{"id":37314,"date":"2019-10-01T11:29:41","date_gmt":"2019-10-01T08:29:41","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=37314"},"modified":"2019-10-01T11:29:41","modified_gmt":"2019-10-01T08:29:41","slug":"evrenle-soylesiler-22-boslukla-soylesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/10\/01\/evrenle-soylesiler-22-boslukla-soylesi","title":{"rendered":"Evrenle S\u00f6yle\u015filer 22: “Bo\u015flukla s\u00f6yle\u015fi”"},"content":{"rendered":"

Merhaba bo\u015fluk, merhaba… merhaba…<\/strong><\/em><\/p>\n

Ba\u011f\u0131rman\u0131za hi\u00e7 gerek yok.<\/p>\n

Neredesiniz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Burada, orada, her yerde.<\/p>\n

Ne kadar ho\u015f bir sesiniz var.<\/strong><\/em><\/p>\n

Te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n

Bu s\u00f6yle\u015fiyi yapmaya giri\u015fmek konusunda karars\u0131z kald\u0131\u011f\u0131\u00adm\u0131 itiraf edeyim.<\/strong><\/em><\/p>\n

Neden diye sorabilir miyim?<\/p>\n

Pek\u00e2l\u00e2, bo\u015fluk her \u015feyin \u00f6tesinde hi\u00e7lik oldu\u011fu i\u00e7in, tek yanl\u0131 bir s\u00f6yle\u015fi olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum.<\/strong><\/em><\/p>\n

Fikrinizi de\u011fi\u015ftirmi\u015f olman\u0131za sevindim, ama ben hi\u00e7lik de\u00ad\u011filim.<\/p>\n

Bir \u015fey misiniz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Kesinlikle.<\/p>\n

Nesiniz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bo\u015fluk.<\/p>\n

Evet, fakat bo\u015fluk her \u015feyin yoklu\u011fudur. Her \u015feyi \u00e7ekip al\u0131r\u00adsan\u0131z, hi\u00e7li\u011fe sahip olursunuz. Bu nedenle hi\u00e7liksinizdir, g\u00fc\u00adcenmenize gerek yok.<\/strong><\/em><\/p>\n

Mant\u0131\u011f\u0131n\u0131z iyi, fakat varsay\u0131m\u0131n\u0131z yanl\u0131\u015f. Ben her \u015feyin yok\u00adlu\u011fu de\u011filim.<\/p>\n

\u00d6yleyse nesiniz, bo\u015fluk nedir?<\/strong><\/em><\/p>\n

Pek\u00e2l\u00e2, d\u00fczenli par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7ermeyen bir uzay b\u00f6lgesini d\u00fc\u00ad\u015f\u00fcn\u00fcn; atom yok, elektron yok, foton yok, vs.; o zaman geriye kalan, benimdir.<\/p>\n

Ama…<\/strong><\/em><\/p>\n

Devam etmeme izin verin. Hi\u00e7lik de\u011filim, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u00e7\u0131\u00adkard\u0131ktan sonra geride kalan \u00e7ok zengindir ve karma\u015f\u0131k yap\u0131l\u0131\u00add\u0131r. Suyu hi\u00e7 y\u00fczeyinin ger\u00e7ekten fokurdad\u0131\u011f\u0131, buhar \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla birlikte k\u00fc\u00e7\u00fck su damlac\u0131klar\u0131n\u0131n sa\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve sonra geri d\u00f6nd\u00fc\u00ad\u011f\u00fc noktaya dek kaynatt\u0131n\u0131z m\u0131?<\/p>\n

Evet.<\/strong><\/em><\/p>\n

Beni de b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn.<\/p>\n

Bu benim bo\u015flu\u011fu daha \u00f6nceki alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131ma b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ters d\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/strong><\/em><\/p>\n

G\u00fczel, demek ki beni anlamaya ba\u015flad\u0131n\u0131z. Bu arada, havay\u0131 temizleyebilir miyim?<\/p>\n

Bunun i\u00e7in sizden daha isabetli bir \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcnemiyorum, l\u00fct\u00adfen yapar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/em><\/p>\n

Te\u015fekk\u00fcr ederim, bu uydurdu\u011funuz bir c\u00fcmleyle ilgili; hi\u00e7lik ger\u00e7eklikten uzakt\u0131r ve ben bunu olduk\u00e7a a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 buluyorum.<\/p>\n

Hangi c\u00fcmle?<\/strong><\/em><\/p>\n

Onu a\u011fz\u0131mdan zorlukla, inleyerek \u00e7\u0131karabilirim.<\/p>\n

Aaaa, neyi kastetti\u011finizi san\u0131yorum anlad\u0131m\u2026<\/strong><\/em><\/p>\n

S\u00f6yleyin l\u00fctfen, umar\u0131m son kez duyuyorumdur.<\/p>\n

Bu c\u00fcmlecik, \u201cDo\u011fa bo\u015fluktan ho\u015flanmaz\u201d m\u0131?<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet, \u00f6yle. Ben do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131yken, do\u011fa benden neden ho\u015flanmas\u0131n? Ger\u00e7ekte, do\u011fa sever beni, onun b\u00fcy\u00fck bir par\u00e7a\u00ads\u0131y\u0131m. Bir atomun i\u00e7indeki ufak bir b\u00f6lgeden y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 b\u00f6lge\u00addeki geni\u015f bo\u015fluklara \u00e7o\u011funlukla ben var\u0131m; bo\u015f yerleri kaplar\u0131m. Do\u011fan\u0131n her yerde, her zaman bulunan en yayg\u0131n k\u0131sm\u0131y\u0131m.<\/p>\n

O c\u00fcmleyi bir daha asla a\u011fz\u0131ma almayaca\u011f\u0131ma eminim. S\u00f6y\u00adledi\u011finiz bir \u015feyle ilgili bilgi almak isterim.<\/strong><\/em><\/p>\n

Buyrun l\u00fctfen.<\/p>\n

Bo\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kastetmiyorum, ama e\u011fer, s\u00f6yledi\u011finiz gibi b\u00fc\u00adt\u00fcn par\u00e7ac\u0131klar\u0131, b\u00fct\u00fcn atomlar\u0131 vs. kald\u0131r\u0131rsak, b\u00f6ylesine ya\u00ad\u015famsal bir yap\u0131y\u0131 yaratabilmek i\u00e7in geride ne kal\u0131r?<\/strong><\/em><\/p>\n

Kal\u0131nt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar terimi i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnmeyin. Ger\u00e7ekte, d\u00fc\u00ad\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz bu par\u00e7ac\u0131klar genellikle benim yolumda ele ge\u00e7ir\u00addiklerimle ilgilidir. Kendi par\u00e7ac\u0131klar\u0131m\u0131 yarat\u0131yorum.<\/p>\n

Bo\u015fluk par\u00e7ac\u0131klar m\u0131 yarat\u0131yor?!<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet yarat\u0131yorum ve sonra onlar\u0131 yok ediyorum. Ger\u00e7ekte, kaynayan suyun y\u00fczeyinde yaratt\u0131\u011f\u0131 balonlar\u0131n, buhar\u0131n ve dam\u00adlac\u0131klar\u0131n k\u0131sa s\u00fcre ya\u015famas\u0131 ve sonra ortadan kaybolmalar\u0131 gibi, ben de par\u00e7ac\u0131klar yarat\u0131r\u0131m. Genellikle par\u00e7ac\u0131k \u00e7iftleridir ve onlar\u0131 her zaman yok ederim. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, oldu\u011fum \u015fey i\u00e7in kendi\u00admi \u015fansl\u0131 hissediyorum, Evren i\u00e7indeki en heyecan verici varl\u0131\u00ad\u011f\u0131n kendim oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesindeyim, kimse g\u00fccenmesin.<\/p>\n

Bu b\u00fcy\u00fcleyici, fakat e\u011fer d\u0131\u015f uzay\u0131n i\u00e7ine do\u011fru bakarsak, basbaya\u011f\u0131 karanl\u0131k g\u00f6r\u00fcyoruz, uzay\u0131n bu b\u00f6lgeleri cidden bo\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/strong><\/em><\/p>\n

Geni\u015f \u00f6l\u00e7ekte d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibidir; tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m bu etki fark edilebilir de\u011fildir; ama mikroskobik \u00f6l\u00e7ekte olduk\u00e7a b\u00fc\u00ady\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n

Korkar\u0131m bir sorunum var. Hi\u00e7likten par\u00e7ac\u0131klar\u0131 nas\u0131l yara\u00adtabilirsiniz, bu enerjinin korunumunu \u00e7i\u011fnemez mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet eder.<\/p>\n

Ama bu olanaks\u0131z.<\/strong><\/em><\/p>\n

Korkar\u0131m olanakl\u0131.<\/p>\n

Yani en el \u00fcst\u00fcnde tuttu\u011fumuz d\u00fc\u015f\u00fcncemiz olan enerjinin korunumunu \u00e7i\u011fneyebiliyorsunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bunu her zaman yap\u0131yorum, a\u00e7\u0131klayabilir miyim?<\/p>\n

Buyrun l\u00fctfen.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u0130nsanlar\u0131n \u00e7o\u011fu, deterministik bir Evren\u2019e dair kat\u0131 bir inan\u00adca sahiptir. Bu kavramlar size ilk g\u00fcnlerinizden son g\u00fcnlerinize dek \u00f6\u011fretilir.<\/p>\n

\u00d6yle farz edelim.<\/strong><\/em><\/p>\n

Hidrojenle s\u00f6yle\u015finizden de bildi\u011finiz gibi, kuantum meka\u00adni\u011fine g\u00f6re bu yanl\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yerine, \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz niceliklerle ba\u011flant\u0131l\u0131 i\u00e7sel belirsizlikler vard\u0131r. Hidrojen, cisimlerin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 kesintililik ve belirsizli\u011fi vurgularken \u00e7ok hakl\u0131yd\u0131.<\/p>\n

O s\u00f6yle\u015fiyi okudunuz mu?<\/strong><\/em><\/p>\n

Oradayd\u0131m, b\u00fct\u00fcn s\u00f6yle\u015finiz boyunca orada bulunuyordum.<\/p>\n

Elbette, l\u00fctfen devam edin.<\/strong><\/em><\/p>\n

Pek\u00e2l\u00e2, enerji, belirsizlik hakk\u0131ndaki niceliklerden biridir.<\/p>\n

Evet, biliyorum.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00d6yleyse, onun kesin de\u011ferini saptayamazsan\u0131z, ayn\u0131 kalaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemezsiniz. Bir anda, s\u0131f\u0131r olaca\u011f\u0131n\u0131 kabul edebilirsiniz, ama bir an sonra s\u0131f\u0131rdan farkl\u0131 olabilir. \u00d6yle ki, daha k\u0131sa zaman ara\u00adl\u0131\u011f\u0131nda \u00f6zg\u00fclle\u015fti\u011finizde, enerjideki belirsizlik daha b\u00fcy\u00fck olur.<\/p>\n

Evet ama bilmem ki, bu basit\u00e7e enerji de\u011fi\u015febilir demek mi? Cebimde ne kadar para oldu\u011funu bilmiyorum, ama miktar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmeyece\u011fini biliyorum.<\/strong><\/em><\/p>\n

K\u00f6t\u00fc bir \u00f6rnek oldu.<\/p>\n

Neden?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc en temel noktay\u0131 ka\u00e7\u0131rd\u0131n\u0131z. Hakk\u0131nda konu\u015ftu\u011fum bu belirsizlik, do\u011fan\u0131n \u00f6z\u00fcd\u00fcr; sizin cisimlerin ne oldu\u011fu ya da ne olabilece\u011fine dair malum cahilli\u011finizi g\u00f6stermezler. Para \u00f6r\u00adne\u011finiz bu do\u011fadad\u0131r, belirsizlik sadece sizin zihninizde vard\u0131r, ger\u00e7eklikte yoktur. Benim ve hidrojenin konu\u015ftu\u011fu kuantum belirsizli\u011fi, do\u011fan\u0131n kendi i\u00e7ine temel olan i\u00e7sel belirsizliktir.<\/p>\n

\u00d6yleyse neden beta bozunmas\u0131 \u00fczerine bu kadar \u00e7ok endi\u015fe var? N\u00f6trino, enerjinin korunumunu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kendisinin icat edildi\u011fini anlat\u0131rken, sizin de orada bulundu\u011funuzu var\u00adsay\u0131yorum.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u015eunu s\u00f6yledi\u011fimi an\u0131msay\u0131n: Daha k\u0131sa zaman aral\u0131\u011f\u0131na \u00f6z\u00adg\u00fclle\u015fti\u011finizde, enerjideki belirsizlik b\u00fcy\u00fcr. Aksine, daha uzun zaman aral\u0131\u011f\u0131nda, enerjideki belirsizlik daha k\u00fc\u00e7\u00fck olur. Ener\u00adjinin korunumunu \u00e7i\u011fneyebilirim, ama bunu yaln\u0131zca, \u00e7ok k\u0131sa bir zaman i\u00e7in yapabilirim. Yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z deneylerde, zaman \u00e7ok uzundur; yani enerji korunuyordur.<\/p>\n

Anl\u0131yorum, yani baz\u0131 par\u00e7ac\u0131klar yaratabilirsiniz ama k\u0131sa bir zaman sonra onlar\u0131 yok edersiniz. Enerjinin korunumunu \u00e7i\u011fnersiniz, ama \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7in.<\/strong><\/em><\/p>\n

Elbette. Daima, elektronlar\u0131 ve pozitronlar\u0131, protonlar\u0131 ve anti-protonlar\u0131 ve di\u011fer \u015feylerin \u00e7o\u011funu yarat\u0131r\u0131m. \u00c7ok zengin ve dinamik bir yap\u0131m vard\u0131r, eylemle doluyum.<\/p>\n

Sizin hakk\u0131n\u0131zda spek\u00fclatif bir soru sormaya c\u00fcret edebilir miyim?<\/strong><\/em><\/p>\n

Tabii ki edebilirsiniz.<\/p>\n

\u201cD\u00fcnyam\u0131z\u0131n kuantum do\u011fas\u0131ndan dolay\u0131 \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz her \u015fey belirsizdir\u201d ve hidrojenin s\u00f6yledikleriyle uyum i\u00e7inde, \u201cCi\u00adsimler s\u00fcrekli de\u011fildir\u201d dediniz.<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet, devam edin.<\/p>\n

Bana \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, ayn\u0131 zamanda uzay\u0131 ve zaman\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fc\u00adyoruz. Bir \u015feyin boyunu \u00f6l\u00e7ebilirim ya da iki olay aras\u0131nda ne kadar zaman ge\u00e7ti\u011fini \u00f6l\u00e7ebilirim, \u00fcst\u00fcne bu nicelikler kesin\u00adlikle s\u00fcreklidir. Yani kuantum kuram\u0131na ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131z m\u0131 var?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bu bir hastal\u0131k de\u011fil; ama hay\u0131r, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131m yok.<\/p>\n

\u00d6yleyse, s\u00fcrekli de\u011filsiniz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r.<\/p>\n

Bu nas\u0131l olabilir? S\u00fcreklili\u011fi olmayan bir uzay\u0131 nas\u0131l hayal edebilirim, bilmiyorum bile. Kesinlikle zaman s\u00fcreklidir.<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r.<\/p>\n

Uzay ve zaman s\u00fcrekli de\u011fil midir?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r.<\/p>\n

Bunu a\u00e7\u0131klayabilir misiniz, l\u00fctfen?<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet. Her \u015feyden \u00f6nce bu etki, inan\u0131lmaz uzakl\u0131klarda ve ina\u00adn\u0131lmaz k\u0131sa zamanlarda ortaya \u00e7\u0131kar. Sizinle yan\u0131n\u0131zda duran bir \u00e7ekirdek aras\u0131ndaki b\u00fcy\u00fckl\u00fck oran\u0131 neyse, \u00e7ekirdekten ayn\u0131 oranda k\u00fc\u00e7\u00fck bir uzunluk hayal edin. Bu Planck uzunlu\u011fudur, 10-33 cm\u2019e kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Planck uzunlu\u011funda, uzay ve zaman\u0131n kuantum do\u011falar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131na inanabilirsiniz. Asl\u0131nda, bu \u00f6l\u00e7ek, uzay\u0131n kuantum do\u011fas\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Delikli bir cismi k\u00f6\u00adp\u00fckle kaplad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, \u00fczerindeki k\u00f6p\u00fck daha \u00e7ok deliklidir. \u0130ki ayr\u0131k b\u00f6lgeyi ba\u011flayan bir kulpla a\u015f\u0131lanm\u0131\u015fcas\u0131na, \u00e7oklu ba\u011flant\u0131\u00adl\u0131 olabilecek bir yerdir. Bunu anlayabildiniz mi?<\/p>\n

Gayret ediyorum.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u015eimdi, benim ruhumun i\u00e7ini g\u00f6r\u00fcyorsunuz.<\/p>\n

Bu ke\u015ffedildi mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r, bu noktada, sadece sizin bir beklentiniz durumunda. Baz\u0131 insanlar bunu varsay\u0131yor. Kuantum mekani\u011finin \u00e7ok kuv\u00advetli kan\u0131tlar\u0131na ra\u011fmen, uzay ve zaman ilgisizmi\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u00adl\u00fcr ya da bir dakika \u00f6nce d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi, kesintisiz olarak tan\u0131mlan\u0131rlar. K\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekte ne oldu\u011funa dair di\u011fer tart\u0131\u015fma s\u0131k\u0131nt\u0131 de\u011fildir; biliminsanlar\u0131 bunun \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi red\u00addeder.<\/p>\n

Yani bu konu \u00fcst\u00fcnde, s\u00fcregiden \u00e7ok fazla ara\u015ft\u0131rma yok.<\/strong><\/em><\/p>\n

Birka\u00e7 cesur ruh, ger\u00e7e\u011fin f\u0131rt\u0131nal\u0131 denizlerinde, denize a\u00e7\u0131l\u00admaya gayret etti; ama \u00e7o\u011fu, daha kazan\u00e7l\u0131 pratikler i\u00e7ine yerle\u015f\u00adtiler. Yar\u0131m y\u00fczy\u0131ldan biraz daha fazlad\u0131r bildiklerini ispatlamak i\u00e7in deneyler yapt\u0131lar. Sarmal g\u00f6kadan\u0131z, tam \u00fcst\u00fcne basm\u0131\u015ft\u0131, \u201cKendinize soru sormak zorunda kal\u0131rs\u0131n\u0131z, Evren hakk\u0131ndaki her \u015feyi ger\u00e7ekten \u00f6\u011frendiniz mi? E\u011fer \u00f6yle olsayd\u0131 fizik\u00e7ilerin kuarklar\u0131 aramay\u0131 b\u0131rakmalar\u0131 ve uygulamal\u0131 konulara ge\u00e7meleri gerekirdi; \u00f6rne\u011fin daha iyi tost makineleri tasarlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak gibi. Yoksa b\u00fcy\u00fck ve ke\u015ffedilmemi\u015f bir denizin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan ilk ad\u0131m\u0131 m\u0131 att\u0131n\u0131z?\u201d \u00c7o\u011funuz daha iyi tost makineleri tasarl\u0131yor.<\/p>\n

Bunu a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in te\u015fekk\u00fcrler. Bir dakika geriye d\u00f6\u00adnersek, e\u011fer dert etmezseniz, sizin betimlemenizde akl\u0131m\u0131 h\u00e2l\u00e2 kurcalayan bir \u015fey var. \u201cBir bo\u015fluk \u00fcretmek i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn par\u00e7a\u00adc\u0131klar\u0131 uzakla\u015ft\u0131rman\u0131z gerekir\u201d dediniz.<\/strong><\/em><\/p>\n

Tam olarak \u00f6yle de\u011fil; b\u00fct\u00fcn d\u00fczenli par\u00e7ac\u0131klar\u0131 uzakla\u015ft\u0131r\u00admaktan s\u00f6z etmi\u015ftim.<\/p>\n

B\u00f6yle bir ayr\u0131m m\u0131 var?<\/strong><\/em><\/p>\n

D\u00fczenli par\u00e7ac\u0131klar diyerek, do\u011frudan g\u00f6rebildi\u011finiz ya da \u00f6l\u00e7ebildi\u011finiz par\u00e7ac\u0131klara g\u00f6nderme yap\u0131yordum. G\u00f6reli olarak uzun bir \u00f6mre sahip olduklar\u0131 i\u00e7in, bu par\u00e7ac\u0131klar koruma ya\u00adsalar\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnemez. Rutin olarak yaratt\u0131\u011f\u0131m ve yok etti\u011fim par\u00e7a\u00adc\u0131klara sanal par\u00e7ac\u0131klar denir; bunlar enerjinin ya da momentu\u00admun korunumunu \u00e7i\u011fnerler.<\/p>\n

Anl\u0131yorum, yani siz k\u0131sa bir zaman i\u00e7in sanal par\u00e7ac\u0131klar yaratabiliyorsunuz.<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet, ama bu istemsiz bir \u00e7aba. S\u0131ras\u0131 gelmi\u015fken, yapt\u0131\u011f\u0131m sadece sanal par\u00e7ac\u0131klar\u0131 yaratmak de\u011fil. Sizin tela\u015fl\u0131 bozon, kuvvetlerin k\u00f6kenini a\u00e7\u0131klarken \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti: \u201cTam olarakolan \u015fey \u015fu; bir elektron, de\u011fi\u015ftoku\u015f par\u00e7ac\u0131klar\u0131, fotonlar olu\u015f\u00adturur ve bunlar da di\u011fer elektronlarca emilir. Foton de\u011fi\u015ftoku\u015fu aralar\u0131ndaki kuvvetin esas k\u00f6kenidir.\u201d<\/p>\n

M\u00fckemmel bir haf\u0131zan\u0131z var.<\/strong><\/em><\/p>\n

Te\u015fekk\u00fcr ederim. Bozon bunu s\u00f6ylememi\u015fti, ama de\u011fi\u015ftoku\u015f par\u00e7ac\u0131klar\u0131 sanal par\u00e7ac\u0131klard\u0131r.<\/p>\n

Anl\u0131yorum. Sizin sergiledi\u011finiz bu dinamizmi g\u00f6zlemleyebil\u00addik mi, merak ediyorum?<\/strong><\/em><\/p>\n

Dolayl\u0131 olarak, evet. \u00d6rne\u011fin, d\u00fczenli par\u00e7ac\u0131klar\u0131n yan\u0131na sanal par\u00e7ac\u0131klar\u0131 yaratmaktan ho\u015flan\u0131yorum. Bunu yapt\u0131\u011f\u0131mda, benim sanal par\u00e7ac\u0131klar\u0131m\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, sizin d\u00fczenli par\u00e7ac\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7me y\u00f6nteminizi etkiliyor.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin?<\/strong><\/em><\/p>\n

Pek\u00e2l\u00e2, bo\u015fluk polarizasyonu (kutuplanmas\u0131) buna bir \u00f6rnek\u00adtir. Hidrojenin yan\u0131nda bir pozitron ve elektron yaratt\u0131\u011f\u0131mda, yay\u0131mlanan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n dalga boyu olduk\u00e7a az de\u011fi\u015fir, bunu Lamb kaymas\u0131 diye anars\u0131n\u0131z.<\/p>\n

Yani sizin etkiniz \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olsa bile, g\u00f6zledi\u011fimiz bu etkiy\u00adle, sizi dinamik bir yap\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunday\u0131z.<\/strong><\/em><\/p>\n

Kimi etkim k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr, ama kimisi k\u00fc\u00e7\u00fck olmayabilir.<\/p>\n

Ne demek istiyorsunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Size, s\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerjisinden s\u00f6z etmemi\u015ftim.<\/p>\n

\u00d6yleyse, l\u00fctfen s\u00f6z edin.<\/strong><\/em><\/p>\n

Bildi\u011finiz gibi, kuramlar\u0131n\u0131z do\u011fan\u0131n pek \u00e7ok y\u00f6n\u00fcn\u00fc tan\u0131m\u00adlamada baya\u011f\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftu. Yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z s\u00f6yle\u015filerin \u00e7o\u011funda g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi, en iyi kuramlar\u0131n\u0131zdan biri kuantum kura\u00adm\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Evet.<\/strong><\/em><\/p>\n

Pek\u00e2l\u00e2, bu kurama g\u00f6re, ben sonsuz enerjiyi desteklerim.<\/p>\n

Kula\u011fa olanaks\u0131z geliyor.<\/strong><\/em><\/p>\n

Bir par\u00e7a okkal\u0131 gibi…<\/p>\n

Bu do\u011fru de\u011fil, de\u011fil mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bu kuram\u0131n orijinalinde vard\u0131, ama bundan kurtulmak i\u00e7in kuramda k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler yapt\u0131n\u0131z. Kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir arg\u00fc\u00adman \u015funa dayan\u0131yordu, herhangi bir deneyde yaln\u0131zca enerjide\u00ad ki farkl\u0131l\u0131klar \u00f6l\u00e7\u00fclebilir, bundan dolay\u0131 da sabit de\u011feri gerekli k\u0131lan bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 ba\u015f\u0131n\u0131zdan att\u0131n\u0131z.<\/p>\n

Sonsuz oldu\u011funda bile mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bu arg\u00fcman\u0131n nas\u0131l geli\u015ftirildi\u011fiyle ilgili bir konu, ama ba\u015f\u00adka olas\u0131l\u0131klar da var. \u00d6rne\u011fin, s\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerjisi belki orada kullan\u0131labilir, fakat ba\u015fka nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc ger\u00e7ekte sonsuz de\u011fildir.<\/p>\n

Daha \u00f6nce hi\u00e7 \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc m\u00fc?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bir fizik\u00e7i gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131n\u0131z.<\/p>\n

Bunu iltifat kabul ediyorum, \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc m\u00fc?<\/strong><\/em><\/p>\n

Ger\u00e7ekle\u015ftirilen gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en b\u00fcy\u00fcleyici deneylerden bi\u00adriydi.<\/p>\n

Bu de\u011ferlendirme de nesnel misiniz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Kesinlikle de\u011filim.<\/p>\n

Bu deney?<\/strong><\/em><\/p>\n

Casimir etkisi olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Hangisi?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u0130ki metal levhan\u0131n, paralel olarak birbirine \u00e7ok yak\u0131n tutul\u00addu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bu levhalar, hi\u00e7bir elektrik y\u00fcke ya da ak\u0131ma sahip de\u011filler, yani elektromanyetik kuvvetler s\u00f6z konusu de\u011fil. K\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u00fctle\u00e7ekimsel etkiye sahipler, fakat bunun Casimir kuvvetiyle hi\u00e7bir ilgisi yok.<\/p>\n

Yani, k\u00fctle\u00e7ekimini ihmal edersek, ger\u00e7ekte levhalar aras\u0131n\u00adda hi\u00e7bir kuvvet yok.<\/strong><\/em><\/p>\n

Kesinlikle. \u015eimdi benim s\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerjimin etkisini ince\u00adledi\u011finizi d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Sonsuz olsa bile, s\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerjisinin levhalar aras\u0131nda m\u00fctevaz\u0131 bir \u00e7ekim kuvveti \u00fcretebilece\u011fini \u00f6n\u00adg\u00f6rebildiniz.<\/p>\n

Bu \u00f6l\u00e7\u00fclm\u00fc\u015f m\u00fcd\u00fcr?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00d6l\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. S\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerjisinin bulundu\u011fu ger\u00e7e\u011finin en \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 \u00f6rneklerinden biridir.<\/p>\n

\u00d6l\u00e7\u00fclen bu kuvvetin ba\u015fka bir kayna\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na emin mi\u00adsiniz?<\/strong><\/em><\/p>\n

D\u00fcr\u00fcst olmak gerekirse, bunu metaldeki atomlar\u0131n aras\u0131ndaki bir kuvvet olarak yorumlayabilirsiniz; ama s\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerji\u00adsinin hesaplanmas\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclen kuvvetin kesin de\u011ferini verir diyen olgu i\u015fi zora sokar. Ayr\u0131ca, belirtmeliyim ki, ben yaln\u0131zca mobil\u00adyalar\u0131 koruyan bir evim. Ba\u015fka bir s\u00f6yleyi\u015fle, Casimir etkisinde\u00adki s\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerjisi elektromanyetik alandan do\u011far, i\u00e7inde oturdu\u011fu yap\u0131y\u0131 ben sa\u011flar\u0131m.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten ne kadar karma\u015f\u0131k oldu\u011funuzu yeni anlamaya ba\u015f\u00adl\u0131yorum, \u00e7alkant\u0131n\u0131n bo\u015f denizi enerji ve par\u00e7ac\u0131kla doluyor.<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu resmin sadece bir k\u0131sm\u0131d\u0131r. Gen\u00e7li\u011fimde, a\u015f\u0131r\u0131 a\u00e7\u0131ks\u00f6zl\u00fcy\u00add\u00fcm.<\/p>\n

Ya\u015f\u0131n\u0131z\u0131 m\u0131 kastediyorsunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Elbette, do\u011fdum ve sizler gibi her ge\u00e7en g\u00fcn ben de ya\u015flan\u0131\u00adyorum.<\/p>\n

Kabul etmek zorunday\u0131m ki, bir ba\u015fka patlama ayaklar\u0131m\u0131 yerden kesince, cisimleri anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131m.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u015eansl\u0131s\u0131n\u0131z. A\u00e7\u0131k fikirlili\u011finizi korumal\u0131s\u0131n\u0131z ve cisimlerin hi\u00e7 de g\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri gibi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etmelisiniz.<\/p>\n

Gayret ediyorum; ama ne zaman ve nas\u0131l, nerede do\u011fdunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Yakla\u015f\u0131k 15 milyar y\u0131l \u00f6nce.<\/p>\n

Bu a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 Evren\u2019in ya\u015f\u0131 de\u011fil mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet, B\u00fcy\u00fck Patlama i\u00e7inde yarat\u0131ld\u0131m.<\/p>\n

Kara delik B\u00fcy\u00fck Patlamadan s\u00f6z etmi\u015fti, ama bu konunun pe\u015fine d\u00fc\u015fme f\u0131rsat\u0131n\u0131 hi\u00e7 yakalayamad\u0131m.<\/strong><\/em><\/p>\n

B\u00fcy\u00fck Patlama her \u015feyin ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r. Zaman ilerlerken, enerji maddeyi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc ve tersi de oldu, fakat onun b\u00fct\u00fcn yarat\u0131m\u0131 bir andayd\u0131. E\u015fit \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6nemde, uzay ve mek\u00e2n o anda yarat\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Bir dakika durun, tamamen bo\u015f bir kara uzay i\u00e7inde, de\u00advasa bir patlama olarak resmediyorum B\u00fcy\u00fck Patlamay\u0131. Bu yanl\u0131\u015f m\u0131?<\/strong><\/em><\/p>\n

Uzaktan yak\u0131ndan alakas\u0131 yok. Hi\u00e7li\u011fi hayal etmek \u00e7ok zor\u00addur, yani sizi ay\u0131plamayaca\u011f\u0131m. Buna ra\u011fmen, B\u00fcy\u00fck Patlama\u00addan \u00f6nce, zaman yoktu, uzay yoktu ve tabii ki, bo\u015fluk yoktu. B\u00fcy\u00fck Patlamadan \u00f6nce hi\u00e7lik vard\u0131.<\/p>\n

Bunu anlamak \u00e7ok zor.<\/strong><\/em><\/p>\n

B\u00fcy\u00fck Patlama olarak an\u0131lmas\u0131n\u0131n nedeni budur.<\/p>\n

Neden?<\/strong><\/em><\/p>\n

Pek\u00e2l\u00e2, 20. y\u00fczy\u0131ldan \u00f6nce, her \u015fey yolundayd\u0131. \u0130nanc\u0131n\u0131za g\u00f6re, Evren geni\u015flemiyordu, her zaman g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibiydi. Ho\u015f, basit, ama yanl\u0131\u015f.<\/p>\n

Ne oldu?<\/strong><\/em><\/p>\n

Edwin Hubble, 1920\u2019de, uzaktaki g\u00f6kadalar\u0131n bizden uzakla\u015f\u00adt\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti. Asl\u0131nda, ne kadar uzaktalarsa, o kadar h\u0131zl\u0131 ha\u00adreket ediyorlard\u0131. Bu en sonunda, geni\u015fleyen bir Evren\u2019in do\u011fal sonucu olarak yorumland\u0131.<\/p>\n

Takip edebildi\u011fimden emin de\u011filim.<\/strong><\/em><\/p>\n

Kafan\u0131zda bir yiyece\u011fin \u00e7ap\u0131nda bir balon canland\u0131r\u0131n. Balon \u00fczerine rasgele noktalara iki d\u00fczine madeni paray\u0131 zamklay\u0131n.<\/p>\n

Tamam.<\/strong><\/em><\/p>\n

\u015eimdi balonu \u015fi\u015firin ve madeni paralar\u0131 seyredin. \u0130ki \u015fey fark edeceksiniz. Her bir madeni para, di\u011fer madeni paralar\u0131n hep\u00adsinden daha da uzakla\u015facakt\u0131r. Sizden en uzaktaki madeni pa\u00adran\u0131n en h\u0131zl\u0131 uzakla\u015fan oldu\u011funu da fark edeceksiniz. Balonu iki boyutlu bir uzay olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz; madeni paralar\u0131n hareketi de, geni\u015fleyen bir Evren i\u00e7in karakteristiktir.<\/p>\n

Anl\u0131yorum.<\/strong><\/em><\/p>\n

G\u00fczeeel. Evren\u2019de madeni paralar g\u00f6kadalar ya da g\u00f6kada k\u00fc\u00admeleridir; balonun y\u00fczeyi i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z e\u011fri uzayd\u0131r. Hepsi B\u00fcy\u00fck Patlama ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Neden B\u00fcy\u00fck Patlama olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayacak m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/em><\/p>\n

Pekala, ba\u015flarda herkes bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc kabul etmemi\u015fti. Her \u015feyin bir anda hi\u00e7likten do\u011fmu\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmenizi beklemek, hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcz\u00fc \u00e7ok zorlayacak bir istektir; Evren\u2019in geni\u015fledi\u00ad\u011finin deneysel bilgisiyle y\u00fczle\u015fmi\u015fseniz ve h\u00e2l\u00e2 Evren\u2019in her za\u00adman neyse \u00f6yle oldu\u011funa inan\u0131yorsan\u0131z, tek bir olas\u0131l\u0131k kal\u0131yor.<\/p>\n

Neymi\u015f o?<\/strong><\/em><\/p>\n

S\u00fcrekli olu\u015fum ya da sabit durum. Bu model i\u00e7inde Evren ge\u00adni\u015flerken, ilerledik\u00e7e s\u00fcrekli madde yarat\u0131r. Bu Evren\u2019in geni\u015fle\u00admesini olanakl\u0131 k\u0131lar, ama ortalamada, zaman akt\u0131k\u00e7a ayn\u0131ym\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

Sabit durum modeli kabul edilmedi mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r, ama bir s\u00fcreli\u011fine \u00e7at\u0131\u015fma \u015fiddetlendi ve sabit durum avukatlar\u0131, modelle dalga ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken B\u00fcy\u00fck Patlama de\u00adyimini uydurdular; bu ad tutuldu ve art\u0131k insanlar bundan ho\u015f\u00adlan\u0131yor.<\/p>\n

Kara delik, e\u011fri uzay\u0131 yeterince a\u00e7\u0131klad\u0131, siz \u015fimdi sa\u011fduyulu bir di\u011fer \u00f6rnek verdiniz; ama geni\u015fleyen e\u011fri bir uzay\u0131n alt\u0131nda yatan kuram\u0131n ne oldu\u011funu sorabilir miyim?<\/strong><\/em><\/p>\n

Einstein\u2019\u0131n genel g\u00f6relilik kuram\u0131. Einstein\u2019\u0131n bak\u0131\u015f\u0131nda uzay\u0131 madde e\u011fiyordu. Kara deli\u011fin \u00f6rne\u011finde, balonun y\u00fczeyinde kal\u00add\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, y\u00fczeye b\u00fck\u00fcl\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Pek\u00e2l\u00e2, Einstein\u2019a g\u00f6re, madde \u00fc\u00e7 boyutlu uzay\u0131 e\u011fer. Ayn\u0131 \u015fekilde, zaman\u0131 da bozabilir.<\/p>\n

Bunu hayal etmek \u00e7ok zor.<\/strong><\/em><\/p>\n

Neyse ki, sizin hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcz k\u0131sa geldi\u011finde, matematik\u00e7ile\u00adriniz ba\u015far\u0131l\u0131 olur.<\/p>\n

Yani, Einstein kuramsal olarak geni\u015fleyen bir Evren\u2019de ya\u015fa\u00add\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 kan\u0131tlad\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n

Pek\u00e2l\u00e2, hikaye bir kez daha ironik bir \u015fekil al\u0131yor.<\/p>\n

\u015ea\u015f\u0131rmad\u0131m. Ayr\u0131nt\u0131 verecek misiniz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Einstein, denklemlerini 1915\u2019de buldu. Bu denklemleri Evren\u2019in yap\u0131s\u0131na uygulad\u0131.<\/p>\n

\u00d6z\u00fcr dilerim, ama kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u0131n ne dedi\u011fini an\u0131msama\u00adma izin verin, \u201cEinstein Newton\u2019un k\u00fctle\u00e7ekimi kuram\u0131n\u0131n yeri\u00adni alacak olan genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131 geli\u015ftirdi.\u201d<\/strong><\/em><\/p>\n

Bu do\u011fru.<\/p>\n

Elmalar\u0131n a\u011fa\u00e7tan nas\u0131l d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u00add\u0131\u011f\u0131m\u0131zla ayn\u0131 kuram\u0131 m\u0131 demek istiyorsunuz? Ya da gezegen\u00adlerin G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7evresinde d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc, b\u00fct\u00fcn Evren\u2019e uygulanabilir olabilir mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

G\u00f6klerdeki elmalar, kesinlikle, i\u015fte bu fizi\u011fin g\u00fczelli\u011fidir. As\u00adl\u0131nda, bu Newton\u2019un dahili\u011finin bir k\u0131sm\u0131d\u0131r. Newton\u2019un do\u011fa yasas\u0131na olan g\u00fc\u00e7l\u00fc inanc\u0131, yery\u00fcz\u00fcnde yap\u0131lan deneylerden ya da laboratuvar sonu\u00e7lar\u0131ndan g\u00f6klere dair \u00e7\u0131kar\u0131mlarda buluna\u00adbilmesini olanakl\u0131 k\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Anl\u0131yorum, yani Einstein da ayn\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet, ama kendi denklemlerine bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulamayacakt\u0131.<\/p>\n

Ne kadar moral bozucu!<\/strong><\/em><\/p>\n

Onun varsay\u0131m\u0131nda, elbette Evren sabitti.<\/p>\n

Bu Hubble\u2019in g\u00f6zlemlerinden \u00f6nceydi\u2026<\/strong><\/em><\/p>\n

Evet, ve o zamanda statik Evren kavram\u0131, ruhunuz gibi bi\u00adlinciniz i\u00e7inde de derinlere i\u015flemi\u015fti. \u0130\u00e7ine girilemeyen bir kale gibiydi, \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclemezdi ve tart\u0131\u015f\u0131lmazl\u0131\u011fa terk edilmi\u015fti.<\/p>\n

\u015eimdi ne kadar do\u011fal geliyor bize…<\/strong><\/em><\/p>\n

Ger\u00e7ekten \u00f6yle. Batakl\u0131k kumu \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015f kaleler gibi, d\u00fc\u015f\u00fcncelerinize b\u00f6yle k\u0131lavuzluk yapan ba\u015fka ka\u00e7 tane te\u00admel inanc\u0131n\u0131z vard\u0131r?<\/p>\n

Art\u0131k bize anlatacaklar\u0131n\u0131z\u0131 tahmin edemiyorum.<\/strong><\/em><\/p>\n

Kusura bakmay\u0131n, ama hik\u00e2yemi anlatmaya devam edece\u011fim. Einstein, denkleminin statik, homojen bir Evren tan\u0131m\u0131 sa\u011flaya\u00admad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti. Bir \u015feylerin de\u011fi\u015fmesi gerekti\u011fini biliyordu.<\/p>\n

Statik Evren varsay\u0131m\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmedi mi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r, batakl\u0131k kumu, h\u00e2l\u00e2 toprak olarak g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu. Denklemini de\u011fi\u015ftirdi! Ona \u015fimdilerde kozmolojik sabit deni\u00adlen bir ek yapt\u0131. Bu sabitten ho\u015fnut de\u011fildi ve sonralar\u0131 bundan hayat\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck gaf\u0131 olarak s\u00f6z edecekti. Denklemi i\u00e7indeki bu ek terimle, bug\u00fcnlerde art\u0131k yanl\u0131\u015f oldu\u011funu bildi\u011fimiz bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretebildi.<\/p>\n

Demin g\u00f6nderme yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z ironi bu mu?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r, bu bir ironi kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 ve Pandora\u2019n\u0131n kutusu. Do\u011frusu, Einstein\u2019\u0131n denklemlerinin zaman evrimsel \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, daha sonra bulundu ve kozmolojik sabitin yersiz ve gereksiz oldu\u011fu anla\u00ad\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Yani kozmolojik sabit b\u0131rak\u0131ld\u0131 m\u0131?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r, onu konu\u015ftu\u011fumuza g\u00f6re, kutunun i\u00e7ine asla geri ko\u00adnulmad\u0131. Asl\u0131nda, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonuna do\u011fru, s\u0131f\u0131r noktas\u0131 ener\u00adjisi ortaya \u00e7\u0131karken, fizik\u00e7ilerin \u00e7o\u011fu onu dikkate ald\u0131.<\/p>\n

Yani resme geri d\u00f6nd\u00fcn\u00fcz.<\/strong><\/em><\/p>\n

Resmi asla terk etmedim ki. Bir s\u0131k\u0131nt\u0131 vard\u0131; hesaplamalar, kozmolojik sabitin, e\u011fer s\u0131f\u0131r noktas\u0131 enerjisinden do\u011fuyorsa, 100 basamakl\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fckten \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.Bu say\u0131yla, Evren bir k\u0131v\u0131lc\u0131mla varl\u0131k kazanm\u0131\u015f olur ve bir fla\u015fla da gidecektir.<\/p>\n

Yani, kuram b\u00fct\u00fcn her \u015feyden sonra yanl\u0131\u015f m\u0131?<\/strong><\/em><\/p>\n

Baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 yanl\u0131\u015f, bunlar\u0131n nerelerde oldu\u011funu bulaca\u011f\u0131\u00adn\u0131za eminim. Ek bir ironi, hidrojen atomunuzun s\u00f6z etti\u011fi gibi, Einstein\u2019\u0131n kuantum kuram\u0131ndan ho\u015flanmamas\u0131d\u0131r. Onun \u00f6n\u00adg\u00f6r\u00fclerinin verdi\u011fi terimleri, Einstein \u00f6mr\u00fcn\u00fcn en b\u00fcy\u00fck gaf\u0131 olarak adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7ok ilgin\u00e7. Yani, kozmolojik sabiti hi\u00e7 getirmemi\u015f olsayd\u0131; Evren\u2019in geni\u015fledi\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcne olas\u0131l\u0131kla Einstein da varacak\u00adm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/strong><\/em><\/p>\n

Ya da anla\u015fma yapacakt\u0131, ama evet, o g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00fcretebilmesi\u00adnin nedeni budur. Derslerinizi unutmay\u0131n, cisimleri g\u00f6rmenin yolu oradad\u0131r ve konu\u015ftu\u011funuz yollar de\u011fildir, \u00e7ok daha zordur. Ayda dikilerek, Atlantik Okyanusu\u2019nun dibindeki kumlar\u0131 g\u00f6r\u00admek, ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmekten daha kolayd\u0131r.<\/p>\n

Umutsuz mu g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor diyorsunuz?<\/strong><\/em><\/p>\n

Hay\u0131r. Sizin ard\u0131 arkas\u0131 kesilmeyen aksakl\u0131klara, do\u011fru olan\u00addan \u00e7ok daha fazla hatal\u0131 kuram\u0131n\u0131z bulunmas\u0131na, yanl\u0131\u015f yorum\u00adlar\u0131n\u0131za, yanl\u0131\u015f tasvirlerinize ve b\u00fcy\u00fcmenizi durduran b\u00fct\u00fcn tost makinesi teknolojilerinize kar\u015f\u0131n \u0131srarla \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z, en iyi \u00f6zel\u00adli\u011finizdir.<\/p>\n

E\u015fyaya dair iyi bir perspektife sahip oldu\u011funuzu s\u00f6ylemenin adil olaca\u011f\u0131n\u0131 varsay\u0131yorum.<\/strong><\/em><\/p>\n

Temel bir perspektifim var. Her \u015feyin \u00fczerinde in\u015fa edildi\u00ad\u011fi \u00e7er\u00e7eve benim, g\u00f6kadalar\u0131 \u00e7evrelerim ve uzay ve zaman\u0131n en uzak b\u00f6lgelerinin i\u00e7ine i\u015flerim. Meydana gelen ve meydana ge\u00adlecek olan her olay\u0131n bir par\u00e7as\u0131y\u0131m. S\u00fcpernova patlamalar\u0131n\u0131n at\u0131mlar\u0131n\u0131, Evren\u2019in bir ucundan bir ucuna g\u00f6kadalar boyunca tohumlar\u0131n\u0131 yayarken, hissederim. Minik atomlar\u0131ma kibar\u00adca mesajlar\u0131n\u0131 iletirken, uzak ge\u00e7mi\u015ften g\u00fcn\u00fcm\u00fcze pulsarlar\u0131n yo\u011fun enerjisini getiririm; atomlar\u0131m\u0131 onlar\u0131n ki\u015fisel anla\u015fmaz\u00adl\u0131klar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmaya te\u015fvik ederim. De\u011fi\u015fim i\u00e7indeyken ve atomlar\u0131m\u0131n yeniden do\u011fumuyla bayram ederim ve onlar \u00e7a\u011flar boyunca kendi kimliklerini inatla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken, par\u00e7ac\u0131klar\u0131m\u0131n arkas\u0131nda dururum. Bir kara delik kendi kendini yok ederken, kayb\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 hissederim ve yeni bir y\u0131ld\u0131z\u0131n olu\u015fumu daima do\u011fumun ne\u015fesini getirir. B\u00fcy\u00fck ke\u015fifler g\u00f6zden ka\u00e7m\u0131\u015f nokta\u00adlara do\u011fru ilerlerken ve yeni bir kuram, cahilli\u011fin karanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7ine \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 getirirken, ben oraday\u0131m. B\u00fct\u00fcn her \u015fey yarat\u0131l\u0131rken ora\u00addayd\u0131m ve zaman\u0131n sonuna kadar orada kalaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Kaynak:<\/strong>Richard T. Hammond, Evrenle S\u00f6yle\u015filer, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u015eubat 2014, 1.Bask\u0131 S.187-200<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Merhaba bo\u015fluk, merhaba… merhaba… Ba\u011f\u0131rman\u0131za hi\u00e7 gerek yok. Neredesiniz? Burada, orada, her yerde. Ne kadar ho\u015f bir sesiniz var. Te\u015fekk\u00fcr ederim. Bu s\u00f6yle\u015fiyi yapmaya giri\u015fmek konusunda karars\u0131z kald\u0131\u011f\u0131\u00adm\u0131 itiraf edeyim. Neden diye sorabilir miyim? Pek\u00e2l\u00e2, bo\u015fluk her \u015feyin \u00f6tesinde hi\u00e7lik oldu\u011fu i\u00e7in, tek yanl\u0131 bir s\u00f6yle\u015fi olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Fikrinizi de\u011fi\u015ftirmi\u015f olman\u0131za sevindim, ama ben hi\u00e7lik […]<\/p>\n","protected":false},"author":470,"featured_media":37315,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[482,5377,277,657,3787,1533],"class_list":["post-37314","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-bilim","tag-bosluk","tag-einstein","tag-evren","tag-hubble-uzay-teleskobu","tag-kuantum"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t