1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren, n\u00f6roloji alan\u0131ndaki uzmanlar ara\u015ft\u0131rma gere\u00e7lerinin aras\u0131na, faaliyet halindeki merak\u0131 beyinde g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemeye tam anlam\u0131yla izin veren yeni ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ara\u00e7 eklediler. Fonksiyonel manyetik rezonans g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme (fMRI) ad\u0131 verilen bu ara\u00e7, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n belirli zihinsel s\u00fcre\u00e7ler s\u0131ras\u0131nda, beynin hangi b\u00f6lgelerinin aktif oldu\u011funu inceleyebilmelerini sa\u011flayan bir prosed\u00fcrd\u00fcr. S\u00f6z konusu teknik, beynin belirli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yo\u011fun olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n, ya\u015fanan sinirsel aktivite i\u00e7in gerekli enerjiyi sa\u011flamak amac\u0131yla, o b\u00f6l\u00fcmdeki kan ak\u0131\u015f\u0131nda bir art\u0131\u015fa neden olmas\u0131na dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla, \u00e7al\u0131\u015fan beyinde, kan\u0131n oksijen seviyesine ba\u011fl\u0131 kontrast kullan\u0131larak, kan ak\u0131\u015f\u0131ndaki de\u011fi\u015fikliklerin anl\u0131k g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc al\u0131n\u0131r ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak haritaland\u0131r\u0131labilir. Oksijenlenmi\u015f kan, oksijensiz kandan farkl\u0131 manyetik \u00f6zelliklere sahiptir ve g\u00f6receli fark g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenebilmektedir.<\/p>\n
Tamamlay\u0131c\u0131 bili\u015fsel ara\u015ft\u0131rmalarla birle\u015ftirildi\u011finde fMRI, merakla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalara yeni bir boyut kazand\u0131rmaktad\u0131r. Kimi n\u00f6roloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da merak\u0131n n\u00f6rofizyolojik temellerine y\u00f6nelik anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 geli\u015ftirmede \u00f6zellikle yenilik\u00e7i ve etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n Epistemik merak ve \u00f6d\u00fcl beklentisi ba\u011flant\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n 2009\u2019da yap\u0131lan \u00f6nemli bir \u00e7al\u0131\u015fmada, Caltech\u2019den Min Jeong Kang, Colin Camerer ve di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, merak\u0131n n\u00f6rolojik yol haritas\u0131n\u0131 tespit etmek amac\u0131yla fMRI y\u00f6ntemini kulland\u0131lar. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, 19 kat\u0131l\u0131mc\u0131ya 40 basit sorunun sunuldu\u011fu ve\u00a0 fMRI ile beyin taramas\u0131 yapt\u0131klar\u0131 bir test haz\u0131rlad\u0131lar. Bir\u00e7ok farkl\u0131 konu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7eren bu sorular, y\u00fcksek ve d\u00fc\u015f\u00fck \u00f6zg\u00fcl-epistemik merak\u0131n (belirli bilgiye olan ilgiden \u00f6t\u00fcr\u00fc olu\u015fan merak) farkl\u0131 bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131 yaratacak \u015fekilde \u00f6zel olarak se\u00e7ildi. Sorulardan birinde \u201cHangi enstr\u00fcman \u015fark\u0131 s\u00f6yleyen insan sesini taklit etmesi amac\u0131yla icat edildi?\u201d diye sorulurken, bir di\u011fer soru da \u201cD\u00fcnya\u2019n\u0131n ait oldu\u011fu galaksinin ad\u0131 nedir?\u201ddi. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar s\u0131ras\u0131yla bir soru okuyor, cevab\u0131 tahmin etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ve e\u011fer ger\u00e7ekten cevab\u0131 bilmiyorlarsa, bu sorunun do\u011fru yan\u0131t\u0131n\u0131 ne kadar merak ettiklerini derecelendiriyorlar ve kendi tahminlerine ne kadar g\u00fcvendikleri belirtiyorlard\u0131. \u0130kinci k\u0131s\u0131mda, her bir kat\u0131l\u0131mc\u0131ya ayn\u0131 soru tekrar soruluyor, hemen ard\u0131ndan da do\u011fru cevap g\u00f6steriliyordu (\u015eu an siz de merak ettiyseniz, ilk \u00f6rnek sorunun cevab\u0131 keman, ikinci \u00f6rnek sorunun cevab\u0131 da Samanyolu idi). Bildirilen merak\u0131n, belirsizli\u011fin \u201cters-U-\u015feklinde\u201d bir fonksiyonu oldu\u011fu bulundu.<\/p>\n fMRI g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerine g\u00f6re, hissedilen yo\u011fun meraka kar\u015f\u0131l\u0131k olarak, \u00f6d\u00fcllendirici uyaranlara y\u00f6nelik beklenti \u00fczerine harekete ge\u00e7mesiyle bilinen sol kaudat ve bilateral prefrontal korteks (PFC) alanlar\u0131 da \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde hareketlenmi\u015fti. Bu beklenti, uzun bir s\u00fcredir g\u00f6rmek istedi\u011finiz bir tiyatro oyununda perde y\u00fckselmeden \u00f6nce sahip oldu\u011funuz duyguyla ayn\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca sol kaudat ad\u0131 verilen b\u00f6lgenin, her ikisinin de birer \u00f6d\u00fcllendirme bi\u00e7imi olarak kabul edildi\u011fi, hay\u0131rseverlik anlam\u0131nda ba\u011f\u0131\u015f yapma ve haks\u0131z yere cezaland\u0131rma kar\u015f\u0131s\u0131nda verilen tepki s\u0131ras\u0131nda da harekete ge\u00e7ti\u011fi g\u00f6zlemlendi. Bu nedenle, Kang ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n bulgular\u0131, epistemik merak\u0131n (bu bilgiye olan a\u00e7l\u0131kt\u0131r) bir \u00f6d\u00fcl beklentisini do\u011furdu\u011fu fikriyle tutarl\u0131d\u0131r; bu, bilginin ve bilginin edinilmesinin zihnimizde nas\u0131l bir de\u011fer ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bununla birlikte, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir \u015fekilde, \u00f6d\u00fcl ve zevk devrelerinde (ve \u00f6d\u00fcl beklentisinde en g\u00fcvenilir \u015fekilde harekete ge\u00e7irilen b\u00f6lgelerden biri oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen) \u00e7ekirdek akumbens olarak bilinen beyin yap\u0131s\u0131 Kang ve ekibinin deneyinde hareketlilik g\u00f6stermedi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ayr\u0131ca, sorulara do\u011fru yan\u0131tlar\u0131 verildi\u011finde, beynin \u00f6nemli derecede harekete ge\u00e7ti\u011fi b\u00f6lgelerin \u00f6\u011frenme, bellek ve dil anlama ve \u00fcretimiyle (\u00f6rn. Inferior frontal girus) tipik olarak ili\u015fkili olan b\u00f6lgeler oldu\u011funu buldular. \u00d6zellikle, kat\u0131l\u0131mc\u0131lara daha \u00f6nce yanl\u0131\u015f tahmin ettikleri sorular\u0131n cevaplar\u0131 g\u00f6sterildi\u011finde, beyindeki hareketlenmenin daha g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu tespit edildi. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar ayr\u0131ca, daha \u00f6nce yanl\u0131\u015f cevaplanan sorular\u0131n do\u011fru yan\u0131tlar\u0131n\u0131n daha iyi hat\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6stermi\u015flerdir. Daha sonra yap\u0131lan bir davran\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da, ilk ba\u015fta hissedilen yo\u011fun d\u00fczeydeki bir merak\u0131n, 10 g\u00fcn sonra bile s\u00fcrpriz cevaplar\u0131n daha iyi hat\u0131rlanmas\u0131yla ili\u015fkili oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Bunlar asl\u0131nda beklenen sonu\u00e7lard\u0131r diyebiliriz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir hata d\u00fczeltildi\u011finde, as\u0131l merak edilen konular s\u00f6z konusuysa, bilgi daha de\u011ferli hale gelir ve \u00f6\u011frenme potansiyeli daha bir y\u00fckselir. \u00d6te yandan, geleneksel olarak \u00f6d\u00fcle tepki verdi\u011fi bilinen di\u011fer beyin b\u00f6lgelerinin do\u011fru yan\u0131t\u0131n sunulmas\u0131yla dikkate de\u011fer bir d\u00fczeyde harekete ge\u00e7memesi de biraz \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131.<\/p>\n T\u00fcm n\u00f6rolojik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n neredeyse ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak ba\u015f\u0131na bela olan bir belirsizlik vard\u0131r.\u00a0 fMRI, en az\u0131ndan epistemik merak\u0131n kimi bi\u00e7imlerinin te\u015fvik edilmesiyle ger\u00e7ekten de beynin aktif b\u00f6lgelerinin haritas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131rken (ve daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi, bu b\u00f6lgeler \u00f6d\u00fcl beklentisiyle ili\u015fkili bulunmu\u015ftur), ayn\u0131 b\u00f6lgeler (\u00f6rne\u011fin sol kaudat ve PFC) di\u011fer beyin fonksiyonlar\u0131nda da aktif hale gelmektedir. Sonu\u00e7 olarak, e\u011fer bili\u015fsel psikolojiden sa\u011flanan destekleyici kan\u0131tlar olmasa, merak ile \u00f6d\u00fcl beklentisi aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131 olduk\u00e7a zay\u0131f olurdu.<\/p>\n Merak\u0131 kar\u015f\u0131lamaya yat\u0131r\u0131m yapmak<\/strong><\/p>\n Elde edilen bulgular\u0131 daha da sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in Kang ve ekibi, ger\u00e7ek \u00f6d\u00fcl beklentisi ile artan dikkatin basit i\u015flevi (daha \u00f6nceki deneylerde sol kaudat\u0131 harekete ge\u00e7irdi\u011fi de ke\u015ffedildi) aras\u0131nda bir ayr\u0131m yap\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak \u015fekilde haz\u0131rlanm\u0131\u015f ek bir test yapt\u0131lar. Yeni deneyin iki k\u0131sm\u0131 bulunmaktayd\u0131. Birinci k\u0131s\u0131mda, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n 50 sorudan herhangi birinin do\u011fru cevab\u0131n\u0131 bulmak i\u00e7in, konulardan herhangi birinde 25 jetondan birini harcamalar\u0131na izin verildi (orijinal 40 soruya 10 soru daha eklendi). Jetonlar\u0131n say\u0131s\u0131, soru say\u0131s\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131na e\u015fit oldu\u011fundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, \u00e7\u0131kar\u0131m, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n belirli bir cevap i\u00e7in bir jeton harcamak suretiyle bir ba\u015fka sorudan vazge\u00e7meyi tercih edecekleri y\u00f6n\u00fcndeydi. \u0130kinci k\u0131s\u0131mda ise, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar yan\u0131t\u0131n g\u00f6z\u00fckmesi i\u00e7in 5 ile 25 saniye aras\u0131nda beklemeye karar verebilirlerdi veya beklemeyi b\u0131rak\u0131p bir sonraki soruya ge\u00e7meyi tercih edebilirler ve b\u00f6ylece bir \u00f6nceki sorunun do\u011fru cevab\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015f olurlard\u0131. Her iki durum da (jeton harcamak veya cevap beklemek) kaynaklardan veya zamandan olmak \u00fczere belirli bir \u00f6demeyle sonu\u00e7lanacakt\u0131. Sonu\u00e7lar g\u00f6sterdi ki, jeton veya zaman harcamak ifade edilen merak ile g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde ili\u015fkiliydi Bu sonu\u00e7, insanlar\u0131n genellikle \u00f6d\u00fcllendirilmesini bekledikleri \u015feylere veya eylemlere (zaman veya para) yat\u0131r\u0131m yapmaya daha yatk\u0131n olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi ve merak\u0131n \u00f6d\u00fcl i\u00e7in bir beklenti olarak de\u011ferlendirilmesi yorumunu g\u00fc\u00e7lendirdi.<\/p>\n Genel olarak, kalan belirsizliklere ra\u011fmen, Kang ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, spesifik epistemik merak\u0131n, bir \u00f6d\u00fcl olarak kabul g\u00f6ren bilgiye y\u00f6nelik beklentiyle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu fikrini ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015flarda yanl\u0131\u015f cevaba y\u00f6nelik meraka kar\u015f\u0131l\u0131k olarak haf\u0131zan\u0131n g\u00fc\u00e7lendi\u011fini g\u00f6steren ek bulgular, merak\u0131n \u00f6\u011frenme potansiyelini artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu bulgu, \u00f6\u011fretim y\u00f6ntemlerini geli\u015ftirmek ve bilgiyi daha etkili bir \u015fekilde iletmek i\u00e7in \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 sa\u011flayabilir. Kang ve ekibi taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fma \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 kadar, bir\u00e7ok cevaplanmam\u0131\u015f soruyu da arkas\u0131nda b\u0131rakt\u0131. \u00d6zellikle bu ara\u015ft\u0131rma sadece, \u00f6nemsiz sorular gibi bilgi temelli kataliz\u00f6rlerle uyand\u0131r\u0131lmas\u0131 beklenen tek bir t\u00fcr merak\u0131 (belirli epidemik)\u00a0 ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Alg\u0131sal merak ve yoksunluk hissi ba\u011flant\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n Beyin yenili\u011fe, s\u00fcrprize veya s\u0131k\u0131nt\u0131dan ka\u00e7\u0131nma arzusuna benzer \u015fekilde tepki veriyor mu? Yan\u0131t, uyar\u0131c\u0131n\u0131n bi\u00e7imine ba\u011fl\u0131 m\u0131? \u00d6rne\u011fin, bir metni okumak yerine, bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc inceleyerek edindi\u011fimiz merak duygusunun beyindeki s\u00fcre\u00e7leri ayn\u0131 m\u0131? 2012\u2019de yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fma, bu ilgin\u00e7 sorulardan baz\u0131lar\u0131na de\u011finmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n \u0130nsan\u0131n beynini, bir yandan o beynin yap\u0131s\u0131n\u0131 merak ederken incelemek, kesinlikle heyecan verici bir deney olmal\u0131. Fakat birinden merakl\u0131 olmas\u0131n\u0131 tam olarak nas\u0131l isteyebiliriz? Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n meraklar\u0131n\u0131 (\u00f6rne\u011fin, 1-5 aras\u0131 bir \u00f6l\u00e7ekte) de\u011ferlendirmelerini istemenin bile, belirli bir miktarda \u00f6znel belirsizli\u011fe neden olaca\u011f\u0131 kesindir. Hollanda\u2019daki Leiden \u00dcniversitesi\u2019nden bili\u015fsel alanda uzman Marieke Jepma ve ekibi, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n merak\u0131n\u0131 artt\u0131rmak amac\u0131yla Kang ve meslekta\u015flar\u0131ndan farkl\u0131 bir y\u00f6ntem kulland\u0131. \u00d6zellikle Jepma, dikkatini yeni, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ya da belirsiz nesneler ya da olgular taraf\u0131ndan uyand\u0131r\u0131lan mekanizma olan alg\u0131sal merak \u00fczerine odaklamaya karar verdi. Buradaki ama\u00e7, merak\u0131n s\u00f6nmekte olan k\u00f6zlerini, bir\u00e7ok yoruma a\u00e7\u0131k olan kimi \u015f\u00fcpheli uyaranlar taraf\u0131ndan ate\u015flemekti diyebiliriz. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu nedenle, bulan\u0131kl\u0131k y\u00fcz\u00fcnden tan\u0131mlanmas\u0131 g\u00fc\u00e7 olan bir otob\u00fcs ya da akordeon gibi \u00e7e\u015fitli ortak nesnelerin bulan\u0131k g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri g\u00f6sterilen 19 kat\u0131l\u0131mc\u0131n\u0131n beyinlerini tarad\u0131lar (fMRI\u2019yi kullanarak). Hissedilen merak\u0131n tetiklenmesini ve hafifletilmesini y\u00f6nlendirmek i\u00e7in Jepma ve meslekta\u015flar\u0131, bulan\u0131k ve net resimlerden olu\u015fan d\u00f6rt farkl\u0131 kombinasyonu ak\u0131ll\u0131 bir bi\u00e7imde kulland\u0131lar (\u015eekil 1, kombinasyonlar\u0131n k\u00fcmesini g\u00f6stermektedir): bulan\u0131k bir resim ve buna kar\u015f\u0131l\u0131k gelen net resim; bulan\u0131k bir resim ve bunu takiben tamamen ilgisiz net bir resim; net bir resim ve buna kar\u015f\u0131l\u0131k gelen bulan\u0131k bir resim; ve net bir resim ve onu izleyen \u00f6zde\u015f bir di\u011fer net resim. Bu y\u00fczden kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, ne beklemeleri gerekti\u011fini ya da objeye y\u00f6nelik meraklar\u0131n\u0131n giderilip giderilmeyece\u011fini asla bilemiyorlard\u0131.<\/p>\n Jepma\u2019n\u0131n ara\u015ft\u0131rmas\u0131, hissedilen merak\u0131n n\u00f6rolojik ili\u015fkilerini g\u00f6stermek amac\u0131yla yap\u0131lan ilk ara\u015ft\u0131rmalardan oldu\u011fundan, sonu\u00e7lar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir ilgi yarataca\u011f\u0131 ve hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratmayaca\u011f\u0131 kesindi. \u0130lk olarak Jepma ve ekibi, hissedilen merak\u0131n, rahats\u0131z edici ko\u015fullara kar\u015f\u0131 hassas olan (bu b\u00f6lgeler sadece rahats\u0131z edici ko\u015fullara kar\u015f\u0131 hassas de\u011filler) b\u00f6lgeleri de harekete ge\u00e7irdi\u011fini ke\u015ffetti. Bu bulgunun, bilgi bo\u015flu\u011fu teorisinin beklentileriyle tutarl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor; alg\u0131sal merak\u0131n susuzlu\u011fa benzer bir \u015fekilde, olumsuz bir ihtiya\u00e7 duygusu ve yoksunluk hissi \u00fcretti\u011fi ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n \u0130kinci olarak da, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar alg\u0131lanan meraktaki rahatlaman\u0131n, bilinen \u00f6d\u00fcl sistemini harekete ge\u00e7irdi\u011fini g\u00f6zlemlemi\u015ftir. Bu bulgular bir kez daha, merak edilen bilgilerin elde edilmesi ya da en az\u0131ndan bu meraka y\u00f6nelik yo\u011funlu\u011fun biraz olsun azalmas\u0131 sayesinde, alg\u0131sal merak\u0131 simgeleyen s\u0131k\u0131nt\u0131 halinin son bulmas\u0131n\u0131n zihin taraf\u0131ndan \u00f6d\u00fcllendirici olarak alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 fikriyle tutarl\u0131yd\u0131. Basit\u00e7e s\u00f6ylemek gerekirse, alg\u0131sal olarak merakl\u0131 olmak biraz yoksun, kendisiyle \u00e7at\u0131\u015fan veya karn\u0131 a\u00e7 biri olmak gibidir. Bir merak\u0131 tatmin etmek, iyi yemek, iyi \u015farap ya da iyi bir sevi\u015fmeyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir.<\/p>\n Jepma ve ekibi, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ilgin\u00e7 bir ger\u00e7e\u011fi de g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kard\u0131lar: Alg\u0131lanan merak\u0131n artmas\u0131 ve azalmas\u0131, tesad\u00fcfi belle\u011fi (ger\u00e7ekten denemeden \u015fekillenen an\u0131lar) g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in harekete ge\u00e7iyor ve \u00f6\u011frenmeyle ili\u015fkili oldu\u011fu kabul edilmi\u015f bir beyin yap\u0131s\u0131 olan hipokamp\u00fcs\u00fcn aktivasyonuna e\u015flik ediyor. Bu ke\u015fif, merak\u0131 ate\u015flemenin sadece ke\u015ffetmeyi motive eden ikna edici bir strateji olmad\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 zamanda \u00f6\u011frenmeyi de g\u00fc\u00e7lendirdi\u011fi \u015feklindeki varsay\u0131ma destek sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Meraklar \u00e7e\u015fit \u00e7e\u015fit mi?<\/strong><\/p>\n Jepma\u2019n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 ile Kang ve ekibinin sonu\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda benzerliklerden \u00e7ok, farkl\u0131l\u0131klar \u00f6zellikle can s\u0131k\u0131c\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Jepma\u2019n\u0131n bulgular\u0131 genelde \u201cmerak uyand\u0131r\u0131c\u0131 bir durum\u201d olan merak ile uyu\u015fmaktad\u0131r (kan\u0131t bulmuyor olmas\u0131na ra\u011fmen), Kang\u2019\u0131n bulgular\u0131 ise \u00f6ncelikle \u201ckeyif verici bir durum\u201d olan merak ile tutarl\u0131d\u0131r (fakat yine de bir delil de\u011fildir). Bu g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte tutars\u0131z sonu\u00e7larla nas\u0131l uzla\u015fabiliriz?<\/p>\n \u00d6ncelikle daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi \u00fczere, Jepma\u2019n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 alg\u0131sal merak\u0131n (belirsizlik, gariplik veya kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 uyaranlar taraf\u0131ndan uyand\u0131r\u0131lan merak) ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla \u00f6zellikle tasarlanm\u0131\u015ft\u0131. Daha da a\u00e7\u0131k bir ifadeyle, bulan\u0131k g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerle uyand\u0131r\u0131lan merak mekanizmas\u0131, \u201cbelirli-alg\u0131sal\u201d olarak karakterize edilebilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc kat\u0131l\u0131mc\u0131lar belirsiz, bulan\u0131k resimleri bilmek i\u00e7in merakl\u0131d\u0131r. Di\u011fer yandan, \u00f6nemsiz sorular\u0131n tetikledi\u011fi merak\u0131 inceleyerek, Kang ve ekibinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00f6ncelikle belirli-epistemik merak\u0131n altyap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r; yani belirli bir bilgi i\u00e7in duyulan entellekt\u00fcel arzunun. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe bak\u0131l\u0131rsa, bu y\u00fczden iki \u00e7al\u0131\u015fma da merak\u0131n farkl\u0131 y\u00f6nleri veya mekanizmalar\u0131n\u0131n (en az\u0131ndan k\u0131smen) beynin ayr\u0131 b\u00f6lgelerini i\u00e7erebilece\u011fini ve kendilerini farkl\u0131 psikolojik durumlar olarak g\u00f6sterebilece\u011fini belirtmektedir.<\/p>\n Litman, \u201cI-merak\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015feyin, ilgiyle alakal\u0131 haz verici bir duygu oldu\u011funu ve \u201cD-merak\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015feyin de, belirli bilgilere eri\u015fememekten kaynaklanan yoksunluk hissi oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. N\u00f6robilimsel sonu\u00e7lar\u0131n Litman\u2019\u0131n anlay\u0131\u015f\u0131yla birle\u015ftirilmesi, alg\u0131lanan merak\u0131n belki de esas olarak D tipi olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi, epistemik merak\u0131n da temelde I-tipi oldu\u011fu izlenimini vermektedir. Bu ortaya \u00e7\u0131kan tablo, ayn\u0131 zamanda bili\u015fsel alanda \u00e7al\u0131\u015fan biliminsanlar\u0131ndan Jacqueline Gottlieb, Celeste Kidd ve Pierre-Yves Oudeyer\u2019in \u201cTek bir optimizasyon s\u00fcreci kullanmak yerine \u2026 merak, yenilik\/s\u00fcrprizle ilgili basit bulgular ve daha uzun s\u00fcreli zaman \u00f6l\u00e7eklerinde \u00f6\u011frenme s\u00fcrecinin \u00f6l\u00e7\u00fclerini i\u00e7eren bir mekanizmalar ailesinden olu\u015fur\u201d hipoteziyle de tutarl\u0131d\u0131r. Bu, farkl\u0131 merak t\u00fcrleri i\u00e7in mutlaka beyinde birbirinden tamamen farkl\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z anlam\u0131na gelmez. Farkl\u0131 t\u00fcr meraklar beyinde baz\u0131 ortak merkezleri i\u00e7erebilir (\u00f6rne\u011fin, beklenti hissinden sorumlu olan merkezler gibi); ama ayn\u0131 zamanda, beyindeki t\u00fcm i\u015flemler belir bir derecede i\u015flevsel ba\u011flant\u0131sall\u0131\u011fa sahip olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, birbirinden ayr\u0131 s\u00fcre\u00e7leri ve kimyasallar\u0131 da harekete ge\u00e7irebilir.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmalardaki eksikler<\/strong><\/p>\n Jepma ve ekibi, temkinlilikle, hem kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, hem de Kang ve ekibinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan birka\u00e7 belirsizli\u011fin, her iki ekipten birinin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 bir sonu\u00e7 ortaya koymas\u0131na izin vermedi\u011fini belirtiyorlar. \u00d6rne\u011fin, Kang ve ekibinin deneyinde \u00f6nemsiz sorular\u0131 daima do\u011fru yan\u0131tlar\u0131n izledi\u011fi ger\u00e7e\u011fi nedeniyle, beynin belirli b\u00f6l\u00fcmlerinin harekete ge\u00e7mesinin genel bir geri bildirim beklentisini mi, belirli do\u011fru bir cevaba ili\u015fkin merak\u0131 m\u0131 veya her ikisinin bir bile\u015fimini mi yans\u0131t\u0131p yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131 tam olarak a\u00e7\u0131k de\u011fildir. Bu kesinlikle Jepma ve ekibinin kimi zaman bulan\u0131k resimlerdeki belirsizli\u011fi ortadan kald\u0131rmamas\u0131n\u0131n ve bazen de tamamen ilgisiz ama net bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc g\u00f6stermesinin nedenidir. Bu kas\u0131tl\u0131 durum, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n yaln\u0131zca resimdeki objenin do\u011fas\u0131na y\u00f6nelik merak ile ortaya \u00e7\u0131kan hareketlili\u011fi, potansiyel olarak bulan\u0131k resimlerdeki kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na son verebilecek bir geri bildirim bi\u00e7iminin beklentisiyle yarat\u0131lm\u0131\u015f olandan ay\u0131rmas\u0131na izin vermektedir.<\/p>\n \u00d6te yandan, Jepma\u2019n\u0131n ekibi, sonu\u00e7lar\u0131n yorumlanmas\u0131nda, net g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn kendi deneyleri s\u0131ras\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sadece yar\u0131s\u0131nda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finin ilave bir belirsizli\u011fe neden oldu\u011funu da kabul ediyorlar. \u00d6zellikle, net bir g\u00f6rselin ortaya \u00e7\u0131k\u0131p \u00e7\u0131kmayaca\u011f\u0131 belirsizli\u011fine kar\u015f\u0131, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n g\u00f6rselin asl\u0131nda ne oldu\u011fu hakk\u0131nda deneyimledikleri belirsizli\u011fin (dolay\u0131s\u0131yla merak\u0131n) derecesini belirlemeleri imk\u00e2ns\u0131zd\u0131.<\/p>\n Kang ve Jepma\u2019n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndaki bu tabi s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar, bili\u015fsel psikoloji ve n\u00f6robilim alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ger\u00e7ekte ne kadar zor oldu\u011funu g\u00f6stermeye de hizmet etmektedir. Beyin \u00f6ylesine karma\u015f\u0131k bir donan\u0131m par\u00e7as\u0131 ve zihin de \u00f6ylesine ola\u011fan\u00fcst\u00fc derecede ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve anla\u015f\u0131lmaz bir yaz\u0131l\u0131m par\u00e7as\u0131d\u0131r ki, en \u00f6zenle planlanm\u0131\u015f deneyler bile her zaman \u00f6ng\u00f6r\u00fclemezlik i\u00e7in bir yer b\u0131rakmaktad\u0131r.<\/p>\n Yine de, Jepma ve ekibi taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen ve beni, neye yol a\u00e7aca\u011f\u0131 ve bunu neyin takip edece\u011fi konusunda inan\u0131lmaz merakland\u0131ran bu deneyden \u00e7ok etkilendim. Jepma ile skype konu\u015fmam\u0131z s\u0131ras\u0131nda kendisine \u201cNeden merak hakk\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaya karar verdin?\u201d diye sordum.<\/p>\n \u201cYararlanma ve ke\u015ffetme aras\u0131ndaki ikilemi inceliyordum\u201d diye a\u00e7\u0131klad\u0131 ve devam etti, \u201cBildi\u011fimiz \u015feylerden zaten faydalan\u0131r\u0131z ve daha az bildi\u011fimiz \u015feyleri de ke\u015ffederiz. Ben faydalanma ve ke\u015ffetmenin karar s\u00fcre\u00e7lerini nas\u0131l y\u00f6nlendirdi\u011fiyle ilgiliydim.\u201d http:\/\/nautil.us\/issue\/52\/the-hive\/why-curiosity-can-be-both-painful-and-pleasurable<\/p>\n Kaynak: <\/strong>Bilim ve Gelecek, Ocak 2018, Say\u0131:167, s.32-35<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Darwin\u2019i de kapsayan e\u011flenceli bir anekdot, yarat\u0131c\u0131 insanlarda merak\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00e7ok g\u00fczel bir \u00f6rne\u011fidir. Darwin, 1828 y\u0131l\u0131nda Cambridge\u2019e ayak bast\u0131\u011f\u0131nda, h\u0131rsl\u0131 bir b\u00f6cek toplay\u0131c\u0131s\u0131 haline gelir. Bir keresinde, \u00f6l\u00fc bir a\u011fac\u0131n kabu\u011funu soyduktan sonra iki tane karafatma bulur ve her birini birer eliyle yakalar. Tam bu s\u0131rada g\u00f6z\u00fcne \u00e7ok nadir rastlanan bir b\u00f6cek (e.n. crucifix […]<\/p>\n","protected":false},"author":410,"featured_media":36409,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[1106,461,5243,1825,366],"class_list":["post-36408","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-algi","tag-darwin","tag-epistemik-merak","tag-merak","tag-psikoloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/2-13-300x201.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/3-001-300x200.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/4-8-300x235.jpg\")
\nBu tamamen mant\u0131kl\u0131yd\u0131, ama sorum h\u00e2l\u00e2 tam olarak yan\u0131t bulmam\u0131\u015ft\u0131, bu y\u00fczden devam ettim: \u201cVe sonra?\u201d
\n\u201cSonra fark ettim ki, ke\u015ffetmek i\u00e7in ba\u015fl\u0131ca motivasyon merakt\u0131, dolay\u0131s\u0131yla bu alana y\u00f6neldim. Me\u011fer, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nemi olmas\u0131na ra\u011fmen, n\u00f6robilimsel alanda merak \u00fczerine \u00e7ok az ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lm\u0131\u015f, bunu \u00f6\u011frenmi\u015f oldum.\u201d
\n\u201cHen\u00fcz yay\u0131mlanmam\u0131\u015f herhangi bir ek \u00e7al\u0131\u015fma yapt\u0131n\u0131z m\u0131 peki?\u201d
\nG\u00fcl\u00fcmsedi. \u201cNas\u0131l da tahmin ettin? Bireylerin meraklar\u0131n\u0131 giderebilmek i\u00e7in fiziksel bir a\u011fr\u0131ya bile haz\u0131r olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 test etmek i\u00e7in bir \u00f6n \u00e7al\u0131\u015fma yapt\u0131k.\u201d
\n\u201cVe onlar…?\u201d
\n\u201cHerkes ac\u0131 \u00e7ekmeye hevesli de\u011fildi\u201d diyor ve ekliyor, \u201cBaz\u0131lar\u0131 hari\u00e7.\u201d
\nDarwin, a\u011fz\u0131nda b\u00f6ceklerle, \u015f\u00fcphesiz o ac\u0131 \u00e7ekenlerin aras\u0131nda olurdu.<\/p>\n