Do\u011fada kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131klar kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kabilir, ancak kar\u015f\u0131-madde sadece laboratuvarda yarat\u0131l\u0131r. 2010 y\u0131l\u0131nda Cenevre\u2019deki Avrupa Par\u00e7ac\u0131k Fizi\u011fi laboratuvar\u0131 CERN\u2019de \u00f6nemli geli\u015fme ya\u015fand\u0131. Daha \u00f6nce de yap\u0131lan deneylerin \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck boyutlusu olan yeni deneyde (ALPHA) kar\u015f\u0131-hidrojen atomlar\u0131 manyetik alanlarla hapsedilerek, saniyenin onda biri kadar bir s\u00fcre i\u00e7inde saklanabildiler.<\/p>\n
Maddeyi olu\u015fturan atomlar, atom \u00e7ekirde\u011fi ve etraf\u0131ndaki elektronlardan olu\u015fur. \u00c7ekirdekte ise proton ve n\u00f6tronlar vard\u0131r. En basit atom olan hidrojen atomuna bakarsak, merkezde art\u0131 elektrik y\u00fckl\u00fc bir proton ve etraf\u0131nda da eksi elektrik y\u00fckl\u00fc bir elektrondan meydana gelir. Kar\u015f\u0131 hidrojen atomunun tan\u0131m\u0131 ise, merkezde eksi y\u00fckl\u00fc bir kar\u015f\u0131-proton ve etraf\u0131nda art\u0131 elektrik y\u00fckl\u00fc bir elektrondan (pozitron) ibarettir. Ancak do\u011fada kar\u015f\u0131-atomlar kendili\u011finden olu\u015fmaz. 13,7 milyar y\u0131l \u00f6nce B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan hemen sonra madde\/kar\u015f\u0131-madde simetrisi bozulmu\u015f ve evren \u201cmaddeden\u201d yana se\u00e7imini kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Elbette evren kar\u015f\u0131-maddeyi se\u00e7seydi biz \u015fimdi ona madde diyecektik. Kendili\u011finden simetri k\u0131r\u0131lmas\u0131 dedi\u011fimiz bu olaydan sonra evrende olu\u015fan atomlar yukarda anlat\u0131lan kombinasyonlardan meydana gelmektedir.<\/p>\n
Madde ile kar\u015f\u0131 madde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda birbirlerini yok eder ve radyasyona d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr: \u00d6rne\u011fin bir elektron ve bir pozitron kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca, birbirlerini yok edip \u0131\u015f\u0131\u011fa (fotona) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler. Bu nedenle de evrendeki atomlarda elektronlar (ve protonlar) vard\u0131r, pozitronlar (ve kar\u015f\u0131-protonlar) de\u011fil. Di\u011fer bir deyi\u015fle, evrende kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131klar vard\u0131r ancak kar\u015f\u0131-atomlar yoktur. \u00c7\u00fcnk\u00fc atom \u00e7ekirde\u011finde bulunan proton ve n\u00f6tronlar\u0131n i\u00e7lerindeki kuarklar ile \u00e7ekirde\u011fin etraf\u0131nda bulunan elektronlar madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131d\u0131r, kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131klar de\u011fil. 13,7 milyar y\u0131l \u00f6nceki simetrinin k\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucu, atomu madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131 olu\u015fturur. Y\u00fcksek enerjili olaylarda (s\u00fcpernovalar vb. gibi) kar\u015f\u0131 madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131 olu\u015fabilir, ancak bunlar kar\u015f\u0131-atomlar\u0131 meydana getiremezler; \u00e7\u00fcnk\u00fc kar\u015f\u0131-atomlar ile atomlar birbirlerini yok ederek \u0131\u015f\u0131n\u0131ma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler.<\/p>\n
Laboratuvar ko\u015fullar\u0131nda k\u0131sa s\u00fcreler i\u00e7in kar\u015f\u0131-hidrojen atomu elde etmek olanakl\u0131d\u0131r. Nitekim CERN\u2019deki ATHENA ve ATRAP deneylerinde 2002 y\u0131l\u0131nda \u00e7ok miktarda kar\u015f\u0131-hidrojen atomu elde edildi. Dan Brown\u2019un Melekler ve \u015eeytanlar kitab\u0131na da ilham veren bu deneylerde asl\u0131nda kitapta anlat\u0131lanlar\u0131n tam tersine durumlar s\u00f6z konusudur. Bu deneylerde kar\u015f\u0131-madde ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 hedeflenmektedir, bomba imalat\u0131 de\u011fil. \u00d6te yandan kar\u015f\u0131-maddeyi ancak \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrelerde, saniyenin milyonda biri kadar s\u00fcrelerde bir arada tutmak olanakl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kar\u015f\u0131-madde hemen maddeyle etkile\u015fime girip yok olur. Bu deneylerde ama\u00e7 CPT kuram\u0131 denilen, y\u00fck, parite ve zaman simetrilerinin ge\u00e7erli olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmakt\u0131r. CPT kuram\u0131na g\u00f6re madde ve kar\u015f\u0131-madde spektrumunun tamamen \u00f6zde\u015f olmalar\u0131 gerekir. Hen\u00fcz ispatlanmam\u0131\u015f olan CPT kuram\u0131na g\u00f6re evren zamanda bir y\u00f6n se\u00e7mez. Ama bu simetri ancak tek tek CP ve T simetrilerinin k\u0131r\u0131n\u0131m\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olur. Di\u011fer bir deyi\u015fle, fizikte zaman simetrisi demek basit\u00e7e bir T (zaman) simetrisi de\u011fil, ancak CPT simetrisidir. Yani bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n hem y\u00fck hem parite hem de zaman simetrisini de\u011fi\u015ftirirseniz ancak bir simetriye ula\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n
CERN\u2019deki ALPHA deneyindeyse kar\u015f\u0131-hidrojen atomlar\u0131 manyetik bir tuzak sayesinde 170 milisaniye kadar bir arada tutulabilmi\u015fler ve b\u00f6ylelikle kar\u015f\u0131-madde ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda \u00f6nemli bir ad\u0131m at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kar\u015f\u0131-hidrojen atomlar\u0131, hidrojen atomlar\u0131 gibi y\u00fcks\u00fczd\u00fcr. Proton (kar\u015f\u0131-proton) ve elektronlar\u0131n (pzoitronlar\u0131n) y\u00fckleri birbirlerini n\u00f6tralizeeder. Ancak bunlar\u0131n spin bile\u015fenleri manyetik alandan etkilenir. Bu spin \u00f6zelliklerini kullanan ALPHA deneycileri, 38 kar\u015f\u0131-atomu manyetik alanla hapsetmeyi ba\u015fard\u0131lar.<\/p>\n
Dan Brown\u2019\u0131n kitab\u0131nda kar\u015f\u0131-madde ile bomba yap\u0131l\u0131yordu. Ger\u00e7ekte bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kar\u015f\u0131-maddeyi bir araya getirmek i\u00e7in harcanan enerji, meydana getirilen kar\u015f\u0131-maddenin enerjisine e\u015fittir. Dolay\u0131s\u0131yla, atom bombas\u0131nda oldu\u011fu gibi, \u00e7ekirde\u011fin par\u00e7alanmas\u0131ndan do\u011fan ilave bir enerji yoktur. Ayr\u0131ca, kar\u015f\u0131-madde (\u00f6rne\u011fin kar\u015f\u0131 hidrojen atomu), Dan Brown\u2019un kitab\u0131ndaki gibi uzun s\u00fcre saklanamaz. Eninde sonunda, kar\u015f\u0131 atomu hapsetti\u011fimiz kafesi meydana getiren madde ile etkile\u015fime girerek, \u0131\u015f\u0131n\u0131ma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, yok olur. Bu s\u00fcre de olduk\u00e7a k\u0131sad\u0131r. CERN\u2019deki son deneylerde bu s\u00fcre saniyenin onda birine kadar uzat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ama daha uzun s\u00fcrelerde saklanmas\u0131 pek olas\u0131 g\u00f6r\u00fcnmemektedir. \u00dcstelik burada bahsedilen tek bir atomdur. Bomba yapmak ya da enerji elde etmek i\u00e7in bu atomlardan (kar\u015f\u0131-atomlardan) milyar kere milyarlarcas\u0131 gerekmektedir. Bu da teknik olarak olanakl\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n
Kaynak: <\/strong>Kerem Canko\u00e7ak, 50 Soruda Maddenin Evrimi, Haziran 2019, s.90-93<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Do\u011fada kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131klar kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kabilir, ancak kar\u015f\u0131-madde sadece laboratuvarda yarat\u0131l\u0131r. 2010 y\u0131l\u0131nda Cenevre\u2019deki Avrupa Par\u00e7ac\u0131k Fizi\u011fi laboratuvar\u0131 CERN\u2019de \u00f6nemli geli\u015fme ya\u015fand\u0131. Daha \u00f6nce de yap\u0131lan deneylerin \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck boyutlusu olan yeni deneyde (ALPHA) kar\u015f\u0131-hidrojen atomlar\u0131 manyetik alanlarla hapsedilerek, saniyenin onda biri kadar bir s\u00fcre i\u00e7inde saklanabildiler. Maddeyi olu\u015fturan atomlar, atom \u00e7ekirde\u011fi ve etraf\u0131ndaki elektronlardan […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":35889,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[3624],"tags":[265,288,1675,4634,4635,3196,1600],"class_list":["post-35888","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-sorularla-bilim","tag-cern","tag-fizik","tag-foton","tag-karsi-madde","tag-pozitron","tag-proton","tag-radyasyon"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35888","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/429"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35888"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35888\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/35889"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35888"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35888"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35888"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}