{"id":37450,"date":"2019-10-09T03:35:38","date_gmt":"2019-10-09T00:35:38","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=37450"},"modified":"2019-10-08T16:43:17","modified_gmt":"2019-10-08T13:43:17","slug":"atmosferimiz-nasil-olustu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/10\/09\/atmosferimiz-nasil-olustu","title":{"rendered":"Atmosferimiz nas\u0131l olu\u015ftu?"},"content":{"rendered":"

Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren bir\u00e7ok fakt\u00f6r, atmosferin olu\u015fmas\u0131nda ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki haline kadar de\u011fi\u015fmesinde etkili olmu\u015ftur. K\u0131ta hareketleri, \u0131s\u0131 ak\u0131\u015f\u0131, gaz ve buhar al\u0131\u015fveri\u015fi ya da canl\u0131lar\u0131n ortaya sald\u0131\u011f\u0131 kimyasallar gibi D\u00fcnya i\u00e7inden etkiler oldu\u011fu gibi, G\u00fcne\u015f\u2019in parlakl\u0131\u011f\u0131ndaki art\u0131\u015f, D\u00fcnya\u2019n\u0131n y\u00f6r\u00fcngesindeki kademeli de\u011fi\u015fiklikler ya da nadiren de olsa devasa meteor \u00e7arpmalar\u0131 gibi D\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131 etkiler de s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

D\u00fcnya\u2019n\u0131n ilk zamanlar\u0131yla ilgili bilgilerimizi temelde \u00fc\u00e7 kaynaktan al\u0131yoruz. Yakla\u015f\u0131k 3,5 milyar y\u0131l \u00f6ncesinden kalan jeolojik \u00f6rneklerden, atmosferin de\u011fi\u015fimini tahmin eden sim\u00fclasyon programlar\u0131ndan ve D\u00fcnya\u2019ya yak\u0131n di\u011fer gezegenlerle yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalardan.<\/p>\n

\u0130lk atmosfer yap\u0131s\u0131nda hidrojen ve helyum i\u00e7eriyor olabilir. Bu t\u00fcr hafif gazlar, D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc yeterince kuvvetli olmad\u0131\u011f\u0131ndan ve g\u00fcne\u015f r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n\u0131 engelleyecek \u015fekilde d\u00fcnyan\u0131n manyetik alan\u0131 geli\u015fmedi\u011finden y\u00fczeyde kalmak yerine uzaya ka\u00e7\u0131yordu. \u00c7ekirdek yap\u0131s\u0131 belirli hale gelince ve devam\u0131nda da manyetik alan olu\u015funca, gazlar D\u00fcnya y\u00fczeyinde tutulabilmeye ba\u015flad\u0131. Manto tabakas\u0131ndaki a\u015f\u0131r\u0131 hareketlilik de durulmu\u015ftu.<\/p>\n

Belirli d\u00f6nemlerde D\u00fcnya y\u00fczeyine \u00e7arpan b\u00fcy\u00fck g\u00f6kcisimleri de uzaya gaz sal\u0131nmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Ay\u2019\u0131 meydana getiren dev \u00e7arp\u0131\u015fma ise son derece \u015fiddetlidir ve D\u00fcnya\u2019y\u0131 ate\u015ften bir top haline getirerek olas\u0131 t\u00fcm atmosferi u\u00e7urmu\u015ftur.<\/p>\n

\"\"
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz atmosferinin kimyasal yap\u0131s\u0131na da k\u0131saca bakacak olursak; azot (y\u00fczde 78), oksijen (y\u00fczde 21), argon (y\u00fczde 0,09), karbondioksit (y\u00fczde 0,03) ve di\u011fer \u00e7e\u015fitli gazlar bulunur. Su buhar\u0131 da bunlardan biridir. Oksijen oran\u0131n\u0131n art\u0131\u015f\u0131yla birlikte, tekh\u00fccreli organizmalardan binlerce kat b\u00fcy\u00fckl\u00fckte, devasa boyutlardaki hayvanlar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Oksijen, bu devasa hayvanlar\u0131n kullanabilecekleri haz\u0131r enerjiyi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130lk kal\u0131c\u0131 atmosfer ise D\u00fcnya olu\u015furken yap\u0131ya kat\u0131lm\u0131\u015f gezegensi g\u00f6kcisimlerinin yap\u0131s\u0131ndaki u\u00e7ucu gazlar\u0131n volkanik aktivitelerle d\u0131\u015far\u0131 sal\u0131nmas\u0131yla olu\u015fmu\u015ftur. Ancak bu atmosfer silika buharla\u015fmas\u0131 nedeniyle \u00e7ok daha yo\u011fun bir yap\u0131dayd\u0131 ve karbondioksit bask\u0131n olan gazd\u0131. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda azot gaz\u0131, su buhar\u0131, az miktarda karbonmonoksit ve \u00e7ok az miktarda da metan ve hidrojen bulunuyordu. Karbondioksitin yo\u011funlu\u011fu sera etkisi yarat\u0131yordu ve G\u00fcne\u015f\u2019in parlakl\u0131\u011f\u0131 az olsa da, D\u00fcnya y\u00fczeyi sera etkisi sayesinde s\u0131cak kalabiliyordu. En az\u0131ndan ilk onlarca milyon y\u0131l i\u00e7erisinde, D\u00fcnya\u2019da \u00e7ok aktif bir volkanik aktivite mevcuttu. Manto tabakas\u0131 ile y\u00fczey aras\u0131nda u\u00e7ucu maddeler s\u00fcrekli olarak yer de\u011fi\u015ftirdi. Silikan\u0131n \u00e7\u00f6kmesiyle birlikte y\u00fczeyde kabuk tabakas\u0131 da olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131. Bu d\u00f6nemde atmosfer temel olarak su buhar\u0131 ve karbondioksitten olu\u015fuyordu. Daha sonralar\u0131 ise atmosferdeki yo\u011fun karbondioksit manto tabakas\u0131nda geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011frad\u0131. Su buhar\u0131 ise yo\u011fun ya\u011fmurlarla y\u00fczeye ta\u015f\u0131narak okyanuslar\u0131 olu\u015fturdu.<\/p>\n

\u0130lk atmosferlerin yap\u0131s\u0131nda serbest halde oksijen bulunmuyordu. Serbest halde olabilecek t\u00fcm oksijen atomlar\u0131, hidrojen ya da y\u00fczeydeki mineraller taraf\u0131ndan ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Buna ba\u011fl\u0131 olarak UV \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n zararl\u0131 etkisine kar\u015f\u0131 kalkan g\u00f6revi g\u00f6ren ozon tabakas\u0131 da geli\u015fmemi\u015fti. Devam eden milyarlarca y\u0131l i\u00e7erisinde, D\u00fcnya\u2019n\u0131n biyosfer ve atmosfer tabakalar\u0131 beraber evrildik\u00e7e, fotosentezin yan \u00fcr\u00fcnleri, \u00f6zellikle de serbest oksijen, atmosferin yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye ba\u015flad\u0131. Koruyucu bir ozon tabakas\u0131n\u0131n da olu\u015fmas\u0131nda fotosentez sonucu olu\u015fan oksijenin rol\u00fc b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur. Ozon tabakas\u0131n\u0131n olu\u015fumunu anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z soruda daha detayl\u0131 olarak serbest oksijenin ozon tabakas\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131ndaki rol\u00fcnden ve devam\u0131nda da canl\u0131l\u0131k \u00fczerindeki etkilerinden bahsedece\u011fiz.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz atmosferinin kimyasal yap\u0131s\u0131na da k\u0131saca bakacak olursak; azot (y\u00fczde 78), oksijen (y\u00fczde 21), argon (y\u00fczde 0,09), karbondioksit (y\u00fczde 0,03) ve di\u011fer \u00e7e\u015fitli gazlar bulunur. Su buhar\u0131 da bunlardan biridir. Oksijen oran\u0131n\u0131n art\u0131\u015f\u0131yla birlikte, tekh\u00fccreli organizmalardan binlerce kat b\u00fcy\u00fckl\u00fckte, devasa boyutlardaki hayvanlar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Oksijen, bu devasa hayvanlar\u0131n kullanabilecekleri haz\u0131r enerjiyi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kaynak:<\/strong> Deniz \u015eahin, 50 Soruda Ya\u015fam\u0131n Tarihi, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, Ekim 2011, 2.Bask\u0131, s.108-110<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren bir\u00e7ok fakt\u00f6r, atmosferin olu\u015fmas\u0131nda ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki haline kadar de\u011fi\u015fmesinde etkili olmu\u015ftur. K\u0131ta hareketleri, \u0131s\u0131 ak\u0131\u015f\u0131, gaz ve buhar al\u0131\u015fveri\u015fi ya da canl\u0131lar\u0131n ortaya sald\u0131\u011f\u0131 kimyasallar gibi D\u00fcnya i\u00e7inden etkiler oldu\u011fu gibi, G\u00fcne\u015f\u2019in parlakl\u0131\u011f\u0131ndaki art\u0131\u015f, D\u00fcnya\u2019n\u0131n y\u00f6r\u00fcngesindeki kademeli de\u011fi\u015fiklikler ya da nadiren de olsa devasa meteor \u00e7arpmalar\u0131 gibi D\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131 etkiler de s\u00f6z konusudur. […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":37451,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[249,274,1712,5398,1127,1188],"class_list":["post-37450","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-atmosfer","tag-dunya","tag-fotosentez","tag-gaz","tag-oksijen","tag-ozon-tabakasi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t