurlar\u0131n\u0131 bir araya getirip ele\u015ftirel bir yorumla sunarak bu sentezi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sentezin temelinde ise ana ak\u0131m yakla\u015f\u0131mlara kar\u015f\u0131 alternatif yakla\u015f\u0131mlar\u0131 savunma e\u011filimi yatmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz siyasetinde ve sosyal bilimlerinde de benzer bi\u00e7imde \u201calternatif\u201d olan savunulmaktad\u0131r; ba\u015fka bir toplumun ya da siyasetin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc hi\u00e7bir \u015fekilde tart\u0131\u015f\u0131lmamaktad\u0131r. Tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenler de Feyerabend\u2019in d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc gibi muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n k\u0131skac\u0131na yakalanmaktad\u0131rlar. Bulundu\u011fu d\u00f6nem i\u00e7inde Feyerabend y\u00f6ntemsizli\u011fi savunmas\u0131n\u0131n tart\u0131\u015fma ve ele\u015ftiriyi yok edece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde kendisine getirilen ele\u015ftirilere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Feyerabend, y\u00f6ntemsizli\u011fin b\u00f6ylesi bir ortam\u0131 yok etmeyece\u011fini, aksine zaten as\u0131k suratl\u0131 ve ciddi olan bilim ortam\u0131n\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirerek a\u00e7\u0131kl\u0131k ve serbestlik getirece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de bunun yans\u0131mas\u0131 kapitalizme kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 sa\u011flayacak alet edevat\u0131n yok edilmesinin y\u00f6ntemsel a\u00e7\u0131dan bir \u00f6zg\u00fcrle\u015fme ve \u201cg\u00fcler y\u00fczl\u00fcl\u00fck\u201d \u015feklinde olmu\u015ftur.<\/p>\n

Totalitarizme kar\u015f\u0131 bir liberal-\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrc\u00fc<\/strong><\/p>\n

Feyerabend\u2019in, \u00f6zg\u00fcrle\u015fmenin bilimden kurtularak sa\u011flanaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemesinin temelinde bilimin insan akl\u0131 \u00fczerinde kurdu\u011fu bask\u0131n\u0131n olmas\u0131 yat\u0131yor. Ona g\u00f6re, bu \u00f6zg\u00fcrle\u015fme ilerlemeyi de sa\u011flayacakt\u0131r. Hatta Feyerabend, insan akl\u0131n\u0131 belirli s\u0131n\u0131rlar i\u00e7ine hapseden d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131lar\u0131n\u0131 y\u0131karak ilerleyen bilimin, tutucu ve gerici bir g\u00fcce d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, bunun da bilimin ilerlemesini engelledi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. B\u00f6ylece kurdu\u011fu \u201cbilimsiz bilimi\u201d bilimselle\u015ftirmek gibi bir \u00e7abaya girmi\u015f oluyor. \u0130lerleme konusuna \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak d\u00fc\u015f\u00fcnsel temelindeki sentezi g\u00f6steren Feyerabend, alternatif yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ve ele\u015ftirel bir ortam\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken, ho\u015fg\u00f6r\u00fcy\u00fc bir olmazsa olmaz olarak sunuyor. Feyerabend\u2019e g\u00f6re bilimin amac\u0131 insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesidir. \u0130lerleme de bilimin y\u00f6ntemsizle\u015fmesi ve insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesinden ge\u00e7er. Feyerabend, daha bir\u00e7ok \u00f6rne\u011fini bulabilece\u011fimiz liberal-\u00e7okk\u00fclt\u00fcrc\u00fc s\u00f6ylemlerinin en me\u015fhurunu bize g\u00f6steriyor: \u201c\u0130nsanlar\u0131n yeni bir k\u00f6lelik t\u00fcr\u00fcne raz\u0131 olsunlar diye de\u011fil, istekleri bizimkilerden ne kadar farkl\u0131 olursa olsun kendi isteklerini ger\u00e7ekle\u015ftirebilsinler diye \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmek istiyoruz\u201d diyor. Feyerabend, bilimselle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 c\u00fcmlelerine bilimsel olarak kabul edilen kuramsal yakla\u015f\u0131mlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bilimsel olmayan yakla\u015f\u0131mlara da ho\u015fg\u00f6r\u00fcyle bak\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini sal\u0131k vererek devam ediyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00e7ok s\u0131k bir \u015fekilde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu s\u00f6ylemin siyasetteki ve sosyal bilimlerdeki yans\u0131mas\u0131 \u201c\u00f6teki\u201d kavram\u0131 \u00e7evresinde \u015fekillenmi\u015ftir. Bu anlay\u0131\u015f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00f6teki kavram\u0131, herkesin birbirine sayg\u0131 duydu\u011fu ama bir yandan da sevmek zorunda oldu\u011fu \u201cuzla\u015fmac\u0131\u201d bir toplum yap\u0131s\u0131n\u0131 ve siyaseti \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Feyerabend kabaca, H\u0131ristiyanl\u0131k zaman\u0131nda imanda bulunan tahamm\u00fcls\u00fczl\u00fck g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bug\u00fcn bilimin kendisinde oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Ayn\u0131 \u015fekilde bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi devrim, Feyerabend\u2019e ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin, i\u00e7inde ba\u015fka d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imlerine ya\u015fama hakk\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 totaliter bir diktat\u00f6rl\u00fck kurmas\u0131yla sonu\u00e7lanm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. B\u00f6ylece birbirinden ayr\u0131lmaz olan iki kavram, \u201ctotalitarizm ve liberal-\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrc\u00fcl\u00fck\u201d Feyerabend\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncesinde bir evlilik yap\u0131yor. Ve bunun sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan \u00f6nerme \u201cliberal-\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrc\u00fc olmayan her \u015fey totaliterdir\u201d \u015feklindeki b\u00fct\u00fcnsel bir \u201cs\u00f6ylem\u201de i\u015faret ediyor ve \u00f6tekile\u015ftirme, totaliterlik ve d\u00fc\u015f\u00fcnce diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc tam da burada devreye girmi\u015f oluyor. Bununla birlikte Feyerabend, farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imlerine hayat hakk\u0131 tan\u0131mayan bir hegemonya kurulmas\u0131n\u0131n yozla\u015fma oldu\u011funu ve \u201cinsan\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirme yolunun anahtar\u0131 bizim elimizdedir, bunu bizden ba\u015fka kimse yapamaz\u201d iddias\u0131n\u0131n kendisiyle \u00e7eli\u015fti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Bu s\u00f6z\u00fcyle Feyerabend, \u00f6zg\u00fcrle\u015fmenin anahtar\u0131n\u0131n kendi elinde, y\u00f6ntemsizli\u011fin ve bilimd\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n elinde oldu\u011funu s\u00f6yleyerek bir hegemonya kuruyor ve kendisiyle \u00e7eli\u015fiyor. Feyerabend, bahsetti\u011fi b\u00fct\u00fcn \u00f6zg\u00fcrle\u015fme ve kar\u015f\u0131s\u0131ndakine hak tan\u0131ma tavr\u0131n\u0131n ilerici oldu\u011funu ifade ediyor: \u201cB\u00fct\u00fcnsel bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin insan akl\u0131 \u00fczerinde kurdu\u011fu h\u00e2kimiyeti y\u0131kan her ideoloji, insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesine hizmet eder. \u0130nsan\u0131 ge\u00e7mi\u015fin miras\u0131 inan\u00e7lar\u0131 sorgulamaya iten her ideoloji ayd\u0131nlanmay\u0131 destekler.\u201d (7) Eserlerinde bilimin totaliter oldu\u011funu \u00e7ok\u00e7a dile getiren Feyerabend, y\u00f6ntemsiz bir \u015fekilde kuram\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla bahsetti\u011fi bilimde ilerleme anlay\u0131\u015f\u0131 da olduk\u00e7a basit bir \u015fekilde anlams\u0131zla\u015fm\u0131\u015f oluyor. Feyerabend, b\u00f6ylece buharla\u015fan her \u015feyi kat\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n

Sonu\u00e7 yerine: Zizek\u2019ten Feyerabend\u2019e yan\u0131t<\/strong><\/p>\n

Feyerabend\u2019in de y\u00f6ntem konusunun i\u00e7ine yerle\u015ftirerek ifade etti\u011fi ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de kapitalist sisteme muhalif olmay\u0131 ya da bilimsel bir dille konu\u015fmay\u0131 engelleyen totalitarizm nosyonunun ve ad\u0131n\u0131 hi\u00e7 ge\u00e7irmese de kastetti\u011fi liberal-\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrc\u00fc yakla\u015f\u0131m\u0131n bug\u00fcn de idame ettirilmesi hem siyasette liberal-muhafazak\u00e2r mant\u0131\u011f\u0131n hem de bilimsizli\u011fin radikalle\u015fmi\u015f bir \u015fekilde devam etti\u011fini g\u00f6stermektedir. Her iki yakla\u015f\u0131m da Sloven filozof Slavoj Zizek\u2019in deyimiyle \u201cBizi d\u00fc\u015f\u00fcnmeye sevk etmek yerine bizi kendi tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 tarihsel ger\u00e7eklikle ilgili yeni bir i\u00e7g\u00f6r\u00fc edinmeye zorlar ve d\u00fc\u015f\u00fcnme zahmetinden kurtar\u0131r, ya da hatta, d\u00fc\u015f\u00fcnmemizi aktif bir \u015fekilde \u00f6nler.\u201d (8) Bunun da bize g\u00f6sterdi\u011fi \u015fey, akla ger\u00e7ekten veda edilmesi ve \u201c\u00f6nleme\u201d ile birlikte Feyerabend\u2019in ate\u015fli bir \u015fekilde kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u00f6tekile\u015ftirmenin ger\u00e7ekle\u015fmesidir. Liberal-\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrc\u00fc yakla\u015f\u0131m hakk\u0131nda Zizek \u00e7ok net bir tabir kullan\u0131r: \u201c\u2026daha yak\u0131ndan bak\u0131l\u0131nca, (ilerlemeci liberallerin) \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrc\u00fc ho\u015fg\u00f6r\u00fclerinin ve farkl\u0131l\u0131klara duyduklar\u0131 sayg\u0131n\u0131n, \u00f6tekileri uygun bir mesafede tutma ihtiyac\u0131 paydas\u0131nda g\u00f6\u00e7 kar\u015f\u0131tlar\u0131yla bulu\u015ftuklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u2018\u00d6tekilere tamam, onlara sayg\u0131 duyar\u0131m\u2019 der liberaller \u2018ama benim alan\u0131ma pek fazla sokulmamal\u0131lar. Bunu yapt\u0131klar\u0131 an beni taciz ederler. Pozitif ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa tam destek veririm fakat y\u00fcksek sesle rap m\u00fczi\u011fi dinlemeye haz\u0131r de\u011filim\u2019 diye ilave ederler. Bug\u00fcn\u00fcn kapitalist toplumlar\u0131nda y\u00fckselen merkezi insan hakk\u0131, taciz edilmeme hakk\u0131d\u0131r yani \u00f6tekilerle aras\u0131nda g\u00fcvenli bir mesafenin olmas\u0131 hakk\u0131.\u201d (9) Dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlay\u0131\u015fta bulundu\u011fu gibi Feyerabend de d\u00f6neminde g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011fu huzursuzluk, belirsizlik ve g\u00fcvensizlik ortam\u0131nda bu \u015fekilde ge\u00e7mi\u015fi \u00f6tekile\u015ftirerek kendi kimli\u011fini radikalle\u015ftirmi\u015f ve asl\u0131nda eski olan\u0131 \u201cyeni\u201d olarak \u00f6n\u00fcm\u00fcze koyma f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015ftur. Feyerabend\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 bug\u00fcn\u00fcn politik ikiy\u00fczl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden farkl\u0131 de\u011fildir. Tek fark\u0131, bunu anar\u015fizm ve bilimsel olmayan bir bilimsellik iddias\u0131yla yapm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Zizek, bunu da \u201ckafeinsiz kahve, sekssiz seks\u201d gibi tabirlerle kapitalist t\u00fcketim mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ekicili\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok say\u0131da makalesinde anlat\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Feyerabend\u2019in anar\u015fizm ve bilimsel olmayan bir bilimsellik iddias\u0131ndaki tutumunu Zizek, \u201ckafeinsiz kahve, sekssiz seks\u201d gibi tabirlerle anlat\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Zizek\u2019in Feyerabend\u2019e ikinci cevab\u0131 da totalitarizm hakk\u0131ndad\u0131r. Hi\u00e7bir \u015fekilde s\u00f6z hakk\u0131 tan\u0131mayan ve k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131m\u0131 da totaliter olan bir kavram olan totaliterli\u011fi, geleneksel muhafazak\u00e2rlar ve postmodernistler payla\u015f\u0131rlar. Aralar\u0131ndaki fark daha ziyade bir vurgu fark\u0131d\u0131r: Kimilerine g\u00f6re \u2018totalitarizm\u2019, modernist Ayd\u0131nlanman\u0131n totalitarizm nosyonunun bizzat kendisine nak\u015folmu\u015f \u2018zaruri\u2019 \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131d\u0131r; kimilerine g\u00f6reyse, bu daha ziyade Ayd\u0131nlanman\u0131n kendi potansiyelini tam olarak kendine ikmal eden bir tehdittir. (10) Bu da kendisinin anar\u015fist oldu\u011funu iddia eden Feyerabend\u2019in yukar\u0131da tarihsel geli\u015fimini verdi\u011fimiz d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temellerinin postmodern-liberal-muhafazak\u00e2r bir ittifak i\u00e7inde oldu\u011funu bize g\u00f6steriyor. Feyerabend, yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemsizlik d\u00fcsturu ve kulland\u0131\u011f\u0131 totalitarizm nosyonuyla birlikte g\u00fcn\u00fcm\u00fczde mevcut d\u00fczeni zorlayacak siyasi projelere do\u011fru en ufak bir reaksiyon g\u00f6steren ki\u015filerin d\u0131\u015flanmas\u0131na ve \u201c\u00f6tekile\u015ftirilmesine\u201d sebep olmu\u015ftur. Zizek, bunu \u201cahlaka d\u00f6n\u00fc\u015f\u201d olarak tan\u0131mlayarak, ne kadar muhafazak\u00e2r bir d\u00fc\u015f\u00fcnce oldu\u011funu \u00e7ok net bir \u015fekilde anlat\u0131r: \u201cKonformist liberal \u015ferefsizler bu yolla var olan d\u00fczeni savunurken, kendilerine ikiy\u00fczl\u00fc bir tatmin bulurlar: \u00c7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc\u011f\u00fcn, s\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn ve bu gibi \u015feylerin diz boyu oldu\u011funu bilirler ama gidi\u015fat\u0131 de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in bulunulacak her giri\u015fim, \u2018totalitarizm\u2019 hayaletine verilen bir hayat \u00f6p\u00fcc\u00fc\u011f\u00fc ile ahlaki olarak tehlikeli ve kabul edilemez ilan edilip reddedilir. (11)<\/p>\n

 <\/p>\n

KAYNAKLAR<\/p>\n

1) Do\u011fan Ergun, Y\u00f6ntemi Bulmak (T\u00fcrkiye\u2019de Toplumsal Bilimlerin Bunal\u0131m\u0131), \u0130mge Kitabevi, s.8.<\/p>\n

2) Do\u011fan Ergun, age, s.113.<\/p>\n

3) F. Hayek (1942), s.277, 278, 279.<\/p>\n

4) Yal\u00e7\u0131n K\u00fc\u00e7\u00fck, Se\u00e7me Teknik \u00c7al\u0131\u015fmalar, A\u0130T\u0130A Yay\u0131nlar\u0131, s.25. \u201cSanatta pop\u00fclizm, politikada dar pratik, bilimde ampirisizm T\u00fcrkiye\u2019yi kemiriyor\u201d s\u00f6z\u00fcne at\u0131fla.<\/p>\n

5) Feyerabend (1970), s.228.<\/p>\n

6) Feyerabend (1981), s.163.<\/p>\n

7) Feyerabend (1981), s.156-7.<\/p>\n

8) Slavoj Zizek, Biri Totalitarizm mi Dedi?: Bir Nosyonun (k\u00f6t\u00fcye) Kullan\u0131m\u0131na Be\u015f M\u00fcdahale, Epos Yay\u0131nlar\u0131, s.9.<\/p>\n

9) Slavoj Zizek, \u201cLiberal multiculturalism masks an oldbarbarismwith a humanface\u201d, http:\/\/www.guardian.co.uk\/commentisfree\/2010\/oct\/03\/immigration-policy-roma-rightwing-europe.<\/p>\n

10) Slavoj Zizek, age, 10-11.<\/p>\n

11) Slavoj Zizek, age, 9.<\/p>\n

Kaynak:<\/strong> Bilim ve Gelecek, Say\u0131:106, Aral\u0131k 2012, s.34-37<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bir d\u00f6nemin fikrine h\u00e2kim olabilmek i\u00e7in d\u00f6nemdeki y\u00f6nteme bakmak gerekir. Nitekim sosyal-pozitif bilimlerde ve siyasette kullan\u0131lan s\u00f6ylemler ve tart\u0131\u015fmalar s\u00fcrekli olarak d\u00f6nemin ruhuna uygun olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Do\u011fan Ergun da Y\u00f6ntemi Bulmak isimli kitab\u0131na Jean Paul Sartre\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fcyle ba\u015fl\u0131yor: \u201cY\u00f6ntemi bulmak ve bilimi olu\u015fturmak gerekir.\u201d (1) Ancak, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde y\u00f6ntem konusundaki \u00e7al\u0131\u015fmalar bize bir yandan y\u00f6ntemin, […]<\/p>\n","protected":false},"author":525,"featured_media":35665,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[482,1507,278,5091,5092,238,1936],"class_list":["post-35664","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-bilim","tag-bilimsel-yontem","tag-ekonomi","tag-feyerabend","tag-keynes","tag-tarih","tag-zizek"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t