{"id":37081,"date":"2019-09-28T03:34:46","date_gmt":"2019-09-28T00:34:46","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=37081"},"modified":"2019-09-27T12:45:06","modified_gmt":"2019-09-27T09:45:06","slug":"evrim-yaslilik-yillarimizi-nasil-tehdit-ediyor-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/09\/28\/evrim-yaslilik-yillarimizi-nasil-tehdit-ediyor-2","title":{"rendered":"Evrim, ya\u015fl\u0131l\u0131k y\u0131llar\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l tehdit ediyor?"},"content":{"rendered":"

Dr.Amy Maxmen<\/strong><\/p>\n

\u00c7ev. Ebru Oktay<\/strong><\/p>\n

Patolog George Martin, \u00f6n\u00fcnde duran yeni \u00f6lm\u00fc\u015f bedenlere bakt\u0131\u011f\u0131nda, genel olarak \u201cya\u015fl\u0131\u201d olsalar da her birinin birbirinden \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile u\u011fra\u015f\u0131p duruyordu. Baz\u0131s\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131rsaklar\u0131 poliplerle doluydu. Bir di\u011ferinin arterleri plaklarla t\u0131kanm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7e\u015fitlilik, ayn\u0131 tip olarak tan\u0131mlanan hastal\u0131klarda bile vard\u0131. \u00d6rne\u011fin, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131ndan sorumlu oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen beta amiloid proteini birikimlerinin beyinde yerle\u015fme b\u00f6lgeleri belirgin bi\u00e7imde birbirinden farkl\u0131yd\u0131. E\u011fer her bir tip hastal\u0131\u011f\u0131n altta yatan sebebi ayn\u0131ysa, v\u00fccutta da benzer hasar\u0131 yapmas\u0131 beklenirken, asl\u0131nda \u00f6yle olmuyordu. Martin, ayn\u0131 \u015fekilde ya\u015flanan iki ki\u015fiye hi\u00e7bir zaman rastlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyordu.<\/p>\n

Martin, ya\u015flanmayla ilgili okuyabilece\u011fi her \u015feyi okudu. Klonal mayalardan tutun da insan tek yumurta ikizlerine kadar \u00e7ok geni\u015f ve farkl\u0131 organizmalar\u0131n ya\u015fam s\u00fcrelerini ara\u015ft\u0131rd\u0131. En dikkat \u00e7ekici \u00f6rneklerden biri, Caenorhabditis elegans olarak bilinen ufac\u0131k solucanlar\u0131n, ayn\u0131 laboratuvar ko\u015fullar\u0131nda ya\u015famalar\u0131na ve birebir ayn\u0131 genetik materyalleri ta\u015f\u0131malar\u0131na ra\u011fmen ya\u015fam s\u00fcrelerinin 5\u2019in \u00fczerinde \u00e7e\u015fitlilikte farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermesiydi.<\/p>\n

Biyologlar, otob\u00fcs \u00e7arpmas\u0131 gibi \u201c\u00e7evresel\u201d fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131 \u201c\u015fanss\u0131z\u201d olaylar\u0131n insan ya\u015fam s\u00fcresini nas\u0131l etkiledi\u011fini bilirler. Ayr\u0131ca, Huntington hastal\u0131\u011f\u0131 ya da kesin kanserler gibi genetik mirasla aktar\u0131lan durumlara bakarak \u015fans\u0131n, genetikte oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc de anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ancak \u015fu s\u0131ralar, hayvan ya\u015flanmas\u0131ndaki gibi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir belirsiz alan\u0131n, birbirinden farkl\u0131 ya\u015flanman\u0131n sebebi olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar daha yeni yeni, zaman i\u00e7erisinde b\u00fcy\u00fcmeyle ortaya \u00e7\u0131kan biyolojik de\u011fi\u015fimin temellerini anlamaya ba\u015flad\u0131. Baz\u0131 mutasyonlar h\u00fccre i\u00e7ine girip kendini \u00e7o\u011faltarak sonu\u00e7lara yol a\u00e7arken, di\u011ferleri genleri aktive ederek ya da onlar\u0131 tamamen etkisizle\u015ftirerek molek\u00fcler de\u011fi\u015fikli\u011fe sebep oluyor.<\/p>\n

H\u00fccre i\u00e7i materyalde olu\u015fan rasgele farkl\u0131la\u015fman\u0131n yerle\u015fimi, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla \u015fansa ba\u011fl\u0131 olarak belirleniyor. Burada materyal zamanla, bir \u015fablon olu\u015fturarak, k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fc\u00e7\u00fck damlalar halinde da\u011f\u0131n\u0131k \u015fekilde katlan\u0131yor, yeniden katlan\u0131yor. Kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n nerede oldu\u011funa ba\u011fl\u0131 olarak, \u015fablonun yap\u0131lanmas\u0131 \u015fifreleniyor. Yap\u0131 ya sa\u011flam kal\u0131yor ya da y\u0131k\u0131ma gidecek \u015fekilde k\u0131r\u0131lganla\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Ya\u015flanma s\u00fcrecinin do\u011fas\u0131 \u2018olas\u0131l\u0131ksal\u2019 m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Sonsuzlu\u011fa giden yolda evrim neden biyolojik yap\u0131m\u0131z\u0131 dengesiz k\u0131lmada bu kadar \u0131srar ediyor acaba? Washington \u00dcniversitesi\u2019nde kendi gibi bir avu\u00e7 biliminsan\u0131yla birlikte ya\u015flanman\u0131n genetik temellerini ara\u015ft\u0131ran ve \u015fu an 89 ya\u015f\u0131nda olan Martin\u2019e g\u00f6re, hayvanlar\u0131n \u00e7evresel de\u011fi\u015fikliklere uyum sa\u011flayabilmeleri i\u00e7in belli bir s\u0131n\u0131rda kalabilen i\u00e7sel dengesizlik faydal\u0131 olabiliyor.<\/p>\n

\"\"
George Martin, ya\u015flanman\u0131n genetik temellerini ara\u015ft\u0131r\u0131rken, her \u00f6l\u00fc bedenin, insan\u0131n ya\u015flanmas\u0131 ve \u00f6l\u00fcm\u00fc hakk\u0131nda ayr\u0131 bir hik\u00e2yesi oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fc. Foto\u011fraf: John B. Carnett.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, evrimsel \u00e7e\u015fitlili\u011fin ya\u015famsal rol\u00fcn\u00fc g\u00f6steren daha kapsaml\u0131 bir resimle de uyu\u015fuyor. Toplumdaki bireyler aras\u0131nda olan farkl\u0131l\u0131klar, do\u011fal se\u00e7ilim i\u00e7in olanak sa\u011flar. Sonu\u00e7ta do\u011fal se\u00e7ilim, bir sonraki soya gen aktar\u0131m\u0131 olup hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131 elde eden organizmalarda a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7e\u015fitlili\u011fi ay\u0131klamaya devam etmeyecektir.<\/p>\n

Martin\u2019e g\u00f6re do\u011fa, bebeklerimizi yapt\u0131ktan sonras\u0131nda bizi pek \u00f6nemsemez. Do\u011fal se\u00e7ilim sadece, ya\u015flanman\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 40 ya\u015f civar\u0131na kadar etraf\u0131m\u0131zda dolan\u0131r.<\/p>\n

Gen ifadelerindeki mutasyon ve dalgalanmalar ba\u015flang\u0131\u00e7ta organizman\u0131n adaptasyonu i\u00e7in bir nimetken, ilerleyen ya\u015flarda olu\u015fturaca\u011f\u0131 birikmelerle \u00e7ok fazla gen ifadesi dalgalanmalar\u0131na yol a\u00e7maya ba\u015flar. Yine Martin\u2019e g\u00f6re bu \u015fans belki de kanser ve di\u011fer dejeneratif beyin hastal\u0131klar\u0131 gibi \u201cgeriatrik hastal\u0131klar\u201da \u00f6nc\u00fcl\u00fck ediyor olabilir.<\/p>\n

Ya\u015fam\u0131m\u0131z boyunca \u015fans, ufak ve kazara olu\u015fan mutasyonlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla v\u00fccudumuza sokuluverir. Zamanla olu\u015fan b\u00f6l\u00fcnmelerle h\u00fccrelerde v\u00fccutsal mutasyonlar meydana gelir. Her b\u00f6l\u00fcnmede olu\u015fabilecek hatalar, DNA\u2019y\u0131 zor durumda b\u0131rak\u0131r. DNA ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelen bir k\u0131s\u0131m genler normalde bu mutasyonlar\u0131 onarabilir. Fakat yeteri kadar zaman ge\u00e7tikten sonra hata, onar\u0131c\u0131 genlerde de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak g\u00f6zlenecektir. \u015eans\u0131n, riskleri art\u0131rma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 tam olarak var diyemeyiz. Ancak bir hata olu\u015ftu\u011funda, eklenen mutasyonlar, tamir kapasitesinin \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131karak s\u00fcrecektir. \u015eans, burada, mutasyonlardan birinin rasgele olu\u015fan bir etkiyle kansere sebebiyet verecek geni etkilemesi i\u00e7in ge\u00e7en s\u00fcrede ge\u00e7erlidir.<\/p>\n

\u201cDNA\u2019ya dart att\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 hayal edin. Ok, \u015fansl\u0131 bir b\u00f6lgeye isabet ederse, benim gibi 89 y\u0131l ya\u015fayabileceksiniz demektir. \u015eanss\u0131z bir b\u00f6lgeye denk gelirse de, \u00f6len e\u015fim gibi beyinde ba\u015flayan ve sald\u0131rgan karakterli bir kansere maruz kalabilirsiniz. E\u015fim, fiziksel yap\u0131s\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen k\u00f6t\u00fc huylu t\u00fcm\u00f6r olu\u015fumuna yol a\u00e7an bask\u0131n (dominant onkojen) genleri taraf\u0131ndan vurulmu\u015ftu\u201d diyor Martin.<\/p>\n

T\u00fcm kanserler \u015fanstan kaynaklanmaz. 2015 Ocak ay\u0131nda biyoistatistik ve kanser genetik ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n yapt\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamada, kanserlerin \u00fc\u00e7te birinin kal\u0131tsal defektlere ve g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan sigaraya uzanan geni\u015f yelpazedeki sald\u0131rgan \u00e7evresel fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131 olabilece\u011fi belirtilmi\u015fti. Artakalanlar da belki Science dergisinde yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 gibi, \u015fans mutasyonlar\u0131 gibi rasgele i\u00e7sel olaylara ba\u011fl\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Son zamanlarda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarsa, ihmal edilebilir g\u00f6r\u00fcnen rasgele mutasyonlar\u0131n nas\u0131l olup da zamanla birikerek bir sorun olu\u015fturabildi\u011fi \u00fczerine yo\u011funla\u015ft\u0131. Bu mutasyonlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 gen ifadelerinde de\u011fi\u015fikli\u011fe sebep olabiliyordu. En geli\u015fkin teknolojiler, h\u00fccre biyologlar\u0131na, v\u00fccut i\u00e7i ortamda bireysel gen ifadelerinde olu\u015fan anl\u0131k farkl\u0131l\u0131klar\u0131 analiz etme \u015fans\u0131 tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re, ayn\u0131 hayvan ya\u015flanmas\u0131nda oldu\u011fu gibi, v\u00fccut i\u00e7inde bulunan ve genetik olarak \u00f6zde\u015f h\u00fccreler, gitgide birbirinden farkl\u0131la\u015farak farkl\u0131 gen ifadeleri yaratabiliyorlard\u0131.<\/p>\n

\"\"
Hi\u00e7 kimse tamamen ayn\u0131 \u015fekilde ya\u015flanm\u0131yor<\/figcaption><\/figure>\n

2006\u2019da Nature dergisinde yay\u0131mlanan bir makalede, 6 ayl\u0131k gen\u00e7 ve 27 ayl\u0131k ya\u015fl\u0131 bir farenin kalp h\u00fccrelerinden \u00e7\u0131kart\u0131lan bir d\u00fczine gen ifadesinin monit\u00f6rize edildi\u011fi a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131. Gen aktivasyonlar\u0131, uyumlu RNA d\u00fczeyleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yorumlanm\u0131\u015ft\u0131. Zira RNA, molek\u00fcler yolakta, gen ve protein aras\u0131ndaki arac\u0131yd\u0131. Gen\u00e7 fareden al\u0131nan h\u00fccreler aras\u0131ndaki RNA d\u00fczeyleri nispeten birbiriyle benzerdi. Bununla birlikte ya\u015fl\u0131 fareden al\u0131nanlarda h\u00fccreler aras\u0131nda belirgin ve artm\u0131\u015f bir heterojenite s\u00f6z konusuydu. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re bu sonu\u00e7, ya\u015fl\u0131 fare kalbinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n neden daha k\u00f6t\u00fc oldu\u011funu a\u00e7\u0131klar nitelikteydi. Albert Einstein \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi\u2019nde molek\u00fcler genetik \u00e7al\u0131\u015fan ve orijinal metnin yazarlar\u0131ndan olan Jan Vijg\u2019e g\u00f6re, bu sonu\u00e7lar, ya\u015flanma s\u00fcrecinin do\u011fas\u0131n\u0131n \u201colas\u0131l\u0131ksal\u201d oldu\u011funun da alt\u0131n\u0131 \u00e7izmekteydi.<\/p>\n

Seattle Fred Hutchinson Kanser Ara\u015ft\u0131rma Merkezi\u2019nde molek\u00fcler biyolog olarak \u00e7al\u0131\u015fan Roger Brent, \u201cOmurgal\u0131lar\u0131n y\u00fcksek fonksiyonlu yap\u0131s\u0131nda, bir organ ya da doku i\u00e7indeki h\u00fccre toplulu\u011fu belli bir bi\u00e7imde yan\u0131t veriyorsa, mutasyon yan\u0131tlar\u0131 da daha az uyumlu olmaya ba\u015flayacak ve sonu\u00e7ta fonksiyonun azalmas\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131r\u201d diyor. Bununla birlikte biliminsanlar\u0131, kalp hastal\u0131klar\u0131 gibi ya\u015fla birlikte olu\u015fan hastal\u0131klarda bunu kan\u0131tlayamam\u0131\u015ft\u0131r. Vijg\u2019e g\u00f6re \u015f\u00fcphe olsa da h\u00fccreler aras\u0131ndaki farkl\u0131la\u015fman\u0131n organ kayb\u0131na giden s\u00fcrece nas\u0131l liderlik etti\u011fini kan\u0131tlamak epeyce zordur.<\/p>\n

H\u00fccrelerde farkl\u0131la\u015fma<\/strong><\/p>\n

60 y\u0131l \u00f6nce C. H. Waddington, h\u00fccreler aras\u0131ndaki azal\u0131p \u00e7o\u011falma fazlal\u0131\u011f\u0131n\u0131n zararl\u0131 olabilece\u011fini ve v\u00fccutta bunu, g\u00fcvenli aral\u0131kta tutabilen bir mekanizma oldu\u011funu belirleyerek bu mekanizmaya \u201ckanalizasyon\u201d demi\u015fti. Bug\u00fcnlerde Martin\u2019in laboratuvar\u0131, i\u00e7 dengenin s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flayan gen mekanizmas\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Hipotezine g\u00f6re, ileri ya\u015flarda bu h\u00fccrelerde molek\u00fcler kayma artarak ya\u015fl\u0131l\u0131k zaman\u0131nda h\u00fccre-h\u00fccre temelli bir farkl\u0131la\u015fma olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu kayma \u00fcreme ya\u015f\u0131 ge\u00e7tikten sonra art\u0131k kontrol edilemez hale gelebilmektedir. Martin\u2019e g\u00f6re e\u011fer bu kayma bir \u015fekilde bertaraf edilebilirse, bir daha b\u00fcy\u00fck resme giremeyebilecektir.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na g\u00f6re, ya\u015flanma s\u0131ras\u0131nda gen ifadelerindeki kaymalar artmakta ve \u201cs\u00f6zde olas\u0131l\u0131ksal\u201d g\u00f6r\u00fcnen geriatrik hastal\u0131klar\u0131 olu\u015fturabilmektedir. Bu net olmakla birlikte arkas\u0131ndaki mekanizma h\u00e2l\u00e2 tam olarak bilinememektedir.<\/p>\n

Bu arada Washington \u00dcniver-sitesi\u2019nde ya\u015f ba\u011flant\u0131l\u0131 hastal\u0131klar\u0131 inceleyen Alexander Mendelhall, tutars\u0131zl\u0131k art\u0131\u015f\u0131na hangi h\u00fccre ya da organlar\u0131n en hassas kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 verdi\u011fini belirleyip, \u015fansla ilk zarar g\u00f6renin ne oldu\u011funu anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Laboratuvarlar\u0131nda ba\u011f\u0131rsak kurdu olan C. elegans \u00fczerinde inceleme yap\u0131yorlar. Hangi tip h\u00fccrenin hasarland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlerlerse, temel noktay\u0131 da ortaya \u00e7\u0131karabileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar.<\/p>\n

Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar h\u00fccrelerdeki hasarlanmayla ilgilenirken, biyologlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 da h\u00fccre uyumu konusunda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Hen\u00fcz, kal\u0131tsal olmayan farkl\u0131la\u015fmalarla fayda aras\u0131ndaki sebep sonu\u00e7 ili\u015fkisi kan\u0131tlanmam\u0131\u015f olsa da, do\u011fada genetik olarak \u00f6zde\u015f topluluklarda birbirleriyle benzerlik de\u011fi\u015ftoku\u015fu oldu\u011fu g\u00f6zlenmi\u015ftir. Biyologlar buna, ekonomi d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7ok kullan\u0131lan \u201criskten korunma\u201d diyorlar. Yani daha fazla kayb\u0131 engellemek i\u00e7in tamamen ters yat\u0131r\u0131mlara a\u00e7\u0131k olmak gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

Bunun bir \u00f6rnek davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi bilinen Escherichia coli bakterisinde izleyebiliyoruz. Pek \u00e7ok mikrop antibiyotiklerle \u00f6l\u00fcrken yava\u015f geli\u015fen mikroplar diren\u00e7li hale gelebiliyor. Tam olarak bilinemese de bunun bir \u201csoy devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Kanser h\u00fccrelerinde de benzer bir davran\u0131\u015f g\u00f6zlenmi\u015ftir. H\u0131zl\u0131 b\u00f6l\u00fcnen h\u00fccreler kemoterapiye daha az dayanabilmi\u015ftir.<\/p>\n

Mendenhall ve arkada\u015flar\u0131 da yine genetik olarak \u00f6zde\u015f C. elegans ipliksi solucan\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 incelemede \u201c\u0131s\u0131 \u015fok proteini\u201d miktarlar\u0131ndaki farkl\u0131la\u015fmay\u0131 g\u00f6zlemlemi\u015flerdi. Bu \u00f6zel protein, di\u011fer protein yap\u0131lar\u0131 koruyarak, onlar\u0131 kanserden y\u00fcksek ate\u015fe uzanan geni\u015f bir tetikleyici aral\u0131\u011f\u0131ndaki risklerden korur. \u015eekilsiz ve kusurlu hale gelmelerini engeller. Bu proteini daha \u00e7ok \u00fcretip daha az d\u00f6lverenlerin \u00e7evre ko\u015fullar\u0131na kar\u015f\u0131 daha iyi yan\u0131t verdikleri, daha fazla d\u00f6l, daha az \u0131s\u0131 \u015fok proteini \u00fcretenlerinse, ko\u015fullara daha az dayan\u0131kl\u0131 olduklar\u0131 g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Mendelhall\u2019a g\u00f6re bu durum b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla \u0131srarc\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc solucanlar\u0131n pop\u00fclasyondaki fizyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fini artt\u0131rmaktad\u0131r. Bu \u00e7e\u015fitlili\u011fin alt\u0131nda gen kontrol\u00fc uyar\u0131 sisteminin yatt\u0131\u011f\u0131 da a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Gen\u00e7 ve ya\u015fl\u0131 organizmalar aras\u0131nda g\u00f6zlemlenen epigenetik kayman\u0131n kapsam\u0131, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, loto numaralar\u0131n\u0131n se\u00e7ilmesi \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi, \u201crasgelelik\u201d gibi ba\u015fka fakt\u00f6rlerin de bir rol\u00fc olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmesine yol a\u00e7t\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Epigenetik kayma<\/strong><\/p>\n

Pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n akl\u0131na, gen ifadelerinde kayma ya da farkl\u0131la\u015fma oldu\u011funda \u201cepigenetik\u201d gelir. Epigenetik yoluyla, gen diziliminde mutasyon olmaks\u0131z\u0131n sadece gen ifadelerinde farkl\u0131la\u015fma olur. Temel olarak epigenetik, iki anahtar s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erir. Bunlardan biri histon molek\u00fcl\u00fc denen, ipli\u011fin makaraya sar\u0131lmas\u0131 gibi DNA ipli\u011fine sar\u0131lm\u0131\u015f protein molek\u00fcl\u00fcd\u00fcr. B\u00f6ylece DNA da\u011f\u0131n\u0131k durmaz k\u0131sal\u0131r ve d\u00fczenli bir yap\u0131 olur. Histon modifikasyonunda ise enzimler yard\u0131m\u0131yla histon proteinine ba\u015fka molek\u00fcller eklenir ya da ayr\u0131l\u0131r. Bu de\u011fi\u015fimler, ilgili genlerin \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u00e7al\u0131\u015fmamas\u0131n\u0131 d\u00fczenlerken uygunsuz bir modifikasyon, hastal\u0131klara yol a\u00e7abilir.<\/p>\n

\u0130kinci epigenetik d\u00fczenek ise DNA yap\u0131ta\u015flar\u0131ndan sitozine metil grubunun ba\u011flanmas\u0131yla olu\u015fan DNA metilasyonudur. Fazla ya da az say\u0131da metilasyon sonucunda, istenmeyen de\u011fi\u015fimler ya da hastal\u0131klar meydana gelebilir. Bunlardan \u015fu an en iyi bilineni cinsiyet kromozomu olan X kromozom sessizle\u015ftirilmesidir. Bu de\u011fi\u015fimle, di\u015fi bireylerin v\u00fccut h\u00fccrelerinde iki adet X kromozomu bulunsa da, biri h\u00fccre i\u00e7inde g\u00f6rev yapamaz.<\/p>\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz 10 y\u0131lda biliminsanlar\u0131, metilasyon ve histon modifikasyonu kal\u0131plar\u0131nda, t\u0131pk\u0131 organizman\u0131n ya\u015flanmas\u0131nda oldu\u011fu gibi de\u011fi\u015fiklikler izlediler. Bu da kimi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan, gen ifadesinde sapma oldu\u011fu i\u00e7in \u201cepigenetik kayma\u201d olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n

2012\u2019de Science\u2019de yay\u0131mlanan bir ara\u015ft\u0131rmada, 103 ya\u015f\u0131nda bir DNA\u2019n\u0131n, yeni do\u011fan DNA\u2019s\u0131ndan daha az metilize oldu\u011fu belgelendi. Hem \u00f6yle az bir farkla de\u011fil. As\u0131rl\u0131k DNA\u2019da neredeyse 500.000 noktadan daha az metilasyon g\u00f6zlenmi\u015fti. Ayr\u0131ca ba\u015fka bir \u00e7al\u0131\u015fmada, 3 ya\u015f\u0131ndaki tek yumurta ikizlerinin DNA\u2019s\u0131yla 50 ya\u015f\u0131ndaki tek yumurta ikizlerinin DNA\u2019lar\u0131 incelendi\u011finde, metilasyon ve histon modifikasyonunun \u00e7arp\u0131c\u0131 \u015fekilde farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015fti. Kimse tam olarak bu epigenetik kaymalar\u0131n neden etkilenerek olu\u015ftu\u011funu bilmese de, epigenetik sapma gen ifadesini de\u011fi\u015ftirerek genetik kaymaya yol a\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n

Sigara i\u00e7me gibi d\u0131\u015f etkenlerin epigenetik de\u011fi\u015fiklikte etkisi biliniyor. Ancak gen\u00e7 ve ya\u015fl\u0131 organizmalar aras\u0131nda epigenetik kayma geni\u015fli\u011fi ba\u015fka sebeplerin de oyuna dahil olabilece\u011fini g\u00f6stermektedir. \u015eans da, kabul edilsin ya da edilmesin bu oyuna girmekte ve olay\u0131 biraz karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n

Mutasyonlar\u0131n kademeli birikimiyle, metilasyon ve histon modifikasyonu, DNA onar\u0131m\u0131 ve kanser kontrol\u00fc gibi ya\u015famsal s\u00fcre\u00e7leri de\u011fi\u015ftirebilmektedir. Cam dolu bir odaya aniden giren r\u00fczg\u00e2r gibi \u015fans da hasar\u0131n kapsam\u0131n\u0131 belirler. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re hasarlar, ya\u015flanmayla ba\u011flant\u0131l\u0131 hastal\u0131klara \u00f6nc\u00fcll\u00fck edebilmektedir.<\/p>\n

Bununla birlikte, Colorado \u00dcniversitesi\u2019nde molek\u00fcler biyolog olan Tom Johnson\u2019a g\u00f6re ya\u015flanma s\u00fcrecinde epigeneti\u011fin abart\u0131lm\u0131\u015f rol\u00fcyle ortaya \u00e7\u0131kan son d\u00f6nem \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 epeyce az olgu verisiyle y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor. Dahas\u0131 Johns\u2019a g\u00f6re C. elegans, fazlaca a\u00e7\u0131klanamayan farkl\u0131la\u015fmalar g\u00f6stermesine ra\u011fmen hi\u00e7bir \u015fekilde metilasyon yapmaz. Ona g\u00f6re zamanla gen ifadelerinde sapmalar muhakkak olmaktad\u0131r, ancak bunun alt\u0131ndaki temel olgu epigenetik midir? Proteinlerin sentezi s\u0131ras\u0131nda ve sonras\u0131nda olu\u015fan herhangi ba\u015fka bir mekanizma da etkili oluyor olabilir. Yani Johnson, kayma i\u00e7in \u201cepigenetik\u201d yerine \u201crasgele\u201d demeyi se\u00e7ti\u011fini, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201cepigenetik\u201d denince, sanki arkadan gelecek olaylar zincirinin de biliniyor oldu\u011funun\u00a0 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

Massachusetts Teknik Ensti-t\u00fcs\u00fc\u2019nde bir y\u0131l fizik alan\u0131nda uzmanl\u0131k e\u011fitimi alan Johnson, ya\u015flanma s\u00fcrecine \u015fans\u0131n m\u00fcdahil oldu\u011funa hi\u00e7 \u015fa\u015f\u0131rmam\u0131\u015ft\u0131. Heisenberg\u2019in \u201cbelirsizlik ilkesi\u201dnde oldu\u011fu gibi herhangi bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n momentumu ve konumunun ayn\u0131 anda tam do\u011frulukla \u00f6l\u00e7\u00fclemeyece\u011fini; bu nedenle de ya\u015flanmada \u015fans\u0131n yerinin tam olarak belirlenmesinin de zor oldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n

Martin ve arkada\u015flar\u0131, ya\u015flanmada \u015fans mekanizmas\u0131n\u0131n yerini tam olarak belirlemeseler de, bunun h\u00fccre d\u00fczeyinde yap\u0131labilen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n hen\u00fcz \u00e7ok ba\u015f\u0131nda olunmas\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu belirtiyorlar. \u201cDaha uzun ya\u015famak istiyorsak, \u00f6ncelikle evrensel \u00f6nem ta\u015f\u0131yan sa\u011fl\u0131k sistemimiz \u00fczerinde daha s\u0131k\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z\u201d diyorlar. Darwin\u2019in g\u00f6sterdi\u011fi gibi, \u00fcreme \u00e7a\u011f\u0131 ve \u00f6ncesinde \u00e7e\u015fitlilik, organizmaya, \u00e7evresel uyum katk\u0131s\u0131 sa\u011flarken, bunu genlere ge\u00e7irir. Martin ve di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar da bu \u00e7e\u015fitlili\u011fin, \u00fcreme \u00e7a\u011f\u0131ndan sonra \u201cartan bir d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011fa\u201d d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Do\u011fa ger\u00e7ekten \u201cgaddar bir ev sahibi\u201d olabiliyor ve bizi asl\u0131nda, yolu basit y\u00f6nergelerle bulabilece\u011fimiz \u201ckendi kaderimizle\u201d ba\u015f ba\u015fa b\u0131rakabiliyor.<\/p>\n

Kaynak: <\/strong>Bilim ve Gelecek, Say\u0131: 163, Eyl\u00fcl 2017, s.42<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dr.Amy Maxmen \u00c7ev. Ebru Oktay Patolog George Martin, \u00f6n\u00fcnde duran yeni \u00f6lm\u00fc\u015f bedenlere bakt\u0131\u011f\u0131nda, genel olarak \u201cya\u015fl\u0131\u201d olsalar da her birinin birbirinden \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile u\u011fra\u015f\u0131p duruyordu. Baz\u0131s\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131rsaklar\u0131 poliplerle doluydu. Bir di\u011ferinin arterleri plaklarla t\u0131kanm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7e\u015fitlilik, ayn\u0131 tip olarak tan\u0131mlanan hastal\u0131klarda bile vard\u0131. \u00d6rne\u011fin, Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131ndan sorumlu oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen beta amiloid […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":37082,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[4059,482,461,200,541,423],"class_list":["post-37081","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-arastirma","tag-bilim","tag-darwin","tag-evrim","tag-molekuler-biyoloji","tag-yaslanma"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t