{"id":36423,"date":"2019-08-30T00:00:56","date_gmt":"2019-08-29T21:00:56","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=36423"},"modified":"2019-10-04T16:03:54","modified_gmt":"2019-10-04T13:03:54","slug":"tarihsel-olgular-nasil-ele-alinmali","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/08\/30\/tarihsel-olgular-nasil-ele-alinmali","title":{"rendered":"Tarihsel olgular nas\u0131l ele al\u0131nmal\u0131?"},"content":{"rendered":"

Gelece\u011fi elde etmeye y\u00f6nelik s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin en \u00f6nemli cephelerinden biri ge\u00e7mi\u015fe ili\u015fkindir. Her s\u0131n\u0131f kendi gelece\u011fini yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken kendi ge\u00e7mi\u015fini de yazar. Dolay\u0131s\u0131yla tarih s\u00fcrekli yeniden yaz\u0131l\u0131r. Yeniden yaz\u0131lmak tarihin f\u0131trat\u0131nda vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc tarih s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleri tarihidir. Tarih-\u00fcst\u00fc ve zaman-\u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 olsayd\u0131 ne iyi olurdu! Ama yoktur. O halde yeniden yaz\u0131m devam edecek. <\/em><\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015fi olmayan\u0131n gelece\u011fi olamaz denir. S\u00fcreklili\u011fe vurgu yapan bir \u00f6nermedir bu. B\u00fcy\u00fck at\u0131l\u0131m d\u00f6nemlerinde ise devrimciler ge\u00e7mi\u015fe de\u011fil gelece\u011fe, s\u00fcreklili\u011fe de\u011fil kopu\u015fa vurgu yaparlar. En genelde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda iki yakla\u015f\u0131m da do\u011frudur. Hi\u00e7bir \u015fey mutlak olarak yeni de\u011fildir, hi\u00e7bir \u015fey de mutlak olarak eski\u2026 Ge\u00e7mi\u015f ve gelecek i\u00e7 i\u00e7edir.<\/p>\n

Gelece\u011fi elde etmeye y\u00f6nelik s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin en \u00f6nemli cephelerinden biri ge\u00e7mi\u015fe ili\u015fkindir. Gelece\u011fin kendilerine ait oldu\u011funu iddia eden g\u00fc\u00e7ler bunun kan\u0131tlar\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fte ararlar, ge\u00e7mi\u015ften g\u00fc\u00e7 dev\u015firirler. Bu nedenle tarihsel olgulara yakla\u015f\u0131m, bir tarih tart\u0131\u015fmas\u0131ndan \u00e7ok keskin bir politik tart\u0131\u015fmaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Her s\u0131n\u0131f kendi gelece\u011fini yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken kendi ge\u00e7mi\u015fini de yazar. Dolay\u0131s\u0131yla tarih s\u00fcrekli ve s\u00fcrekli yeniden yaz\u0131l\u0131r. Yeniden yaz\u0131lmak tarihin f\u0131trat\u0131nda vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc tarih s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleri tarihidir.<\/p>\n

Bu metinde tarih yaz\u0131m\u0131na ili\u015fkin baz\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131 ele alaca\u011f\u0131z. Bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc epey tart\u0131\u015fmal\u0131 olacakt\u0131r. Do\u011fald\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc tarihi insanlar yap\u0131yor ve yaz\u0131yor. Tarih-\u00fcst\u00fc ve zaman-\u00fcst\u00fc (yani insan\u00fcst\u00fc, hatta do\u011fa\u00fcst\u00fc) bir g\u00fc\u00e7 olsayd\u0131 ne iyi olurdu! Ama yoktur. O halde tart\u0131\u015fma (ve \u00e7at\u0131\u015fma) devam edecek\u2026<\/p>\n

Tarihsel miras\u0131m\u0131z nas\u0131l tespit edilebilir?
\n<\/strong>Tarihin ak\u0131\u015f\u0131 uygarla\u015fma y\u00f6n\u00fcnde midir, uygarl\u0131ktan kurtulu\u015f y\u00f6n\u00fcnde mi? \u0130lericili\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc uygarla\u015fma d\u00fczeyi midir, yoksa uygarl\u0131ktan ne kadar kurtulundu\u011fu mu? Bu soruya verece\u011fimiz yan\u0131t, hem nas\u0131l bir gelecek arzulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, hem g\u00fcncel s\u0131n\u0131f ili\u015fkilerindeki saf\u0131m\u0131z\u0131, hem de ge\u00e7mi\u015fteki miras\u0131m\u0131z\u0131 ve esin kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131 belirler.<\/p>\n

Tarihten neyi ilerici miras\u0131m\u0131z olarak sahiplenece\u011fimiz konusunu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturabilmek i\u00e7in nesnel \u00f6l\u00e7\u00fctlere ihtiyac\u0131m\u0131z var. Ezilen s\u0131n\u0131flar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi her hareket ilericidir diyemeyiz; tarihte tersi \u00f6rnekler de var. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 ve \u00fcretimin \u00f6rg\u00fctleni\u015f d\u00fczeyini (\u00f6rne\u011fin teknolojiyi, bilimi) geli\u015ftiren her ad\u0131m ilericidir de diyemeyiz; onun da tersi \u00f6rnekleri var.<\/p>\n

\u00d6te yandan uygarla\u015fma ve uygarl\u0131ktan kurtulma s\u00fcre\u00e7leri, kolayca birbirinden ayr\u0131lamayan i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f iki s\u00fcre\u00e7. \u00c7\u00fcnk\u00fc hem uygarla\u015fma hareketlerinin uygarl\u0131ktan kurtulu\u015f y\u00f6nleri var, hem de uygarl\u0131ktan kurtulu\u015f hareketlerinin uygarl\u0131k tesis etme y\u00f6nleri. Yani \u00e7o\u011fu zaman ayn\u0131 harekette iki s\u00fcrecin dinamiklerinin de bir arada ve i\u00e7 i\u00e7e i\u015fledi\u011fini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, \u0130slam biliminin ve felsefesinin doru\u011fu diyebilece\u011fimiz 9.-10. y\u00fczy\u0131llarda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren Abbasi y\u00f6netimi mi ilericidir, yoksa ayn\u0131 d\u00f6nemde onlara kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir halk ayaklanmas\u0131 \u00f6rg\u00fctleyen Karmatiler mi? 11. y\u00fczy\u0131lda duralamaya ba\u015flayan \u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131na yeni bir ivme kazand\u0131ran ve bir gen\u00e7lik a\u015f\u0131s\u0131 anlam\u0131na gelen Sel\u00e7uklular\u0131n \u00fcnl\u00fc veziri Nizam\u00fclm\u00fclk (ad\u0131 \u00fczerinde: devlete d\u00fczen getiren) m\u00fc ilericili\u011fi temsil etmektedir, yoksa Sel\u00e7uklulara kar\u015f\u0131 ayaklanan Hasan Sabbah liderli\u011findeki hareket mi (Nizam\u00fclm\u00fclk\u2019\u00fcn Hasan Sabbah\u2019\u0131n bir fedaisinin suikast\u0131 sonucu hayata veda etti\u011fi de rivayet edilir)? Uygarl\u0131\u011f\u0131 ve d\u00fczeni temsil eden Roma y\u00f6netimi mi yoksa onlara kar\u015f\u0131 Spartak\u00fcs \u00f6nderli\u011finde ayaklanan barbar k\u00f6kenli k\u00f6leler mi ilericiydiler? (Roma\u2019n\u0131n \u00e7\u00fcr\u00fcme d\u00f6nemi de\u011fil, y\u00fckseli\u015f d\u00f6nemlerinden biriydi bu) 19. y\u00fczy\u0131lda Hindistan\u2019\u0131 ve \u00c7in\u2019i s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fan \u0130ngilizleri -y\u00f6ntemleri ne kadar ac\u0131mas\u0131z da olsa- nesnel olarak \u201ctarihin k\u0131l\u0131c\u0131\u201d (yani ileriye do\u011fru devindirici) olarak m\u0131 de\u011ferlendirmek do\u011frudur, yoksa gerici s\u00f6m\u00fcrgeciler olarak m\u0131? Hintli veya \u00c7inli bir ilerici tarih\u00e7i, kendi \u00fclkesinin o d\u00f6nemini nas\u0131l analiz eder? Kapitalist sistemin yerle\u015fmesi anlam\u0131na gelen 19. y\u00fczy\u0131l Avrupa\u2019s\u0131nda ve Amerika\u2019s\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen end\u00fcstri devrimini ilericilik-gericilik ba\u011flam\u0131nda nesnel olarak nas\u0131l de\u011ferlendirece\u011fiz? \u0130lerici ise 8 Mart\u2019\u0131 ve 1 May\u0131s\u2019\u0131 nereye koyaca\u011f\u0131z? Makine k\u0131r\u0131c\u0131lar hareketi (ludizm) yobazl\u0131k ve gericilik miydi, yoksa i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n sisteme kar\u015f\u0131 ilkel de olsa bir tepkisi anlam\u0131nda ilerici bir rol m\u00fc oynad\u0131? Daha pek \u00e7ok \u00f6rnek verilebilir\u2026<\/p>\n

\u00c7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z dergilerde hem Orta\u00e7a\u011f Do\u011fu uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bilime ve felsefeye katk\u0131lar\u0131n\u0131 (Abbasi d\u00f6nemi) hem de Karmatileri, hem Nizam\u00fclm\u00fclk\u2019\u00fcn \u00fcnl\u00fc Siyasetname<\/em>\u2019sini hem de Hasan Sabbah\u2019\u0131, hem end\u00fcstri devriminin kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 hem de i\u015f\u00e7i hareketlerini i\u015fledik; her ikisini de olumlayarak! Hem Beyt-\u00fcl Hikme\u2019yi kuran Abbasi halifeleri hem Karmatiler, hem Nizam\u00fclm\u00fclk hem Hasan Sabbah, hem Sezar hem Spartak\u00fcs ilerici miras\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7inde mi yer alacak? Bunlar birbirlerine kar\u015f\u0131 sava\u015fan g\u00fc\u00e7lerin temsilcileri! Yoksa bilim ve teknoloji tarihini ele al\u0131rken ba\u015fka, s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleri tarihini ele al\u0131rken ba\u015fka k\u0131staslar\u0131m\u0131z m\u0131 olacak? S\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 konulard\u0131r bunlar, dolay\u0131s\u0131yla daha geni\u015f s\u00fcre\u00e7leri perspektife alarak geli\u015ftirece\u011fimiz daha inceltilmi\u015f (farkl\u0131 boyutlar\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f) \u00f6l\u00e7\u00fctlere ihtiya\u00e7 var.<\/p>\n

Uygarl\u0131k a\u015famas\u0131nda ilericili\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc
\n<\/em><\/strong>\u0130nsan\u0131n birka\u00e7 milyon y\u0131ll\u0131k k\u00fclt\u00fcrel evriminde ilerlemenin temel dinami\u011fi insan-do\u011fa \u00e7eli\u015fkisidir. Bu \u00e7eli\u015fki, do\u011fay\u0131 alt etmek, do\u011fadan kopmak de\u011fil, do\u011fal ko\u015fullara giderek daha \u00fcst d\u00fczeylerde uyum sa\u011flamak anlam\u0131ndad\u0131r. \u0130nsano\u011flu do\u011fada t\u00fcr\u00fcn\u00fc devam ettirebilmek i\u00e7in verdi\u011fi ya\u015fam m\u00fccadelesinde giderek daha \u00fcst d\u00fczeyde ara\u00e7lar ve teknikler geli\u015ftirerek ve daha \u00fcst d\u00fczeyde \u00f6rg\u00fctlenerek yol alabilmi\u015ftir. \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin (ba\u015fta bir \u00fcretici ve emek\u00e7i olarak insan\u0131n kendisi, insanlar-aras\u0131 i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc ve \u00f6rg\u00fctlenme, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131, \u00fcretim deneyimleri ve teknikleri) geli\u015fimi, insano\u011flunun mevcut do\u011fa ko\u015fullar\u0131n\u0131n dayatt\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 giderek daha \u00fcst d\u00fczeylerde a\u015fmas\u0131n\u0131, bu ko\u015fullardan \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131sacas\u0131, tart\u0131\u015fma alan\u0131m\u0131z\u0131n -h\u00e2l\u00e2 devam eden ve insanl\u0131k var oldu\u011fu s\u00fcrece devam edecek olan- en geni\u015f s\u00fcreci diyebilece\u011fimiz k\u00fclt\u00fcrel (toplumsal) evrimin motoru insan eme\u011fidir.<\/p>\n

\"\"
Uygarl\u0131k s\u00fcrecinde ilericili\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fc \u201ceme\u011fin \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi\u201d olarak form\u00fcle etmek daha do\u011fru olacakt\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu perspektifin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ilericili\u011fin (ilerlemenin) \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc \u201c\u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fimi\u201d olarak saptanabilir. Ba\u015fta insan\u0131n kendisi olmak \u00fczere \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri geli\u015ftiren her ad\u0131m \u201cilerici\u201d, \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri duraklatan ve tahrip eden her ad\u0131m da \u201ctutucu, gerici\u201d olarak nitelenebilir.<\/p>\n

Durum bu kadar yal\u0131nsa karma\u015f\u0131kl\u0131k ve bulan\u0131kl\u0131k nereden kaynaklan\u0131yor? Karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n nedeni \u201cuygarl\u0131k\u201dt\u0131r. Toplumsal evrimin belli bir a\u015famas\u0131nda insan topluluklar\u0131n\u0131n \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fimini h\u0131zland\u0131rmak ve daha garantili bir bi\u00e7imde g\u00fcvence alt\u0131na almak amac\u0131yla icat etti\u011fi s\u0131n\u0131fl\u0131 (ve devletli-ordulu-dinli) toplum bi\u00e7imidir. Uygarl\u0131k ile birlikte insan topluluklar\u0131 farkl\u0131 \u00e7\u0131karlara sahip s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcn\u00fcr ve s\u00f6m\u00fcren-s\u00f6m\u00fcr\u00fclen, y\u00f6neten-y\u00f6netilen, ezen-ezilen ili\u015fkileri ya\u015fanmaya ba\u015flar. Uygarl\u0131k, toplumun \u00e7o\u011funlu\u011funu (insan eme\u011fini, emek\u00e7iyi) k\u00f6le-serf-i\u015f\u00e7i vb. olarak egemen s\u0131n\u0131f\u0131n bir \u00fcretim arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr, metala\u015ft\u0131r\u0131r. \u0130nsan-do\u011fa ili\u015fkisinde toplu olarak \u00f6zne olan insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu \u00f6znelikten \u00e7\u0131kar, nesneye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Art\u0131k \u00f6zne, emek\u00e7iler de dahil olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri ve do\u011fal kaynaklar\u0131 \u00f6zel m\u00fclkiyetine alan egemen s\u0131n\u0131ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan-do\u011fa \u00e7eli\u015fkisi en genel s\u00fcrecin temel \u00e7eli\u015fkisi olarak devam eder, fakat bu \u00e7eli\u015fkinin \u00f6zel bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olan uygarl\u0131k a\u015famas\u0131nda insan-insan \u00e7eli\u015fkisi (s\u00f6m\u00fcren-s\u00f6m\u00fcr\u00fclen) \u00f6ne \u00e7\u0131kar, ba\u015fat \u00e7eli\u015fki olur. Bu noktada ilericili\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc de karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131r ve \u00f6nceden bulunmayan \u015fu soru g\u00fcndeme girer: Kime g\u00f6re, hangi s\u0131n\u0131fa g\u00f6re ilerici\/gerici? \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesi son tahlilde yine ilerleme anlam\u0131na gelir belki ama bu \u201cilerleme\u201d s\u0131n\u0131fsal bir nitelik kazan\u0131r; ilericili\u011fi\/gericili\u011fi, kimin ama\u00e7lar\u0131na uygun olarak geli\u015ftirildi\u011fi, kimin m\u00fclkiyetinde oldu\u011fu, kim taraf\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131, kimin \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etti\u011fine g\u00f6re sorgulan\u0131r. \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc (\u00fcretim ara\u00e7lar\u0131, teknoloji vb.) belki \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 ve kapsaml\u0131 bi\u00e7imde geli\u015fmektedir ama bu geli\u015fmenin bedeli en b\u00fcy\u00fck \u00fcretici g\u00fc\u00e7 olan emek\u00e7inin s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc, y\u0131k\u0131m\u0131, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bu a\u015famada ilericili\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc salt \u201c\u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesi\u201d olmaktan \u00e7\u0131kar; bu geli\u015fmenin en b\u00fcy\u00fck \u00fcretici g\u00fc\u00e7 olan emek\u00e7i \u00fczerindeki s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 zay\u0131flat\u0131p zay\u0131flatmamas\u0131 esas \u00f6l\u00e7\u00fct olur. Herhangi bir \u00fcretim ili\u015fkisinin (veya uygarl\u0131k modelinin) ve o \u00fcretim ili\u015fkisinin hakim s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ilerici ve gerici d\u00f6nemlerinin (insanl\u0131\u011f\u0131 ilerletip ilerletmedi\u011finin) \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc de budur.<\/p>\n

Ezilenlerin, emek\u00e7ilerin tarih boyunca verdikleri, s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131ktan, s\u00f6m\u00fcr\u00fcden ve insan\u0131n insana ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan kurtulu\u015f m\u00fccadeleleri insanl\u0131\u011f\u0131n ilerici miras\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131d\u0131rlar. Bu m\u00fccadeleler, s\u0131n\u0131fl\u0131-devletli uygar toplumlar\u0131n geli\u015fiminin (\u00fcretim ili\u015fkilerinin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn) ve \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fiminin esas motorudurlar. Hen\u00fcz s\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n t\u00fcmden yok olmas\u0131n\u0131 getirmemi\u015flerdir, \u00e7o\u011fu zaman s\u00f6m\u00fcr\u00fcye dayal\u0131 yeni bir \u00fcretim ili\u015fkisinin do\u011fmas\u0131 sonucunu vermi\u015flerdir ama onu zay\u0131flatm\u0131\u015flar ve emek lehine kazan\u0131mlar elde etmi\u015flerdir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda uygarl\u0131k tarihi, uygarl\u0131ktan (s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131ktan, devletlilikten, s\u00f6m\u00fcr\u00fcden) kurtulu\u015f tarihidir. Sonu\u00e7 olarak uygarl\u0131k s\u00fcrecinde ilericili\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fc \u201ceme\u011fin \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi\u201d olarak form\u00fcle etmek daha do\u011fru olacakt\u0131r.<\/p>\n

Miras\u0131m\u0131z (yani m\u00fczemiz) b\u00f6yle. Peki, esin kaynaklar\u0131m\u0131z? Yani h\u00e2l\u00e2 arazide olan, h\u00e2l\u00e2 sava\u015fmakta olan ilerici miras\u0131m\u0131z? Bunlar nas\u0131l tespit edilebilir?<\/p>\n

Tarihsel esin kaynaklar\u0131m\u0131z nas\u0131l tespit edilebilir?
\n<\/em><\/strong>Bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 aramaya ba\u015flamadan \u00f6nce k\u0131saca bir ayr\u0131m\u0131 vurgulamakta fayda var. \u201cTarihsel miras\u0131m\u0131z\u201d ile \u201ctarihsel esin kaynaklar\u0131m\u0131z\u201d, kapsamlar\u0131 farkl\u0131 kavramlar. Miras\u0131m\u0131z, tarih boyunca -bize g\u00f6re- ilerici olan hareketlerden ve fikir ak\u0131mlar\u0131ndan olu\u015fur. Esin kaynaklar\u0131m\u0131z ise bu b\u00fcy\u00fck miras\u0131n h\u00e2l\u00e2 arazide olan, h\u00e2l\u00e2 sava\u015fmakta olan, g\u00fcncel m\u00fccadelemizde h\u00e2l\u00e2 silah\u0131m\u0131z olan kesimidir. Bunlar\u0131 saptamak belki de miras\u0131m\u0131z\u0131 saptamaktan daha \u00f6nemli bir u\u011fra\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc miras saptamas\u0131 daha \u00e7ok bir tarih tart\u0131\u015fmas\u0131yken, esin kaynaklar\u0131 saptamas\u0131n\u0131n g\u00fcncel politik \u00f6nemi de vard\u0131r.<\/p>\n

\u015eimdi soruya d\u00f6nelim: tarihsel esin kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l tespit edebiliriz? En kestirme ve pratik yol, geni\u015f ayr\u0131mda kendi saf\u0131m\u0131z\u0131 olu\u015fturan kitlelerin tutumlar\u0131na bakmakt\u0131r. \u0130lerici kitle hareketleri (son d\u00f6nem \u00f6rnekler: Cumhuriyet mitingleri ve Haziran Ayaklanmas\u0131) ve emek\u00e7i direni\u015fleri hangi posterleri, bayraklar\u0131 ta\u015f\u0131makta, hangi sloganlar\u0131 atmaktad\u0131r (kitlesel olanlar\u0131n\u0131 kastediyorum)?<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin Hz. Muhammed de Fatih Sultan Mehmet de tarihsel miras\u0131m\u0131z i\u00e7inde yer alabilir (bana g\u00f6re \u00f6yledir). Fakat s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim ilerici kitle hareketleri art\u0131k Muhammed\u2019in, Fatih\u2019in posterlerini veya bayraklar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131m\u0131yorlar; \u201cMuhammed\u2019in askerleriyiz\u201d veya \u201cFatih\u2019in askerleriyiz\u201d diye slogan atm\u0131yorlar. Neyi ta\u015f\u0131yorlar? Atat\u00fcrk posterlerini ve al y\u0131ld\u0131zl\u0131 bayra\u011f\u0131. Nas\u0131l hayk\u0131r\u0131yorlar: \u201cMustafa Kemal\u2019in askerleriyiz\u201d diye. Bu \u00f6rnekten bile, Hz. Muhammed ve Fatih\u2019in miras\u0131m\u0131z i\u00e7inde yer almakla birlikte art\u0131k deyim yerindeyse \u201cm\u00fczede\u201d olduklar\u0131n\u0131, Mustafa Kemal\u2019in ise h\u00e2l\u00e2 arenada sava\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve esin kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu \u00e7\u0131karabiliriz.<\/p>\n

Salt olgucu de\u011filiz, sadece kitlelerin kendili\u011finden tutumlar\u0131na bakarak karar veremeyiz. Bu durumun kuramsal bir nedeni var: toplumsal olarak hangi geni\u015f s\u00fcre\u00e7te ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n tespiti ile ilgili.<\/p>\n

\"\"
Miras\u0131m\u0131z, tarih boyunca -bize g\u00f6re- ilerici olan hareketlerden ve fikir ak\u0131mlar\u0131ndan olu\u015fur. Geni\u015f kitleler \u00f6l\u00e7e\u011finde esin kaynaklar\u0131m\u0131z ise bu b\u00fcy\u00fck miras\u0131n h\u00e2l\u00e2 arazide olan, h\u00e2l\u00e2 sava\u015fmakta olan, g\u00fcncel m\u00fccadelemizde h\u00e2l\u00e2 silah\u0131m\u0131z olan kesimidir.<\/figcaption><\/figure>\n

Uygarl\u0131\u011f\u0131n (s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n) ba\u015flang\u0131c\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek iki b\u00fcy\u00fck toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunlardan ilki uygarl\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015f ve hara\u00e7l\u0131 toplumlar\u0131n olu\u015fumu s\u00fcrecidir ve bir\u00e7ok ara a\u015famay\u0131 i\u00e7ererek kabaca 5000 y\u0131l s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu s\u00fcre\u00e7te iki yeni s\u0131n\u0131f do\u011far: Egemen, y\u00f6netici ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u0131n\u0131f olarak aristokrasi (soylular) ile ezilen, y\u00f6netilen ve s\u00f6m\u00fcr\u00fclen s\u0131n\u0131f olarak emek\u00e7iler (k\u00f6le, serf, k\u00f6yl\u00fcler). \u0130kinci b\u00fcy\u00fck toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ise Modernite\u2019dir; aristokrat s\u0131n\u0131flar\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 ve hara\u00e7l\u0131 sistemin tasfiyesi. Uygarl\u0131ktan (s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131ktan) kurtulu\u015f s\u00fcrecinin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak niteleyebilece\u011fimiz bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn ta\u015f \u00e7atlasa 500 y\u0131ll\u0131k (\u00fclkemizde ise ancak 150 y\u0131ll\u0131k) bir ge\u00e7mi\u015fi vard\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te de iki yeni s\u0131n\u0131f do\u011far: Burjuvazi ve sonras\u0131nda proletarya. K\u0131sacas\u0131, uygarl\u0131k tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ilk b\u00fcy\u00fck kopu\u015fu uygarl\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015f olarak al\u0131rsak ikinci b\u00fcy\u00fck kopu\u015f da Modernite\u2019dir.<\/p>\n

\u0130nsanl\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde h\u00e2l\u00e2 Modernite s\u00fcrecini ya\u015f\u0131yor; i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z geni\u015f s\u00fcre\u00e7 budur. Hatta bu s\u00fcrecin hen\u00fcz \u00e7ok ba\u015flar\u0131nda oldu\u011fumuz s\u00f6ylenebilir. \u0130\u015fte bu nedenle geni\u015f kitleler dara d\u00fc\u015ft\u00fcklerinde ve harekete ge\u00e7tiklerinde, T\u00fcrkiye Modernitesinin en k\u00f6ktenci at\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n simgelerine sar\u0131lmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Modernite bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r. Farkl\u0131 toplumlar i\u00e7in daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 analizler yap\u0131labilir elbette; ama kabaca, miras ve esin ayr\u0131m\u0131n\u0131 yaparken turnusol k\u00e2\u011f\u0131d\u0131m\u0131z Modernite\u2019dir. Genel anlamda Modernite \u00f6ncesi miras, Modernite sonras\u0131 esin kayna\u011f\u0131 olarak tespit edilebilir. Bu ayr\u0131m\u0131n en net (ve en s\u0131cak) oldu\u011fu co\u011frafyalardan biri de T\u00fcrkiye\u2019dir.<\/p>\n

Miras ve esin ayr\u0131m\u0131 yapmaman\u0131n veya ikisini birbirine kar\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n ne zarar\u0131 vard\u0131r? Sadece bir tarih (veya tarih felsefesi) tart\u0131\u015fmas\u0131 yap\u0131yor olsayd\u0131k fazla zarar\u0131 olmazd\u0131; tarihsel materyalist y\u00f6ntemin ne oldu\u011funu vurgular ge\u00e7erdik. Fakat \u00f6yle de\u011fil; esin kaynaklar\u0131 dedi\u011fimiz an siyaset de i\u015fin i\u00e7ine girer.<\/p>\n

Miras ile esin aras\u0131ndaki ayr\u0131m bulan\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rsa, yani Modernite d\u00f6nemeci vurgulanmazsa, \u00f6rne\u011fin \u0130slamc\u0131l\u0131k ve kaba milliyet\u00e7ilik ile ilericilik aras\u0131ndaki ayr\u0131m da bulan\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olur. Bu da g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kim iktidardaysa ve ideolojik hegemonyada kim \u00f6ndeyse onun i\u015fine yarar. Yani felsefi bir yanl\u0131\u015f\u0131n \u00f6tesinde politik bir yanl\u0131\u015f da yap\u0131lm\u0131\u015f olur. Kar\u015f\u0131 saf\u0131n ekme\u011fine ya\u011f s\u00fcrme tehlikesini i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bilindi\u011fi gibi bug\u00fcn \u0130slam ve Osmanl\u0131 bayraklar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mak isteyenler de var ve bunlarla sadece bir tarih tart\u0131\u015fmas\u0131 yapm\u0131yoruz.<\/p>\n

Her d\u00fc\u015f\u00fcnce, kaynakland\u0131\u011f\u0131 toplumsal ko\u015fullarla s\u0131n\u0131rl\u0131
\n<\/em><\/strong>S\u00fcreklilikleri vurgularken ve tarihsel paralellikler yaparken s\u0131k d\u00fc\u015f\u00fclen bir hata, her d\u00fc\u015f\u00fcncenin i\u00e7inde olu\u015ftu\u011fu s\u00fcrecin toplumsal ko\u015fullar\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu kavrayamamakt\u0131r. Genellikle d\u00fc\u015f\u00fcncelerin benzerlikleri vurgulan\u0131r, ama o d\u00fc\u015f\u00fcncelerin hangi ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olduklar\u0131 unutulur; dolay\u0131s\u0131yla abart\u0131l\u0131 ve ger\u00e7eklerle uyu\u015fmayan sonu\u00e7lara var\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Marx, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine<\/em> Katk\u0131<\/em>\u2019ya yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde \u015f\u00f6yle s\u00f6yler: \u201c\u0130nsanlar\u0131n hayatlar\u0131n\u0131 belirleyen \u015fey bilin\u00e7leri de\u011fildir; tersine, bilin\u00e7lerini belirleyen \u015fey onlar\u0131n toplumsal hayatlar\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n

Sadece s\u0131radan insanlar de\u011fil, b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin, bilimcilerin, siyaset\u00e7ilerin ve Marx\u2019\u0131n kendisi de -ne kadar yanl\u0131\u015f bi\u00e7imde \u201c\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ilerisinde\u201d diye nitelenseler de- bu temel materyalist yasan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda de\u011filler. \u201c\u00c7a\u011f\u0131n ilericisi\u201d olunabilir, ama kimse \u201c\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ilerisinde\u201d olamaz.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fcnceler g\u00f6kten vahiy olarak inmezler. \u201c\u0130lham perisi\u201d ho\u015f ve edebi bir benzetmedir ama bilimsel bir anlam\u0131 yoktur. Her \u015feyi yazan veya \u00f6nceden haber veren \u201ckutsal kitaplar\u201d da sadece birer inan\u00e7 \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcrler (Bunu sadece dinsel inan\u00e7 sahipleri i\u00e7in de\u011fil, savunduklar\u0131 felsefenin y\u0131llar \u00f6ncesinde \u00e7ok farkl\u0131 ko\u015fullarda ya\u015fam\u0131\u015f kurucular\u0131n\u0131n yazd\u0131klar\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc bulmaya \u00e7al\u0131\u015fan her t\u00fcrden \u201cdogmatik\u201d i\u00e7in de s\u00f6yl\u00fcyorum). S\u00f6yledikleri her \u015feye inan\u0131lan ve sorgulanmadan tekrar edilen lider k\u00fcltleri de dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7iminin modern k\u0131l\u0131f giydirilmi\u015f yans\u0131malar\u0131d\u0131r; b\u00f6yle \u201cmucizevi\u201d insanlar yoktur. B\u00fcy\u00fck bilimsel kuramlar, felsefi veya politik ak\u0131mlar da dahil her t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncenin kayna\u011f\u0131 bilimsel deney ve toplumsal pratiktir. \u0130lham perilerimiz -daha \u00f6nce yap\u0131l\u0131p bize aktar\u0131lanlar da dahil- yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6zlemler, toplumsal ili\u015fkilerimiz i\u00e7inde edindi\u011fimiz alg\u0131lar, s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi prati\u011fi i\u00e7inde ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z sonu\u00e7lard\u0131r.\"\"<\/p>\n

Elbette insanlar salt alg\u0131sal d\u00fczeyde kalmazlar. \u00d6yle olsayd\u0131 ne felsefe olurdu ne bilim ne sanat ne edebiyat ne de siyaset\u2026 Zihinsel faaliyet de toplumsal prati\u011fin \u00e7ok \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Burada vurgulamak istedi\u011fimiz kaynakt\u0131r, bilincin toplumsal hayat ile olan ili\u015fkisidir. \u0130nsanlar o kaynaktan beslenip s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz o muhte\u015fem \u00fcr\u00fcnlerini verirler; ama o kaynaktan yola \u00e7\u0131k\u0131p\u2026<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla tarihsel paralellikler yaparken, ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcncelerin hangi kaynaktan beslendiklerini irdelemek ve yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z paralelli\u011fi bunu dikkate alarak s\u0131n\u0131rlamak, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihine do\u011fru yakla\u015fabilmek i\u00e7in \u015fartt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bizim de zaman zaman yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201c\u0130slam\u2019\u0131n Marx\u2019\u0131: \u0130bni Haldun\u201d t\u00fcr\u00fc benzetmelerin yay\u0131mc\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir anlam\u0131 vard\u0131r belki ama bilimsel a\u00e7\u0131dan a\u015f\u0131r\u0131 abart\u0131 ta\u015f\u0131r ve do\u011fru de\u011fildir. \u0130bni Haldun ve Marx, belki ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin en ileri d\u00fc\u015f\u00fcnsel yap\u0131lar\u0131n\u0131 kurmu\u015flard\u0131r ama \u00e7ok farkl\u0131 toplumsal ko\u015fullar\u0131n ve s\u00fcre\u00e7lerin insanlar\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

Paralelli\u011fi dengeli yapabilmek (ayr\u0131ca tarihsel miras-esin fark\u0131n\u0131 do\u011fru tespit edebilmek) i\u00e7in, ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrecin kapsam\u0131n\u0131 net olarak belirlemek anahtar \u00f6nemdedir. T\u00fcm bir uygarl\u0131k s\u00fcrecini ele al\u0131yorsak, bu tarihsel s\u00fcre\u00e7 boyunca -\u00f6rne\u011fin- ezilenlerin ezenlere kar\u015f\u0131 t\u00fcm ba\u015fkald\u0131r\u0131lar\u0131 ve bu ba\u015fkald\u0131r\u0131lar\u0131n temsilcilerinin \u00fcretti\u011fi fikirler ayn\u0131 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanabilir; k\u00f6le isyanlar\u0131ndan proletarya devrimlerine dek hepsi bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131na girebilir. Ama bu kadar. Spartak\u00fcs\u2019ten bir Lenin, \u0130bni R\u00fc\u015ft\u2019ten bir Voltaire veya Marx \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fmak zorlama ve \u00e7arp\u0131tma olacakt\u0131r.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck toplumsal veya kuramsal at\u0131l\u0131mlar\u0131, onlar\u0131 yaratan toplumsal ko\u015fullar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ne kadar zorlad\u0131klar\u0131 ile de\u011ferlendirebiliriz ve ger\u00e7ekten haklar\u0131n\u0131 verebiliriz; yoksa onlar\u0131 bir farazi zaman makinesine koyup d\u00f6nem atlatarak de\u011fil. Zorlama paralellikler, ger\u00e7ek de\u011ferlerini anlamam\u0131z\u0131 da engeller.<\/p>\n

Biz \u00f6yle olmas\u0131n\u0131 isteriz belki ama mucize diye bir \u015fey yoktur. Her tarihsel olgu, ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemin ko\u015fullar\u0131yla a\u00e7\u0131klanabilir.<\/p>\n

Olgu-s\u00fcre\u00e7 diyalekti\u011fi
\n<\/em><\/strong>Tarihsel de\u011ferlendirmelerde olgulardan ve kaynakland\u0131klar\u0131 toplumsal ko\u015fullardan hareket etmek temel y\u00f6ntemdir, ama yeterli midir? E\u011fer tarihi sadece bir kronoloji yazmak i\u00e7in de\u011fil gelece\u011fe uzanmak i\u00e7in ele al\u0131yorsak, olgu kavram\u0131nda biraz daha derinle\u015fmek gerekiyor.<\/p>\n

Her tarihsel olgu bir s\u00fcrecin, hatta \u00e7ok say\u0131da farkl\u0131 s\u00fcrecin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla tek ba\u015f\u0131na soyutlanm\u0131\u015f bir olay olarak de\u011fil, bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu s\u00fcre\u00e7te oynad\u0131\u011f\u0131 rol ve yapt\u0131\u011f\u0131 etki ile ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Yani esas olarak s\u00fcre\u00e7 kavranmal\u0131d\u0131r ki, o s\u00fcrecin kapsam\u0131ndaki olgular\u0131n etkileri daha isabetle de\u011ferlendirilebilsin, yerli yerine konulabilsin.<\/p>\n

\u00d6te yandan ayn\u0131 olgu farkl\u0131 s\u00fcre\u00e7lerde farkl\u0131 etkiler yapm\u0131\u015f olabilir. \u00d6rne\u011fin \u0130stanbul\u2019un fethinin Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun geli\u015fim s\u00fcrecinde oynad\u0131\u011f\u0131 rol ile genel anlamda kapitalizmin geli\u015fim s\u00fcrecinde oynad\u0131\u011f\u0131 rol farkl\u0131 olabilir. Ayn\u0131 olgu farkl\u0131 s\u00fcre\u00e7lerin par\u00e7as\u0131 olarak farkl\u0131 hatta z\u0131t etkilerde bulunmu\u015f olabilir. Daha s\u0131n\u0131rl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7te \u201cmerkezi feodal at\u0131l\u0131m\u201d olarak de\u011ferlendirilen olgu, daha geni\u015f s\u00fcre\u00e7te \u201ckapitalizmin geli\u015fiminin tetikleyicilerinden biri\u201d olarak nitelenebilir. Dolay\u0131s\u0131yla bir tarihsel olguyu de\u011ferlendirebilmek i\u00e7in ya hangi s\u00fcrecin par\u00e7as\u0131 olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 net olarak belirlenmeli ya da derinlemesine bir analiz isteniyorsa \u00e7e\u015fitli s\u00fcre\u00e7lerde oynad\u0131\u011f\u0131 roller m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca toplam olarak ele al\u0131nmal\u0131, deyim yerindeyse dam\u0131t\u0131lmal\u0131 ve hesap b\u00f6yle kesilmelidir.<\/p>\n

\"\"
Tarih, olup bitmi\u015f olaylar dizisi de\u011fil, canl\u0131 bir organizmad\u0131r. S\u00fcre\u00e7ler ilerledik\u00e7e, s\u00fcre\u00e7ler sonu\u00e7land\u0131k\u00e7a yeniden ve yeniden yaz\u0131l\u0131r. Gelecekte ya\u015fanacaklar, ge\u00e7mi\u015fi de\u011fi\u015ftirebilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Fakat hesap kesmek de her zaman kolay de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir tarihsel olgunun par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu s\u00fcre\u00e7lerden baz\u0131lar\u0131 hen\u00fcz sonu\u00e7lanmam\u0131\u015f olabilir. Ayn\u0131 olgu, sonu\u00e7lanm\u0131\u015f bir s\u00fcrecin par\u00e7as\u0131 olarak hesab\u0131 kesilip yerli yerine oturtulmu\u015fken, hen\u00fcz sonu\u00e7lanmam\u0131\u015f bir s\u00fcrecin par\u00e7as\u0131 olarak sonul de\u011ferlendirmeden epey uzak olabilir. Bu noktada tipik \u00f6rnek Kolomb (Amerika\u2019n\u0131n Avrupal\u0131larca ke\u015ffi) de\u011ferlendirmesidir. 20 May\u0131s 1506\u2019da hayata veda eden Kolomb, 500. \u00f6l\u00fcm y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcnde, bir yanda \u201cb\u00fcy\u00fck bir uygarl\u0131k \u00f6nc\u00fcs\u00fc\u201d olarak an\u0131l\u0131rken di\u011fer yanda geni\u015f kitleler \u201cKolomb\u2019a \u00f6l\u00fcm!\u201d diye hayk\u0131r\u0131yorlard\u0131. Ayn\u0131 tarihsel olgu\/ki\u015filik hakk\u0131nda 500 y\u0131l sonra bile birbirine bu kadar z\u0131t de\u011ferlendirmeler yap\u0131labiliyorsa, demek ki Kolomb i\u00e7in hesap vakti hen\u00fcz gelmemi\u015ftir. Kolomb hen\u00fcz araftad\u0131r!<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131 tarih, olup bitmi\u015f olaylar dizisi de\u011fil, canl\u0131 bir organizmad\u0131r. S\u00fcre\u00e7ler ilerledik\u00e7e, s\u00fcre\u00e7ler sonu\u00e7land\u0131k\u00e7a yeniden ve yeniden yaz\u0131l\u0131r. Gelecekte ya\u015fanacaklar, ge\u00e7mi\u015fi de\u011fi\u015ftirebilir. Ge\u00e7mi\u015fi de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in zaman makinesine de\u011fil, gelece\u011fe m\u00fcdahil olman\u0131n ara\u00e7lar\u0131na ihtiyac\u0131m\u0131z var. Uygarl\u0131\u011f\u0131n ilk \u00f6nc\u00fcleri S\u00fcmerler, on bin y\u0131l sonran\u0131n tarih\u00e7ileri taraf\u0131ndan insanlar\u0131n bir d\u00f6nem i\u00e7in sapt\u0131klar\u0131 olumsuz bir yolun temsilcileri olarak de\u011ferlendirileceklerdir belki, kim bilir?<\/p>\n

Tarihin ilerleyi\u015fi kaotiktir. Bu kaotiklik i\u00e7indeki d\u00fczenlili\u011fe (nedenselli\u011fe) m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca yakla\u015fabilmeye \u00e7al\u0131\u015fmak gerek. Tarihin sonu gelmeden ger\u00e7e\u011fe yak\u0131n bir tarih yaz\u0131m\u0131 yap\u0131lamayacak gibi duruyor. Bu, en genel anlamda insanl\u0131\u011f\u0131n evrimini yazmak i\u00e7in de ge\u00e7erli. Belki de ger\u00e7e\u011fe en yak\u0131n insanl\u0131k tarihi, insanl\u0131k s\u00fcreci son buldu\u011funda yaz\u0131labilecek. Biz bug\u00fcn dinozorlar\u0131n tarihini nas\u0131l yaz\u0131yorsak\u2026 O d\u00f6nemde yazacak birileri veya \u201cyazmak\u201d diye bir fiil kalacaksa e\u011fer\u2026<\/p>\n

Olgu-olas\u0131l\u0131k diyalekti\u011fi
\n<\/em><\/strong>D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken bir nokta daha var: Ge\u00e7mi\u015f (tarih, ya\u015fanm\u0131\u015f tarihsel olgular) zorunlu muydu? Olanlar olmak zorunda m\u0131yd\u0131? Sadece olanlardan (olgulardan) yola \u00e7\u0131karak m\u0131 geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z toplumsal geli\u015fim yasalar\u0131n\u0131?<\/p>\n

\u201cUygarl\u0131k a\u015famas\u0131 zorunlu muydu?\u201d veya \u201ckapitalizm zorunlu muydu?\u201d gibi sorular\u0131 sormak anlaml\u0131 m\u0131d\u0131r? \u201cOlan olmu\u015f; tarih\u00e7iler olan\u0131n nedenlerini ve geli\u015fim y\u00f6n\u00fcn\u00fc tahlil etmeye \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r, \u00f6tesi bo\u015f spek\u00fclasyondur\u201d diye bir itiraz gelebilir b\u00f6yle sorulara. Bu itiraz ne kadar hakl\u0131d\u0131r?<\/p>\n

Gelece\u011fe ister istemez olas\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 bak\u0131yoruz. \u00c7e\u015fitli olas\u0131l\u0131klar\u0131 \u00f6ng\u00f6rmeye ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca hepsini hesap ederek y\u00f6n \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Hangi olas\u0131l\u0131k bize g\u00f6re daha olumluysa, onu g\u00fc\u00e7lendirmeye (olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmaya) \u00e7abal\u0131yoruz. Gelece\u011fin nas\u0131l \u015fekillenece\u011fine ili\u015fkin kesin sonu\u00e7lar veren denklemler (yasalar) yok elimizde. Bunun nedeni toplumbilimin hen\u00fcz -\u00f6rne\u011fin bir astronomi kadar- geli\u015fmemi\u015f olmas\u0131 m\u0131? Toplumbilim de yeteri kadar geli\u015fti\u011finde, astronomlar gelecekteki G\u00fcne\u015f tutulmas\u0131n\u0131 nas\u0131l kesin olarak \u00f6ng\u00f6rebiliyorlarsa, toplumbilimciler de \u00f6rne\u011fin ne zaman devrim olaca\u011f\u0131n\u0131 ayn\u0131 kesinlikte \u00f6ng\u00f6rebilecekler mi? B\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hi\u00e7bir zaman da olmayaca\u011f\u0131n\u0131, toplumbilimin maddesinin farkl\u0131 oldu\u011funu biliyoruz (do\u011fa bilimleri de ne kadar determinist, o da ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu).<\/p>\n

Gelece\u011fe ili\u015fkin nedenselli\u011fi (neden-sonu\u00e7 ili\u015fkilerini) bu denli olas\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 kurarken, ge\u00e7mi\u015fe (tarihe) determinist yakla\u015fabilir miyiz? Gelecek olas\u0131l\u0131klarla dolu, ge\u00e7mi\u015f ise bir kader mi? Ge\u00e7mi\u015fe ve gelece\u011fe yakla\u015f\u0131m bu denli farkl\u0131 olabilir mi? Ge\u00e7mi\u015f ile gelecek birbirlerinden bu denli ayr\u0131 m\u0131?<\/p>\n

Her olgu, olmadan \u00f6nce olas\u0131l\u0131klardan biridir. Olan, ille de olmak zorunda de\u011fildi. Olmama ihtimali de vard\u0131? E\u011fer b\u00f6yle bir ihtimal olmasayd\u0131 ve olan her \u015fey zorunlu olarak olsayd\u0131, gelece\u011fi de hi\u00e7 sektirmeden bilebilece\u011fimiz bir a\u015famaya ula\u015fabilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekirdi. Ge\u00e7mi\u015f deterministse gelecek de b\u00f6yle olurdu. O zaman tarih ve toplumbilim birer \u201ckader bilimi\u201d haline gelirdi. Bu yakla\u015f\u0131m sonu\u00e7 olarak bizi, do\u011fa\u00fcst\u00fc ve toplum\u00fcst\u00fc bir g\u00fcc\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kabul\u00fcne g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n

E\u011fer \u201colan\u201d olmak zorunda de\u011fil idiyse (ki \u00f6yledir), olabilecek olan say\u0131s\u0131z olas\u0131l\u0131ktan biri oldu idiyse, toplumbilim \u201cbilimsel\u201d olacaksa ve bir bilim niteli\u011fi kazanacaksa sadece \u201colan\u201d ile de\u011fil \u201colabilecek olanlar\u201dla da ilgilenmek zorundad\u0131r. Sadece olanlar\u0131 de\u011fil olabilecek olanlar\u0131 da dikkate alan (kapsayan) bir mekanizmalar ve kavramlar b\u00fct\u00fcn\u00fc (\u00e7er\u00e7evesi) geli\u015ftirmek zorundad\u0131r. Ge\u00e7mi\u015f (tarih) dedi\u011fimiz \u015fey, olas\u0131l\u0131klardan sadece biri de\u011fil midir? Di\u011fer olas\u0131l\u0131k ger\u00e7ekle\u015fseydi tarih tamamen de\u011fi\u015fmeyecek miydi? O takdirde sadece \u201colana\u201d bakarak geli\u015ftirdi\u011fimiz tarih analizleri \u00e7\u00f6pe at\u0131lmayacak m\u0131yd\u0131? Kald\u0131 ki, ger\u00e7ekle\u015fmesi olas\u0131 olan ama ger\u00e7ekle\u015fmeyen olas\u0131l\u0131klar yok olup gitmi\u015fler midir, gelece\u011fe hi\u00e7 etkileri olamaz m\u0131?<\/p>\n

Tarihi \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken sadece olgulardan de\u011fil, m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca (olguyu da kapsayan) olas\u0131l\u0131klardan hareket edilmeli. Gelece\u011fe nas\u0131l olas\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 yakla\u015f\u0131l\u0131yorsa tarihe de olas\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 yakla\u015f\u0131lmal\u0131. Tarihsel olguyu daha kapsaml\u0131 bi\u00e7imde anlamak, o olgunun neyin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu -elbet m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca- anlamaktan ge\u00e7iyor. Bu, gereksiz bir tarih spek\u00fclasyonu de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc her olgu \u00e7e\u015fitli s\u00fcre\u00e7ler i\u00e7inde anlam kazan\u0131r ve o s\u00fcre\u00e7lerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc h\u00e2l\u00e2 devam etmektedir. S\u00fcre\u00e7ler, ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f ve ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015f olas\u0131l\u0131klar\u0131yla birlikte devam etmektedir.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015f, olmu\u015f bitmi\u015f de\u011fildir. Gelecek, ge\u00e7mi\u015fi de\u011fi\u015ftirebilir. Ge\u00e7mi\u015f gelece\u011fi nas\u0131l belirliyorsa, gelecek de ge\u00e7mi\u015fi belirler. Zorunluluk dedi\u011fimiz \u015fey asl\u0131nda bir olas\u0131l\u0131kt\u0131r. Gelece\u011fin olas\u0131l\u0131kl\u0131 olmas\u0131n\u0131n nedeni ge\u00e7mi\u015fin de olas\u0131l\u0131kl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Zaten bu nedenle devrimler olas\u0131d\u0131r. Ge\u00e7mi\u015f olas\u0131l\u0131kl\u0131 olmasayd\u0131 ve gelece\u011fi belirleseydi, devrimler de imk\u00e2ns\u0131zla\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Tarihin yeniden ve yeniden yaz\u0131lmas\u0131n\u0131n nedeni de budur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gelece\u011fi elde etmeye y\u00f6nelik s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin en \u00f6nemli cephelerinden biri ge\u00e7mi\u015fe ili\u015fkindir. Her s\u0131n\u0131f kendi gelece\u011fini yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken kendi ge\u00e7mi\u015fini de yazar. Dolay\u0131s\u0131yla tarih s\u00fcrekli yeniden yaz\u0131l\u0131r. Yeniden yaz\u0131lmak tarihin f\u0131trat\u0131nda vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc tarih s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleri tarihidir. Tarih-\u00fcst\u00fc ve zaman-\u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 olsayd\u0131 ne iyi olurdu! Ama yoktur. O halde yeniden yaz\u0131m devam edecek. Ge\u00e7mi\u015fi […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":36424,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5223,38],"tags":[5247,238,5246],"class_list":["post-36423","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-187-sayi","category-dergi-sayilari","tag-ender-helvacioglu","tag-tarih","tag-tarihsel-olgu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36423","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=36423"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36423\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/36424"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=36423"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=36423"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=36423"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}