{"id":37009,"date":"2019-09-21T03:20:49","date_gmt":"2019-09-21T00:20:49","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=37009"},"modified":"2019-09-20T19:44:34","modified_gmt":"2019-09-20T16:44:34","slug":"duyularimizin-isleyisi-iv-dil-ve-tat-alma-olayi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/09\/21\/duyularimizin-isleyisi-iv-dil-ve-tat-alma-olayi","title":{"rendered":"Duyular\u0131m\u0131z\u0131n i\u015fleyi\u015fi (IV): Dil ve tat alma olay\u0131"},"content":{"rendered":"

\u00c7evremizi duyular\u0131m\u0131z yoluyla alg\u0131l\u0131yoruz. Bu nedenle duyular\u0131m\u0131z\u0131 olu\u015fturan veya bir duyunun olu\u015fumuna yard\u0131mc\u0131 olan organlar\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli i\u015flevleri var. Bu organlar temel i\u015flevlerini yerine getirerek g\u00f6rmemizi, i\u015fitmemizi, koku almam\u0131z\u0131, tat almam\u0131z\u0131 ve nesneleri hissetmemizi sa\u011fl\u0131yor. Peki, bu yap\u0131lar nas\u0131l i\u015fliyor, hangi mekanizmalar yoluyla i\u015flevlerini yerine getirebiliyor? Dizinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc yaz\u0131s\u0131nda dil ve tat alma olay\u0131na odaklanal\u0131m.<\/em><\/p>\n

T\u00fcketti\u011fimiz ek\u015fi bir \u00fcz\u00fcm\u00fcn, bir ilac\u0131n veya bir kurabiyenin bize hissettirdi\u011fi tat hissi, ilk olarak dil \u00fczerindeki tomurcuklar\u0131n besinlerden gerekli bilgiyi almas\u0131yla olu\u015fur. Tat alma ve koku alma duyumlar\u0131, do\u011frudan istemsiz sinirlere ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla k\u00f6t\u00fc bir koku veya tat al\u0131m\u0131nda aniden mide bulant\u0131s\u0131 ya\u015fanmas\u0131 durumu ger\u00e7ekle\u015febilir ya da, i\u015ftah a\u00e7\u0131c\u0131 bir koku mide \u00f6zsuyunun \u00fcretimini art\u0131rabilir ve a\u011f\u0131z sulanmas\u0131 ger\u00e7ekle\u015febilir.<\/p>\n

Temel olarak d\u00f6rt adet tat duyusu bulunur. Bu temel tatlar; ek\u015fi, ac\u0131, tatl\u0131 ve tuzlu olarak isimlendirdi\u011fimiz \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131r. Bu toplama, 1900’lerin ba\u015f\u0131nda Japon ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan bir tane tat daha eklendi. Bu tat duyusu \u201cumami\u201d ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Ancak genel itibariyle \u201ctat\u201d veya \u201clezzet\u201d olarak ifade etti\u011fimiz \u015fey, duyumlardan olu\u015fan bir demettir.\u00a0Sadece dil ve tat almayla de\u011fil, koklama ve g\u00f6rmenin de dahil oldu\u011fu bir\u00e7ok duyunun i\u015fleyi\u015fi ile olu\u015fan \u201clezzet\u201d hissi, besinin g\u00f6rseli ile, koku ve besinin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6zelliklerin birle\u015fmesi ile olu\u015fur. Burnumuz t\u0131kal\u0131 oldu\u011fu durumlarda, t\u00fcketti\u011fimiz besinlerden tat alamam\u0131z\u0131n temel nedeni de bu durumdur. B\u00f6yle durumlarda tat alg\u0131s\u0131 donukla\u015f\u0131r. Ayr\u0131ca tat duygusu, \u00f6zellikle de t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemdeki ya\u015fant\u0131s\u0131nda olduk\u00e7a \u00f6nemli bir yerde duruyordu. Bu duygu yoluyla t\u00fcketti\u011fimiz besinleri test edebiliyorduk. Bu nedenle tat duyusu, ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemlerden bug\u00fcne dek \u00f6nemini koruyan bir duyu olmu\u015ftur.<\/p>\n

Tada dair temel duyumlar dil y\u00fczeyinde yer alan tat alg\u0131lay\u0131c\u0131 resept\u00f6rler yoluyla tan\u0131nan maddelerin beyne sinyal g\u00f6ndermesi ile olu\u015fur. Bu anlamda, dil \u00fczerinde bulunan ve \u201cpapilla\u201d ad\u0131 verilen tat tomurcuklar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir i\u015flevi oldu\u011fu ifade edilebilir. Okuldaki derslerimizde bize \u201cBu tat tomurcuklar\u0131, t\u00fcm tatlar\u0131 alg\u0131layabiliyor olsalar da dilin belirli b\u00f6lgelerinde \u00f6zelle\u015fmi\u015f g\u00f6revlere sahiptirler\u201d denilmekteydi. Bu ifadeye g\u00f6re, tatl\u0131 olarak nitelendirdi\u011fimiz duyum, dilin u\u00e7 k\u0131sm\u0131nda bulunan h\u00fccreler yoluyla daha k\u0131sa bir s\u00fcrede tan\u0131mlan\u0131r; ayn\u0131 \u015fekilde tuzlu ve ek\u015fi tatlar, dilin yan y\u00fczeylerinde yayg\u0131n bir bi\u00e7imde bulunan tat tomurcuklar\u0131 yoluyla tan\u0131mlan\u0131r; ac\u0131 olarak nitelendirdi\u011fimiz tatlar ise, dilin arka taraf\u0131ndaki tat tomurcuklar\u0131 taraf\u0131ndan daha kolay bir bi\u00e7imde alg\u0131lan\u0131rd\u0131. Ancak dilin farkl\u0131 b\u00f6lgelerine farkl\u0131 tatlar\u0131 alg\u0131lama g\u00f6revi y\u00fckleyen bu anlat\u0131, do\u011fru de\u011fildir. Tatl\u0131, ek\u015fi, tuzlu, ac\u0131 gibi tatlar dilin her b\u00f6lgesinde bulunan tat tomurcuklar\u0131 yoluyla alg\u0131lanabilir. Dilin her noktas\u0131, tat al\u0131m\u0131nda g\u00f6revlidir ancak sadece dilin kenarlar\u0131, dilin ortas\u0131ndan daha hassast\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Dil y\u00fczeyinde bulunan tat tomurcuklar\u0131, besinlerden tada dair bilgilerin al\u0131nmas\u0131 sa\u011flar.<\/figcaption><\/figure>\n

Tat tomurcuklar\u0131 ve i\u015flevi<\/strong>
\nTat al\u0131m\u0131 ise, tat tomurcuklar\u0131 ad\u0131 verilen yap\u0131larla sa\u011flan\u0131r. Tat tomurcuklar\u0131, dilin y\u00fczey tabakas\u0131nda bulunan minik noktac\u0131klar \u015feklinde g\u00f6r\u00fclen yap\u0131lard\u0131r. Tat tomurcuklar\u0131 yoluyla dilin y\u00fczey alan\u0131 birka\u00e7 kez artt\u0131r\u0131l\u0131r ve lezzetlerin her birinin do\u011frudan al\u0131nmas\u0131 sa\u011flan\u0131r. Bu duruma b\u00fcy\u00fct\u00fcc\u00fc etki ad\u0131 verilir. Tat tomurcuklar\u0131, sinir a\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 say\u0131s\u0131z duyu h\u00fccresine sahiptir ve bu nedenle, \u201clezzet\u201d duyusunun olu\u015fumunda ilk g\u00f6rev yeri olarak i\u015fler.\u00a0Her bir tat tomurcu\u011fu, 10 ila 50 aras\u0131nda duyusal h\u00fccreye sahiptir. Bu h\u00fccreler bir araya gelerek bir kaps\u00fcl olu\u015ftururlar. Bu kaps\u00fcl\u00fcn u\u00e7 k\u0131sm\u0131nda, s\u0131v\u0131 dolu bir huni gibi g\u00f6r\u00fcnen bir g\u00f6zenek bulunur. Bu yap\u0131, ince bir parma\u011f\u0131 and\u0131ran duyusal h\u00fccre a\u011flar\u0131na ba\u011flan\u0131r. Bu yolla, tada dair bilgiler beyne aktar\u0131l\u0131r. Yeti\u015fkin bir ki\u015fi 2.000 ila 4.000 aral\u0131\u011f\u0131nda tat tomurcu\u011fu ta\u015f\u0131yabilir.<\/p>\n

Dil, kendini kolayca yenileyebilen bir organd\u0131r. \u00d6yle ki, dilde meydana gelen herhangi bir hasar k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde d\u00fczeltilebilir. Bu kapsamda dil, i\u00e7erdi\u011fi tat tomurcuklar\u0131n\u0131 da k\u0131sa periyotlarda yeniler. Ayr\u0131ca tat tomurcuklar\u0131, dil d\u0131\u015f\u0131nda a\u011f\u0131z i\u00e7inde de bulunur. Bo\u011faz\u0131n arka k\u0131sm\u0131nda, burun bo\u015flu\u011funda ve hatta yemek borusunun \u00fcst k\u0131sm\u0131nda da tat tomurcuklar\u0131 bulunabilir ancak tat tomurcuklar\u0131n\u0131n as\u0131l toplanma yeri, dil y\u00fczeyidir.
\nTada dair bilgilerin besinlerden al\u0131nmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7, bu bilgilerin sinir sistemine iletilmesiyle ve sinir sistemine di\u011fer duyular arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla iletilen bilgi ile birle\u015ftirilmesiyle birlikte tamamlan\u0131r. B\u00f6ylelikle \u201clezzet\u201d hissi beyinde olu\u015fmu\u015f olur.<\/p>\n

Bahsedilen 5 temel lezzetin yan\u0131 s\u0131ra, 100.000’i a\u015fk\u0131n say\u0131da lezzetin oldu\u011fu bilinmektedir. Bu tatlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ise, besinlerin i\u00e7erdi\u011fi \u00e7e\u015fitli kimyasallar\u0131n tan\u0131nmas\u0131 yoluyla olu\u015fur. \u00d6rne\u011fin tatl\u0131 olarak nitelendirilen tad\u0131n olu\u015fumu i\u00e7in besin i\u00e7eri\u011finde y\u00fcksek oranda glikoz, fruktoz, laktoz gibi maddeler yer almal\u0131d\u0131r. Ancak baz\u0131 protein yap\u0131lar\u0131, alkol i\u00e7erikleri ve benzeri g\u0131dalar da tatl\u0131 hissinin olu\u015fumunu sa\u011flayan kimyasallar i\u00e7erir. Tuzlu olarak nitelendirilen tad\u0131n olu\u015fumu i\u00e7in ise, \u00e7e\u015fitli minerallerin dil taraf\u0131ndan alg\u0131lanmas\u0131 yeterlidir. Ac\u0131 lezzetinin olu\u015fumunda \u00e7ok say\u0131da madde etkin rol oynar. Duyu h\u00fccrelerinde ac\u0131 hissinin olu\u015fumunda 35 farkl\u0131 protein etkin g\u00f6rev yapar. Ek\u015fi tad\u0131n\u0131n olu\u015funda ise, asidik \u00e7\u00f6zeltiler veya \u00e7e\u015fitli iyonlar \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu noktada di\u011fer bir tat olan \u201cumami\u201dyi tan\u0131mak ve bu duyumun olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in gereken kimyasallardan bahsetmek gerek. Umami, Japonca’da \u201clezzetli\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131lan bir s\u00f6zc\u00fckt\u00fcr. Bu tat, genel itibariyle et suyunun veya domatesin tad\u0131 olarak tariflenmektedir. Umami tad\u0131, glutamik asit veya aspartik asit i\u00e7erikli g\u0131dalar\u0131n t\u00fcketilmesinin ard\u0131ndan olu\u015fur. Lezzet art\u0131r\u0131c\u0131 ve koruyucu olarak paketli g\u0131dalarda kullan\u0131lan glutamat tuzlar\u0131, umami lezzetinin olu\u015fumunu sa\u011flar. Bu tuzlar, sa\u011fl\u0131\u011fa y\u00fcksek oranda zarar verebilir. Bu nedenle, paketli g\u0131dalar\u0131n s\u0131k s\u0131k t\u00fcketilmemesi \u00f6nerilmektedir.<\/p>\n

\n

Duyu organlar\u0131n\u0131n i\u015fleyi\u015fine ili\u015fkin daha \u00f6nceki yaz\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 okumak i\u00e7in:
\nDUYU ORGANLARIMIZIN \u0130\u015eLEY\u0130\u015e\u0130: G\u00d6Z VE G\u00d6RME OLAYI<\/a>
\n<\/strong><\/span>DUYU ORGANLARIMIZIN \u0130\u015eLEY\u0130\u015e\u0130 (II): KULAK VE DUYMA OLAYI<\/a><\/strong><\/span>
\nDUYU ORGANLARIMIZIN \u0130\u015eLEY\u0130\u015e\u0130 (III): BURUN VE KOKU ALMA<\/a><\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Kaynak:<\/strong> https:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/books\/NBK279408\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7evremizi duyular\u0131m\u0131z yoluyla alg\u0131l\u0131yoruz. Bu nedenle duyular\u0131m\u0131z\u0131 olu\u015fturan veya bir duyunun olu\u015fumuna yard\u0131mc\u0131 olan organlar\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli i\u015flevleri var. Bu organlar temel i\u015flevlerini yerine getirerek g\u00f6rmemizi, i\u015fitmemizi, koku almam\u0131z\u0131, tat almam\u0131z\u0131 ve nesneleri hissetmemizi sa\u011fl\u0131yor. Peki, bu yap\u0131lar nas\u0131l i\u015fliyor, hangi mekanizmalar yoluyla i\u015flevlerini yerine getirebiliyor? Dizinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc yaz\u0131s\u0131nda dil ve tat alma olay\u0131na odaklanal\u0131m. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1390,"featured_media":37010,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[5273,254,694,5313,5334,5333],"class_list":["post-37009","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-besin","tag-beyin","tag-dil","tag-duyu-organlari","tag-lezzet","tag-tat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t