{"id":36834,"date":"2019-09-15T03:59:17","date_gmt":"2019-09-15T00:59:17","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=36834"},"modified":"2019-09-19T17:00:01","modified_gmt":"2019-09-19T14:00:01","slug":"bilimin-onculeri-john-dalton-1766-1844","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/09\/15\/bilimin-onculeri-john-dalton-1766-1844","title":{"rendered":"Bilimin \u00d6nc\u00fcleri: John Dalton (1766-1844)"},"content":{"rendered":"

\u0130nsano\u011flu maddenin temel par\u00e7ac\u0131k fikrine \u00e7ok eskiden ula\u015f\u00adm\u0131\u015ft\u0131. Antik Yunan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri i\u00e7in toprak, hava, su ve ate\u015f t\u00fcm di\u011fer maddeleri olu\u015fturan asal nesnelerdi. Aristoteles bunlara \u201cyetkin g\u00f6ksel nesne\u201d dedi\u011fi bir be\u015fincisini eklemi\u015fti. Atom kavram\u0131m ilk kez ortaya atan Democritus ise bir par\u00e7a\u00adc\u0131\u011f\u0131n belli bir k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckle s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131, daha fazla b\u00f6l\u00fcnmeye elvermedi\u011fi savmdayd\u0131. Ona g\u00f6re, t\u00fcm maddeleri olu\u015fturan a\u00adtomlar tek t\u00fcrden nesnelerdi. Maddelerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 atomlar\u0131n sadece de\u011fi\u015fik d\u00fczenlenmelerinden ileri gelmekteydi.<\/p>\n

19.y\u00fczy\u0131la gelinceye dek bu d\u00fc\u015f\u00fcncede belli bir ilerleme g\u00f6z\u00adlenmez, ilk kez John Dalton modern atom teorisine yol a\u00e7an bir at\u0131l\u0131m i\u00e7ine girer. Atom, molek\u00fcl, element ve bile\u015fiklere ili\u015fkin kimya alan\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fcze de\u011fin s\u00fcren ba\u015fl\u0131ca geli\u015fmelerin bu at\u0131l\u0131mdan kaynakland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Atom kavram\u0131na bilimsel kimlik kazand\u0131ran Dalton kimdi?<\/p>\n

John Dalton, \u0130ngiltere\u2019de ge\u00e7imini el dokumac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flayan yoksul bir k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn \u00e7ocu\u011fu olarak d\u00fcnyaya gelir. K\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015f\u0131n\u00adda dinin yan\u0131 s\u0131ra matematik, fen ve gramer derslerine de prog\u00adram\u0131nda yer veren bir tarikat okulunda \u00f6\u011frenimine ba\u015flar. \u00d6zel\u00adlikle matematikte sergiledi\u011fi \u00fcst\u00fcn yetenek ona yerel \u00e7evrede \u00fcn kazand\u0131r\u0131r. 12 ya\u015f\u0131na geldi\u011finde, kendi okulunu a\u00e7mak i\u00e7in yetkililerden izin al\u0131r. Aral\u0131ks\u0131z 15 y\u0131l s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6\u011fretmenli\u011fi d\u00f6neminde gen\u00e7 adam y\u00fczlerce k\u00f6y \u00e7ocu\u011funu e\u011fitmekle kal\u00admaz, matematik ve bilime olan merak ve tutkusu do\u011frultusunda kendini de yeti\u015ftirir. Onun \u00f6m\u00fcr boyu s\u00fcren bir yan tutkusu da hava de\u011fi\u015fimleri \u00fczerindeki g\u00f6zlemleriydi. \u00c7e\u015fitli y\u00f6relerden toplad\u0131\u011f\u0131 hava \u00f6rneklerini konu alan \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeleri, havan\u0131n hep ayn\u0131 kompozisyonda oldu\u011funu g\u00f6steriyordu.<\/p>\n

Dalton\u2019un anlamad\u0131\u011f\u0131 bir nokta vard\u0131: Gazlar neden tekd\u00fcze bir kar\u0131\u015f\u0131m sergiliyordu? Kar\u0131\u015f\u0131mda, \u00f6rne\u011fin, karbondioksit gibi a\u011f\u0131r bir gaz\u0131n dibe \u00e7\u00f6kmesi ni\u00e7in ger\u00e7ekle\u015fmiyordu? Sonra, gaz\u00adlar\u0131n kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 yaln\u0131zca esinti veya termal ak\u0131mlara m\u0131 ba\u011fl\u0131yd\u0131, yoksa ba\u015fka etkenler de var m\u0131yd\u0131?<\/p>\n

Dalton iyi bir deneyci de\u011fildi ama, sorusuna yan\u0131t aray\u0131\u015f\u0131nda laboratuvara girmekten ka\u00e7\u0131namazd\u0131. Deneyi basitti: A\u011f\u0131r gazla dolu bir \u015fi\u015feyi masa \u00fczerine yerle\u015ftirir, \u00fcst\u00fcne a\u011f\u0131zlar\u0131 birle\u015fecek \u015fekilde hafif gazla dolu bir \u015fi\u015feyi ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 kor. Beklenenin ter\u00adsine, a\u011f\u0131r gaz alt \u015fi\u015fede, hafif gaz \u00fcst \u015fi\u015fede kalmaz; iki gaz \u00e7ok ge\u00e7meden tam bir kar\u0131\u015f\u0131m i\u00e7ine girer.<\/p>\n

\"\"
Dalton bir bak\u0131ma kimyay\u0131 ve kimyasal \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyi tan\u0131m\u00aclayan ilk ki\u015fidir. Ona g\u00f6re, kimyan\u0131n ba\u015fl\u0131ca i\u015flevi maddesel par\u00e7ac\u0131klar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak ya da birbiriyle birle\u015ftirmektir.<\/figcaption><\/figure>\n

Dalton bu olguyu, sonradan \u201cbas\u0131n\u00e7lar\u0131n tikel teorisi\u201d diye bilinen bir \u00f6nermeyle a\u00e7\u0131klar. Buna g\u00f6re, bir gaz\u0131n par\u00e7ac\u0131klar\u0131 ba\u015fka bir gaz\u0131n par\u00e7ac\u0131klar\u0131na de\u011fil, kendi t\u00fcr\u00fcnden par\u00e7ac\u0131k\u00adlara geri itici davran\u0131r. Bu a\u00e7\u0131klama, Dalton\u2019u ge\u00e7erlili\u011fi bug\u00fcn de kabul edilen bir varsay\u0131ma g\u00f6t\u00fcr\u00fcr: Her gaz k\u00fctlesi, birbirine uzak aral\u0131klarda devinen par\u00e7ac\u0131klardan olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bilim \u00e7evrelerinde ad\u0131 duyulmaya ba\u015flayan Dalton, 1793\u2019te Manchester \u00dcniversitesi\u2019ne \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi olarak \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131r. \u00dcniversitede matematik ve fen dersleri veren gen\u00e7 bilim adam\u0131, meteorolojik g\u00f6zlemlerini yay\u0131mlamas\u0131 \u00fcze\u00adrine, Manchester Yaz\u0131m ve Bilim Akademisi\u2019ne \u00fcye se\u00e7ilir. 50 y\u0131l s\u00fcren \u00fcyelik d\u00f6neminde Dalton, Akademi\u2019ye 100\u2019den fazla bildiri sunar, bilimsel konferanslarda aktif rol al\u0131r. Kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 son toplant\u0131lardan birinde \u00f6vg\u00fc ya\u011fmuruna tutuldu\u011funda, \u201cBeni yapt\u0131klar\u0131mda ba\u015far\u0131l\u0131 buluyorsan\u0131z, be\u011feninizi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde her zaman dikkat ve \u00f6zenle s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm \u00e7abaya bor\u00e7luyum\u201d diyerek gen\u00e7lere bir mesaj ula\u015ft\u0131rmak ister. [Yakla\u015f\u0131k y\u00fczy\u0131l sonra Thomas Edison (1847 – 1931) da kendi ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 benzer s\u00f6zc\u00fcklerle dile getirmi\u015fti: \u201cDeha dedi\u011fimiz \u015feyin y\u00fczde 1\u2019ini esine, y\u00fczde 99\u2019unu al\u0131n terine bor\u00e7luyuz.\u201d]<\/p>\n

Dalton\u2019u maddenin atom teorisine y\u00f6nelten gereksinme at\u00admosfer olaylar\u0131na ili\u015fkin a\u00e7\u0131klama aray\u0131\u015f\u0131ndan do\u011fmu\u015ftu. Daha \u00f6nce \u0130rlandal\u0131 bilim adam\u0131 Robert Boyle de hava kompozisyonu ve hava bas\u0131nc\u0131 \u00fczerinde yo\u011fun ara\u015ft\u0131rmalarda bulunmu\u015ftu. Havan\u0131n birka\u00e7 de\u011fi\u015fik gazdan olu\u015ftu\u011fu bulu\u015fu Boyle\u2019a aittir. Aradan ge\u00e7en zaman i\u00e7inde Cavendish, Lavoisier, Priestley gibi se\u00e7kin bilim adamlar\u0131 da havan\u0131n kompozisyonunda oksijen, nitrojen, karbondioksit ve su buhar\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 saptam\u0131\u015f\u00adlard\u0131. Ama bunlardan hi\u00e7birinin atom teorisinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kla\u00admaya y\u00f6neldi\u011fini g\u00f6rm\u00fcyoruz.<\/p>\n

Dalton bir bak\u0131ma kimyay\u0131 ve kimyasal \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyi tan\u0131m\u00adlayan ilk ki\u015fidir. Ona g\u00f6re, kimyan\u0131n ba\u015fl\u0131ca i\u015flevi maddesel par\u00e7ac\u0131klar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak ya da birbiriyle birle\u015ftirmektir. Onun s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi bu par\u00e7ac\u0131klar maddenin, o zaman b\u00f6l\u00fcn\u00admez, par\u00e7alanmaz say\u0131lan en ufak \u00f6\u011feleri, yani atomlard\u0131.<\/p>\n

Bilindi\u011fi \u00fczere, kimya sanayisinde bir bile\u015fi\u011fin istenen mik\u00adtarda \u00fcretimi i\u00e7in her bile\u015fen maddeden ne kadar gerekli oldu\u00ad\u011funu belirlemek \u00f6nemlidir. Dalton\u2019a gelinceye dek bu belirleme \u201cel yordam\u0131\u201d dedi\u011fimiz s\u0131nama-yan\u0131lma y\u00f6ntemine dayan\u0131yordu. Dalton bu i\u015flemin daha g\u00fcvenilir bir y\u00f6ntemle yap\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011f\u00adlamak i\u00e7in bir atomik a\u011f\u0131rl\u0131klar tablosu haz\u0131rlar. Deneylerinde, bile\u015fen maddelerin a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck tam say\u0131larla be\u00adlirlenebilen basit ili\u015fkilerin oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Ger\u00e7i belli bir bile\u015fim i\u00e7in ayn\u0131 bile\u015fenlerin daima ayn\u0131 oranda i\u015fleme girdi\u011fi, \u00f6teden beri biliniyordu. Dalton bir ad\u0131m daha ileri giderek, ayn\u0131 iki madde birden fazla \u015fekilde birle\u015ftirildi\u011finde, ortaya \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fik sonu\u00e7lar\u0131n da birbirleriyle basit say\u0131larla ifade edilebilen ili\u015fkiler i\u00e7inde oldu\u011funu g\u00f6sterir. \u00d6rne\u011fin, batakl\u0131k gaz\u0131nda bu\u00adlunan hidrojen, etilen gaz\u0131nda bulunan hidrojenden iki kat daha fazlad\u0131r. Ba\u015fka bir \u00f6rnek: D\u00f6rt kur\u015funoksitte bulunan oksijen miktar\u0131 1, 2, 3, 4 gibi basit orant\u0131lar i\u00e7indedir.<\/p>\n

Bu basit tam say\u0131lar, Dalton\u2019u maddesel nesnelerin \u201catom\u201d de\u00adnen say\u0131labilir ama b\u00f6l\u00fcnmez birimlerden olu\u015ftu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Her elementin de\u011fi\u015fik bir atomu oldu\u011fu, kimyasal bile\u015fimlerin de\u011fi\u015fik atomlar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi, bu kat\u0131\u00adl\u0131mda atomlar\u0131n herhangi bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framad\u0131\u011f\u0131 gibi nokta\u00adlar\u0131 i\u00e7eren Dalton\u2019un atom teorisi modern kimyan\u0131n temel ta\u015f\u0131 say\u0131lsa yeridir.<\/p>\n

\"\"
Bilindi\u011fi \u00fczere, kimya sanayisinde bir bile\u015fi\u011fin istenen mik\u00adtarda \u00fcretimi i\u00e7in her bile\u015fen maddeden ne kadar gerekli oldu\u00ad\u011funu belirlemek \u00f6nemlidir. Dalton\u2019a gelinceye dek bu belirleme \u201cel yordam\u0131\u201d dedi\u011fimiz s\u0131nama-yan\u0131lma y\u00f6ntemine dayan\u0131yordu.<\/figcaption><\/figure>\n

Dalton bu kadarla kalmaz, kimi de\u011fi\u015fik atomlar\u0131n g\u00f6receli a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 da belirler. En hafif madde olarak bilinen hidrojenin atomik a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201c1\u201d diye belirler. Ard\u0131ndan, suyun ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lma\u00ads\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan her par\u00e7a hidrojene kar\u015f\u0131l\u0131k sekiz par\u00e7a oksijen olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek, oksijen atomlar\u0131n\u0131n hidrojen atomlar\u0131ndan sekiz kat daha a\u011f\u0131r oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Bu yanl\u0131\u015ft\u0131 ku\u015fkusuz. Dalton suyun H2O de\u011fil, HO oldu\u011funu san\u0131yordu. (Biz \u015fimdi oksijenin atomik a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hidrojeninkinin sekiz de\u011fil, 16 kat\u0131 oldu\u011funu biliyoruz.) Ama bu yanl\u0131\u015fl\u0131k onun d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fczeyin\u00addeki b\u00fcy\u00fck at\u0131l\u0131m\u0131n \u00f6nemini azaltmaz elbette. Unutulmamal\u0131d\u0131r ki, atomlar\u0131n nas\u0131l bir araya gelip \u015fimdi \u201cmolek\u00fcl\u201d dedi\u011fimiz bile\u015fik atomlar olu\u015fturdu\u011funu g\u00f6steren kimyasal simgeler diz\u00adgesinde de ilk ad\u0131m\u0131 ona bor\u00e7luyuz.<\/p>\n

Dalton kimi ki\u015filik \u00f6zellikleriyle de s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 bir ki\u015fiydi. Ya\u015fam boyu bek\u00e2r kalmas\u0131na kar\u015f\u0131n, kar\u015f\u0131 cinse ilgisiz de\u011fildi. 1809\u2019da Londra\u2019y\u0131 ziyaretinde karde\u015fine yazd\u0131\u011f\u0131 mektuptan \u015fu sat\u0131rlar\u0131 okuyoruz: \u201cBond Street defilelerini ka\u00e7\u0131rm\u0131yorum. Beni sergile\u00adnen giysilerden \u00e7ok g\u00fczellerin y\u00fczleri \u00e7ekiyor. Baz\u0131lar\u0131 \u00f6ylesine dar giysilerle \u00e7\u0131k\u0131yorlar ki, v\u00fccut \u00e7izgileri t\u00fcm incelikleriyle ortaya d\u00f6k\u00fcl\u00fcyor. Baz\u0131lar\u0131 da geni\u015f \u015fal veya pelerinleriyle adeta u\u00e7u\u015farak y\u00fcr\u00fcyorlar. Nas\u0131l oluyor bilmiyorum ama, g\u00fczel kad\u0131n ne giyerse giysin fark etmiyor: Giyim ku\u015fam ba\u015fka, g\u00fczellik ba\u015f\u00adka!\u201d B\u00fcy\u00fck kent ya\u015fam\u0131n\u0131n ilgin\u00e7li\u011fi onun i\u00e7in gelip ge\u00e7iciydi. Mektubunda b\u00fcy\u00fcleyici buldu\u011fu Londra\u2019dan \u015f\u00f6yle s\u00f6z eder: \u201cGer\u00e7ekten g\u00f6rkemli bir yer, ama ben bu g\u00f6rkemi bir kez sey\u00adretmekle yetinece\u011fim. Kendini d\u00fc\u015f\u00fcn ya\u015fam\u0131na vermi\u015f biri i\u00e7in ya\u015fan\u0131lacak belki de en son yer buras\u0131. G\u00f6r\u00fclmeye de\u011fer, ama i\u015fte o kadar!\u201d<\/p>\n

Renk k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc t\u0131p dilinde \u201cDaltonizm\u201d diye ge\u00e7er. Dalton renk k\u00f6r\u00fcyd\u00fc, zaman\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bu hastal\u0131\u011f\u0131 incelemekle ge\u00ad\u00e7irmi\u015fti. Bir \u00f6d\u00fcl t\u00f6reninde kral\u0131n \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kacakt\u0131. Renkli diz ba\u011f\u0131, tokal\u0131 ayakkab\u0131, elinde k\u0131l\u0131\u00e7 protokol gere\u011fiydi. Oysa ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu Quaker Tarikat\u0131 buna izin vermiyordu. Dalton, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc bir s\u00fcre \u00f6nce Oxford \u00dcniversitesi\u2019nce kendisine giydirilen onur c\u00fcbbesine b\u00fcr\u00fcnmekte buldu. C\u00fcbbenin yakas\u0131n\u0131n k\u0131rm\u0131z\u0131 ol\u00admas\u0131 ba\u015fka bir sorun olabilirdi; ancak Dalton i\u00e7in yaka k\u0131rm\u0131z\u0131 de\u011fil ye\u015fildi.<\/p>\n

Dalton\u2019un \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla kimyan\u0131n matematiksel bir nitelik kazand\u0131\u011f\u0131, bir bak\u0131ma fizikle birle\u015fti\u011fi s\u00f6ylenebilir. Maddenin elektriksel oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesini de ona bor\u00e7luyuz. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zdaki atom enerjisine ili\u015fkin bulu\u015flar\u0131n k\u00f6keninde Dalton\u2019un pay\u0131 b\u00fc\u00ady\u00fckt\u00fcr. Dalton, kendi g\u00fcn\u00fcnde oldu\u011fu gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de s\u00fcren etkisiyle bilim d\u00fcnyas\u0131nda sayg\u0131n konumunu korumaktad\u0131r.<\/p>\n

Kaynak: <\/strong>Cemal Y\u0131ld\u0131r\u0131m, Bilimin \u00d6nc\u00fcleri, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, Eyl\u00fcl 2019, 30. Bask\u0131, S.126-129<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsano\u011flu maddenin temel par\u00e7ac\u0131k fikrine \u00e7ok eskiden ula\u015f\u00adm\u0131\u015ft\u0131. Antik Yunan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri i\u00e7in toprak, hava, su ve ate\u015f t\u00fcm di\u011fer maddeleri olu\u015fturan asal nesnelerdi. Aristoteles bunlara \u201cyetkin g\u00f6ksel nesne\u201d dedi\u011fi bir be\u015fincisini eklemi\u015fti. Atom kavram\u0131m ilk kez ortaya atan Democritus ise bir par\u00e7a\u00adc\u0131\u011f\u0131n belli bir k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckle s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131, daha fazla b\u00f6l\u00fcnmeye elvermedi\u011fi savmdayd\u0131. Ona g\u00f6re, t\u00fcm […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":36837,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[3845],"tags":[1132,482,5309,321,638],"class_list":["post-36834","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilimin-onculeri","tag-atom","tag-bilim","tag-jonh-dalton","tag-kimya","tag-madde"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t