{"id":37616,"date":"2019-10-19T03:46:50","date_gmt":"2019-10-19T00:46:50","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=37616"},"modified":"2019-10-18T10:53:18","modified_gmt":"2019-10-18T07:53:18","slug":"mitlerin-evrimi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/10\/19\/mitlerin-evrimi-2","title":{"rendered":"Mitlerin evrimi"},"content":{"rendered":"

Biliminsanlar\u0131, d\u00fcnya \u00fczerine geni\u015f\u00e7e da\u011f\u0131lm\u0131\u015f k\u00fclt\u00fcrlerdeki karma\u015f\u0131k efsanevi \u00f6yk\u00fclerin aras\u0131ndaki \u00e7arp\u0131c\u0131 benzerlikleri uzun s\u00fcredir merak ediyor. Yeni ara\u015ft\u0131rma modelleri, evrimsel biyolojinin istatistiksel ve kavramsal ara\u00e7lar\u0131n\u0131, mitlerin tarihini \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in kullan\u0131yor. Filogenetik a\u011fa\u00e7lar, bu mitlerin, insanlar\u0131n kitleler halinde Afrika d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131 ve d\u00fcnyaya yay\u0131lmas\u0131na paralel \u00f6r\u00fcnt\u00fclerle yava\u015f\u00e7a evrildi\u011fini ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. G\u00fcncel \u00e7al\u0131\u015fmalar, baz\u0131 efsanelerin k\u00f6kenlerine ve 15.000 y\u0131ldan \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fen, Avrasyadan Kuzey Amerika\u2019ya g\u00f6\u00e7e dair bilgiler sunuyor. <\/em><\/p>\n

Sunu\u015f:<\/strong> Paris Sorbonne-Pantheon \u00dcniversitesi\u2019nde tarih doktoras\u0131 yapmakta olan Julian d\u2019Huy, bu multidisipliner ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131, African Worlds Enstit\u00fcs\u00fc ile ba\u011flant\u0131 i\u00e7erisinde, mitlerin evrimsel temellerini bilgisayar modellemesi ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir analiz sisteminden yard\u0131m alarak yapm\u0131\u015f. Makale Scientific American<\/em>\u2019\u0131n 2016 Aral\u0131k say\u0131s\u0131nda yay\u0131mland\u0131 (https:\/\/www.scientificamerican.com\/article\/scientists-trace-society-rsquo-s-myths-to-primordial-origins\/). Ba\u015fl\u0131k taraf\u0131m\u0131zdan konmu\u015ftur.<\/p><\/blockquote>\n

\u00c7ok tan\u0131d\u0131k bir Yunan efsanesi kahraman\u0131 olan Artemis, gen\u00e7 ve masum kad\u0131nlar\u0131n az\u0131l\u0131 koruyucusu avc\u0131 bir tanr\u0131\u00e7ad\u0131r. Artemis, Arkadya Kral\u0131 Lykaon\u2019un k\u0131z\u0131 ve en yak\u0131n arkada\u015f\u0131 olan Callisto\u2019dan ve di\u011fer cariyelerinden bek\u00e2ret yemini etmelerini istemi\u015ftir. Zeus ise bir yolunu bulup Callisto\u2019nun bek\u00e2retini al\u0131r ve hamile kalan Callisto, Arcas ad\u0131nda bir erkek \u00e7ocuk do\u011furur. Zeus\u2019un k\u0131skan\u00e7 kar\u0131s\u0131 Hera, bunu \u00f6\u011frendi\u011finde h\u0131rs\u0131ndan Callisto\u2019yu bir ay\u0131ya \u00e7evirerek da\u011flara s\u00fcrg\u00fcn eder. Bu arada o\u011ful Arcas b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ve da\u011flarda avlanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Yine bir g\u00fcn ormandayken kendisine do\u011fru gelen bir ay\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Annesini tan\u0131yamad\u0131\u011f\u0131ndan okunu avlamak \u00fczere ona do\u011fru \u00e7evirir, ancak bu s\u0131rada Zeus kurtar\u0131c\u0131 olarak yeti\u015fir. Callisto\u2019yu Ursa Maj\u00f6r olarak bilinen B\u00fcy\u00fckay\u0131 tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131na, o\u011flu Arcas\u2019\u0131 ise hemen yan\u0131nda yer alan Ursa Min\u00f6r\u2019e yani K\u00fc\u00e7\u00fckay\u0131 tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131na \u00e7evirir.<\/p>\n

Ayn\u0131 efsanenin Amerika\u2019n\u0131n kuzeydo\u011fu b\u00f6lgesindeki Dakota civar\u0131ndaki versiyonunda ise, \u00fc\u00e7 avc\u0131 bir ay\u0131n\u0131n izini s\u00fcrerler. Yaralad\u0131klar\u0131 hayvan\u0131n kan\u0131, ormandaki sonbahar yapraklar\u0131n\u0131 adeta boyam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra ay\u0131 da\u011flara t\u0131rman\u0131r ve g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne s\u0131\u00e7rar. Avc\u0131lar ve ay\u0131 B\u00fcy\u00fckay\u0131 tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sibirya\u2019da ya\u015fayan \u00c7u\u00e7kilere g\u00f6re ise, Orion tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131, bir ren geyi\u011fi olan Cassiopeia\u2019n\u0131n (Krali\u00e7e tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131) izini s\u00fcrer. Ayn\u0131 b\u00f6lgenin Fin- Uygur kabilelerinde ise izi s\u00fcr\u00fclen hayvan bir Kanada geyi\u011fidir ve B\u00fcy\u00fckay\u0131 tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Asl\u0131nda, hayvan ve tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131 t\u00fcrleri de\u011fi\u015fse de, hik\u00e2ye ayn\u0131 kalmaktad\u0131r. T\u00fcm bu efsaneler, \u201ckozmik av\u201d mitleri ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u00e7e\u015fitlenerek 15.000 y\u0131ldan fazla s\u00fcredir Afrika, Avrupa, Asya, Amerika\u2019da ya\u015fayan insanlar taraf\u0131ndan birbirlerine anlat\u0131larak yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f ve etki alanlar\u0131n\u0131 geni\u015fletmi\u015flerdir. \u201cKozmik av\u201d\u0131n her versiyonunda bir ana tema payla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bir adam bir ya da daha fazla hayvan\u0131n izini s\u00fcrer ve \u00f6ld\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, ancak bu yarat\u0131klar bir tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcverir.<\/p>\n

Halkbilimciler, antropologlar, etnologlar ve dilbilimciler karma\u015f\u0131k mitolojik anlat\u0131lar\u0131n nas\u0131l olup da \u00e7e\u015fitli k\u00fclt\u00fcrlerde hem de neredeyse e\u015fzamanl\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131p d\u00fcnya geneline yay\u0131labildi\u011finin s\u0131rr\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Son y\u0131llarda \u00fcmit verici bilimsel bir yakla\u015f\u0131mla biliminsanlar\u0131, biyologlar\u0131n, ya\u015fayan t\u00fcrlerin evrim \u015fifrelerini \u00e7\u00f6zebilmek i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131na benzer kavramsal ara\u00e7lar kullanarak, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir mitoloji \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 meydana getirdi. Bu konuda \u00e7al\u0131\u015fanlar taraf\u0131ndan bu analiz, filogenetik analiz (\u00e7e\u015fitli organizma gruplar\u0131 \u00f6rne\u011fin t\u00fcrler veya topluluklar aras\u0131ndaki evrimsel ili\u015fkinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131) olarak tan\u0131mland\u0131. Burada mitlerin zamanla ge\u00e7irdikleri evrim, efsanelerin ba\u015far\u0131l\u0131 versiyonlar\u0131 aras\u0131nda ba\u011flant\u0131lar kurularak olu\u015fturulan bir aile a\u011fac\u0131 \u015feklinde g\u00f6sterilmi\u015fti.<\/p>\n

Mitler ve halk hik\u00e2yelerinin nas\u0131l ve neden evrildi\u011fini a\u00e7\u0131\u011fa kavu\u015fturmak i\u00e7in yap\u0131lan istatistiksel ve bilgisayar temelli modellemeler, biyolojik tekniklerden daha zorlay\u0131c\u0131 bir filogenetik \u00e7al\u0131\u015fma oldu ve bizi epey zorlad\u0131. \u201cKozmik av\u201da ek olarak ben, mitler aras\u0131nda ortak olan tekrarlay\u0131c\u0131 temalar\u0131 ve entrika a\u011f\u0131n\u0131 da analiz ettim. Kendini ger\u00e7ekle\u015ftiren kehanet yani \u201cbeklenti etkisi\u201d (Pygmalion) mitlerinde, yaratt\u0131\u011f\u0131 heykele \u00e2\u015f\u0131k olan bir adam anlat\u0131l\u0131r. Tek g\u00f6z efsaneleri olarak da bilinen Polifemus (Polyfhemus) mitinde ise tek g\u00f6zl\u00fc bir canavar insanlar\u0131 ma\u011farada hapseder ve onlar\u0131 yemeye ba\u015flar, onlar da i\u00e7erdeki koyunlar\u0131n alt\u0131na gizlenerek d\u0131\u015far\u0131 ka\u00e7arlar.<\/p>\n

Bu ara\u015ft\u0131rma, mitlerin ve halk hik\u00e2yelerinin, insanlar\u0131n d\u00fcnya \u00fczerindeki g\u00f6\u00e7 hareketlerini izledi\u011fi konusunda ikna edici veriler sa\u011flad\u0131. En bilinen efsanelerin ge\u00e7mi\u015fi\u00a0olas\u0131l\u0131kla insan\u0131n ilkel ta\u015f aletler yapmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 paleolitik d\u00f6neme kadar uzan\u0131yor. Erken g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131 ve Afrika\u2019dan \u00e7\u0131k\u0131\u015fla birlikte\u00a0de, t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lmaya ba\u015fl\u0131yor. Yine bu filogenetik \u00e7al\u0131\u015fma, paleolitik d\u00f6nem ma\u011fara resimlerinde ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa aktar\u0131lan yayg\u0131n motiflerle anlat\u0131lan s\u00f6zl\u00fc hik\u00e2yelerin, bug\u00fcn bizim bilebildi\u011fimiz mitlerin k\u00f6keniyle ba\u011flant\u0131l\u0131 olabilece\u011fine dair de ipu\u00e7lar\u0131 veriyor. Sonunda umuyorum ki, devam eden incelemelerim, tarih\u00f6ncesi \u00f6nc\u00fcl mitleri belirleyecek ve atalar\u0131m\u0131z olan Homo sapiens<\/em> daha d\u00fcnyada tek insan t\u00fcr\u00fc de\u011filken zihin d\u00fcnyalar\u0131n\u0131n nas\u0131l oldu\u011funa dair bir bak\u0131\u015f sa\u011flayabilecektir.<\/p>\n

\u2018Kozmik av\u2019\u0131n izinde<\/strong><\/p>\n

Analitik psikolojinin babas\u0131 kabul edilen Carl Jung\u2019a g\u00f6re mitler, de\u011fi\u015fik k\u00fclt\u00fcrlerde birbirine benzer \u00f6zellikler ta\u015f\u0131rlar; \u00e7\u00fcnk\u00fc insanl\u0131k, yine Jung\u2019un \u201cortak bilin\u00e7alt\u0131\u201d olarak kavramla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ortak bir bilin\u00e7 durumuna sahiptir. Jung\u2019a g\u00f6re mitler, ruhun do\u011fas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ilk ve ba\u015fta gelen psi\u015fik olaylard\u0131r. Ancak bu hik\u00e2yelerin d\u00fcnya etraf\u0131nda yay\u0131l\u0131m\u0131, evrensel psi\u015fik bir yap\u0131yla a\u00e7\u0131klanamaz. E\u011fer \u00f6yle olsayd\u0131, hik\u00e2yelerin d\u00fcnyan\u0131n her yerinde bir anda \u00e7\u0131k\u0131vermesi beklenirdi. Oysa mitler, Endonezya ve Yeni Gine\u2019de neredeyse yokken, Avustralya\u2019da nadirken; Bering Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n her iki yakas\u0131nda \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131lar. Ki bu b\u00f6lgenin jeolojik ve arkeolojik izleri, M\u00d6 28.000-13.000 tarihleri aras\u0131na kadar uzanmaktad\u0131r. \u00dcstelik \u00e7ok\u00e7a ge\u00e7erli bir hipoteze g\u00f6re de, ilk Amerikal\u0131lar\u0131n Avrasyal\u0131 atalar\u0131, gelirken bu hik\u00e2yeleri beraberlerinde getirmi\u015flerdir.<\/p>\n

\u0130\u015fte bu hipotezi test etmek i\u00e7in filogenetik bir model olu\u015fturdum. Biyologlar\u0131n, t\u00fcrler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin evrimsel izlerini s\u00fcrmek i\u00e7in onlar\u0131n ortak \u00f6zelliklerini \u00f6ne \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 \u201ca\u011fa\u00e7lar\u201d, \u015femalar yapt\u0131klar\u0131n\u0131 biliyoruz. Mitlerin analizinde de bu y\u00f6ntemi kullanmak iyi olacakt\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc aynen biyolojik t\u00fcrler gibi, mitler de temel bir hik\u00e2yeye yeni bir b\u00f6l\u00fcm eklenerek derece derece evriliyor ve baz\u0131lar\u0131 da b\u00f6lgeden b\u00f6lgeye yay\u0131l\u0131rken zaman i\u00e7inde kaybolup gidiyordu.<\/p>\n

2012 y\u0131l\u0131nda, daha \u00f6nceden halkbilimciler ve antropologlarca \u00e7e\u015fitli yerlerde yay\u0131mlanm\u0131\u015f 18 farkl\u0131 Kozmik Av hik\u00e2yesinden olu\u015fan bir iskelet model olu\u015fturdum. Frans\u0131z yap\u0131sal antropolog Claude Levi-Strauss\u2019dan \u00f6d\u00fcn\u00e7 ald\u0131\u011f\u0131m \u201cmythemes\u201d terimini kullanarak bu hik\u00e2yeleri adeta elementlerine ay\u0131rd\u0131m. Ayn\u0131 genlerde oldu\u011fu gibi \u201cmythemes\u201dler, t\u00fcrler aras\u0131ndaki ortak \u00f6zellikler gibi kal\u0131tsal olarak aktar\u0131l\u0131yordu. Bu aktar\u0131m s\u0131ras\u0131nda da yava\u015f\u00e7a de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fruyorlard\u0131.<\/p>\n

\u201cMythemes\u201dlere \u00f6rnek verecek olursak; bir kad\u0131n\u0131n tabu y\u0131kmas\u0131, kutsal bir insan\u0131n avc\u0131y\u0131 durdurmas\u0131, bir hayvan\u0131n tanr\u0131sal bir g\u00fc\u00e7le tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi say\u0131labilir. Ba\u015flang\u0131\u00e7 incelemelerim sonunda 44 \u201cmythemes\u201di a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131m. Hik\u00e2yeleri, her bir \u015feklinde bu \u201cmythemes\u201dlerin var olup olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re 1 (var) ve 0 (yok) olacak \u015fekilde kodlayarak bir istatistik algoritma ile evrimsel \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri g\u00f6steren \u201caile a\u011fac\u0131\u201dn\u0131 in\u015fa ettim. 2013\u2019de modelimi 47 hik\u00e2ye ve 93 \u201cmytemes\u201de \u00e7\u0131kard\u0131m. Sonunda farkl\u0131 algoritmalarda \u00fc\u00e7 ayr\u0131 veritaban\u0131 kullanarak \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131 kontrol ettim.<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131daki \u00e7izimde yapt\u0131\u011f\u0131m filogenetik a\u011fa\u00e7, Amerika\u2019ya, hik\u00e2yelerin, d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok farkl\u0131 noktas\u0131ndan geldi\u011fini g\u00f6steriyor. A\u011fac\u0131n bir dal\u0131, ayn\u0131 hik\u00e2yenin Yunan ve Kuzey Amerika versiyonlar\u0131 iken, bir di\u011fer dal Bering Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131 ge\u00e7ip olas\u0131l\u0131kla iki farkl\u0131 dalgayla Eskimo (kuzeydo\u011fu) yerle\u015fkelerine uzan\u0131yor. Di\u011fer dallar, mitlerin baz\u0131 versiyonlar\u0131n\u0131n Asya\u2019dan Afrika ve Amerika\u2019ya daha ge\u00e7 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n

\"\"Bir mitsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm<\/strong><\/p>\n

Evrimsel biyologlar bug\u00fcne kadar, pek \u00e7ok t\u00fcr\u00fcn \u00f6zelliklerinin \u00e7o\u011funun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framam\u0131\u015f oldu\u011funu belirlemi\u015ftir. Niles Eldredge ve Stephen Jay Gould taraf\u0131ndan 1972\u2019de ileri s\u00fcr\u00fclen kesintili denge teorisine g\u00f6re, t\u00fcrler uzun zaman dilimleri boyunca do\u011fal se\u00e7ilim etkisi alt\u0131nda asl\u0131nda olduk\u00e7a az de\u011fi\u015fime u\u011frarlar; as\u0131l evrimsel de\u011fi\u015fimler, ciddi \u00e7evresel de\u011fi\u015fiklikler oldu\u011fu zamanlarda, belli topluluklarda, g\u00f6receli olarak h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde, k\u0131sa bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda meydana gelir. Bu, mitler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. \u00c7ok bilinen bir mitin yeni versiyonu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, arkas\u0131nda ya rakip halklar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 darbo\u011fazdan kaynaklanan bir g\u00f6\u00e7 veya yeni bir \u00e7evresel ve\/veya k\u00fclt\u00fcrel zor belirlenir. Kalan geni\u015f zaman aral\u0131klar\u0131nda ise hik\u00e2yeler ayn\u0131 kal\u0131r.<\/p>\n

Mitsel hik\u00e2yelerin yap\u0131lar\u0131 bazen binlerce y\u0131l boyunca, b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7lerin oldu\u011fu zamanlarla paralellik g\u00f6sterecek bir uyum i\u00e7inde de\u011fi\u015fmeden kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fe bak\u0131n ki, ani de\u011fi\u015fimin en b\u00fcy\u00fcleyici \u00f6rneklerinden olan Pygmalion hik\u00e2yesi, evrimin en kararl\u0131 \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n

Yunan Mitolojisinde ge\u00e7en Pygmalion ve Galatea\u2019n\u0131n hik\u00e2yesi \u015f\u00f6yledir: Bir zamanlar K\u0131br\u0131s adas\u0131nda Pygmalion ad\u0131nda bir heykelt\u0131ra\u015f ya\u015fard\u0131. Bu adam mesle\u011fine \u00e2\u015f\u0131kt\u0131. Hayattaki tek zevki, yapt\u0131\u011f\u0131 bu cans\u0131z, dilsiz heykelleriyle ilgilenmekti. \u0130nsanlardan uzakta tek ba\u015f\u0131na ya\u015famay\u0131 se\u00e7mi\u015fti; insanlar\u0131n aras\u0131na kar\u0131\u015fmaz; onlarla konu\u015fmaz, dertle\u015fmezdi. Heykellerinden ba\u015fka kimseye \u00f6nem vermez, sabahtan ak\u015fama kadar onlarla vakit ge\u00e7irir, yeni heykeller yapar, dertlerini tasalar\u0131n\u0131 onlara anlat\u0131rd\u0131.
\nBir g\u00fcn bu heykelt\u0131ra\u015f fildi\u015finden bir kad\u0131n heykeli yapt\u0131. Bu heykel o kadar g\u00fczel, o kadar etkileyici oldu ki; Pygmalion kendi yapt\u0131\u011f\u0131 heykele \u00e2\u015f\u0131k oldu. Onu b\u00fct\u00fcn kalbiyle sevdi, ancak heykel cans\u0131z oldu\u011fu i\u00e7in bu garip heykelt\u0131ra\u015f\u0131n sevgisine kar\u015f\u0131l\u0131k veremiyordu. Bir g\u00fcn Pygmalion bu g\u00fczel heykeli sevip ok\u015farken, Afrodit zavall\u0131 adama ac\u0131d\u0131 ve cans\u0131z fildi\u015finden yap\u0131lm\u0131\u015f heykele can verdi. Pygmalion heykelin canlan\u0131p kendisine kar\u015f\u0131l\u0131k verdi\u011fini g\u00f6r\u00fcnce hayrete d\u00fc\u015ft\u00fc. O g\u00fcnden sonra Pygmalion sevdi\u011fi kad\u0131nla \u00e7ok mutlu bir hayat s\u00fcrd\u00fc. \u00dcstelik art\u0131k insanlardan da ka\u00e7m\u0131yordu. Romal\u0131 \u015fair Ovidius\u2019un da \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftirdi\u011fi bu hik\u00e2ye, o zamandan bu yana say\u0131s\u0131z yazara, tiyatrocuya, sinemac\u0131ya ilham vermi\u015fti.<\/p>\n

Benim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m, Pygmalion mitinin, daha \u00f6nceki genetik \u00e7al\u0131\u015fmalarda yakla\u015f\u0131k 2000 y\u0131l \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lan Afrika\u2019n\u0131n kuzeydo\u011fusundan g\u00fcneyine olan b\u00fcy\u00fck insan g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc takip etti\u011fini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. Bu rota boyunca \u00e7ok \u00e7e\u015fitli a\u015firetlerce anlat\u0131lan hik\u00e2yelerde; bir adam bir kad\u0131n yontusu yap\u0131yor, ona \u00e2\u015f\u0131k oluyor, yontu canlan\u0131yor, evlenip mutlu bir hayat s\u00fcr\u00fcyorlar, \u015feklinde giden bir tema vard\u0131. G\u00fcney Afrika\u2019da Venda\u2019ya gelindi\u011finde yontu ah\u015faptan oluyor; kad\u0131n canland\u0131ktan sonra a\u015firet reisi kad\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131r\u0131yor, yontucu kad\u0131n i\u00e7in m\u00fccadele ediyor, sonunda ormana geri d\u00f6nmek zorunda kal\u0131yordu.<\/p>\n

Pygmalion hik\u00e2yesinin Yunan ve Madagaskar Bara a\u015fireti versiyonlar\u0131n\u0131 kullanarak yapt\u0131\u011f\u0131m filogenetik a\u011fa\u00e7, ilgi \u00e7ekici sonu\u00e7lar almam\u0131 sa\u011flad\u0131. Yunan ve Bara mitleri yap\u0131 bak\u0131m\u0131ndan, aralar\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck co\u011frafi farka ra\u011fmen birbirinin ayna g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc gibiydiler. \u00dcstelik Bara a\u015fireti bir ada \u00fczerindeydi, n\u00fcfusun ve hik\u00e2yelerin geni\u015fleme ve de\u011fi\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc. Yunanlar da etkisi alt\u0131nda olduklar\u0131 Afrika mitlerini koruyarak nispeten kendilerini izole etmi\u015fti. Sonu\u00e7ta her iki versiyon da, aslen bu hik\u00e2yenin en eski hali olan Sahra\u2019daki Berber kabilelerinden gelenle dikkat \u00e7ekici benzerlikler i\u00e7eriyordu.<\/p>\n

\u0130statistiksel ve deneysel olarak yap\u0131lan analizler sonucu, Pygmalion efsanesinin 3000-4000 y\u0131l \u00f6ncesinde Berber kabilesinde ba\u015flay\u0131p hem Yunan hem de Bara a\u015firetlerinde benzer \u015fekilde korundu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bir adam a\u011fa\u00e7 g\u00f6vdesinden, yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 payla\u015fabilece\u011fi bir yontu yapar, o ya da ba\u015fka biri bunu giydirir, yontu canlan\u0131r, tanr\u0131ya \u015f\u00fckranlar\u0131n\u0131 sunar; yontu g\u00fczel bir kad\u0131na d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr, yarat\u0131c\u0131s\u0131yla evlenir, di\u011fer bir adam da onunla evlenmeyi istemektedir. Elbette ger\u00e7ek \u00f6nc\u00fcl mit, i\u00e7erisinde, bu esas temadan daha kar\u0131\u015f\u0131k hik\u00e2yeleri de i\u00e7ermektedir.<\/p>\n

\"\"
M\u00d6 660 y\u0131l\u0131na tarihlenen bir amfora \u00fczerinde resmedilmi\u015f Polifemus miti.<\/figcaption><\/figure>\n

Ma\u011faradaki canavar<\/strong><\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015f y\u0131llarda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 mitoloji \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6\u011frenciler, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda sezgilerini kullanarak ve el yordam\u0131yla bir \u015feyler bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bu da d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7e\u015fitlili\u011fini ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ince detaylar katabilme kapasitelerini k\u0131s\u0131tl\u0131yordu. Bilgisayar sayesinde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z filogenetik analizlerle art\u0131k \u00e7ok farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131nda \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nm\u0131\u015f mitolojik hik\u00e2yeleri s\u0131n\u0131flay\u0131p geni\u015f ve esnek bir veri taban\u0131 olu\u015fturabiliyoruz. Y\u0131llar i\u00e7inde giderek geni\u015fleyen bu veriler, hik\u00e2yelerin yeni versiyonlar\u0131n\u0131 da i\u00e7erebiliyor ve bunlar\u0131 bir \u00f6nceki sonu\u00e7larla test edebiliyoruz.<\/p>\n

2012 y\u0131l\u0131nda, Polifemus (Kiklop-tek g\u00f6z mitleri) miti ile yapt\u0131\u011f\u0131m ve olu\u015fturdu\u011fum filogenetik model, Avrupa ve Kuzey Amerika\u2019dan gelen 24 farkl\u0131 versiyona ve 79 da \u201cmythemes\u201de dayan\u0131yordu. Daha sonra \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 \u0130ngiltere, Fransa, Almanya ve \u0130talya\u2019da daha \u00f6nce yap\u0131lm\u0131\u015f ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 da inceleyerek 56 varyasyon ve 190 \u201cmytehemes\u201de kadar geni\u015flettim. Evrimsel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ve istatistiksel algoritmay\u0131 da katarak \u00fc\u00e7 ayr\u0131 veri taban\u0131 olu\u015fturdum.<\/p>\n

\u00d6zellikle Polifemus ad\u0131ndaki Kiklop, herkesin az \u00e7ok ismini duydu\u011fu Odisseus (Odysseus) efsanesinde ismi ge\u00e7ecek kadar \u00fcnl\u00fc bir Kiklop\u2019tur. Homeros\u2019a g\u00f6re, Truva\u2019dan d\u00f6n\u00fc\u015f yolunda olan Odisseus ve m\u00fcrettebat\u0131n\u0131n yolu bir g\u00fcn Polifemus isimli bir Kiklopun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 adaya d\u00fc\u015fer ve m\u00fcrettebat, Polifemus\u2019un bar\u0131nma ama\u00e7l\u0131 olarak kulland\u0131\u011f\u0131 ma\u011faraya girerler. Polifemus ma\u011faraya d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde, iri c\u00fcssesiyle sadece kendisinin kald\u0131rabilece\u011fi bir kayay\u0131 ma\u011faran\u0131n giri\u015fine dayayarak i\u00e7eridekilerin ka\u00e7mas\u0131n\u0131 engeller. M\u00fcrettebat her ne kadar devden ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015fsa da, Kiklop birka\u00e7 tanesini yakalar ve doymak bilmezcesine her yakalad\u0131\u011f\u0131 insan\u0131 yer. Arkada\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne daha fazla dayanamayan Odisseus, ilk f\u0131rsat buldu\u011fu anda Polifemus\u2019a sald\u0131r\u0131r ve g\u00f6z\u00fcn\u00fc tek hamlede k\u00f6r eder. Ancak ma\u011faran\u0131n giri\u015fi h\u00e2l\u00e2 kapal\u0131d\u0131r ve i\u00e7eridekilerin ka\u00e7ma imk\u00e2n\u0131 yoktur. Bunun fark\u0131nda olan Kiklop, bir s\u00fcre ma\u011faran\u0131n giri\u015fini kapal\u0131 tutar. Lakin \u00e7obanl\u0131k faaliyetini s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmek zorundad\u0131r. Bu nedenle i\u00e7eride bulunan koyunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kartmak i\u00e7in kayay\u0131 yerinden \u00e7\u0131kar\u0131r ve i\u00e7eridekilerin ka\u00e7mas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla koyunlar\u0131n\u0131 tek tek eliyle yoklayarak ma\u011faradan \u00e7\u0131kart\u0131r. Odisseus ve arkada\u015flar\u0131 ise koyunlar\u0131n alt\u0131na gizlenerek fark edilmeden ma\u011faradan ka\u00e7may\u0131 ba\u015far\u0131rlar.<\/p>\n

Amerikan yerlilerinde de ilintili bir hik\u00e2ye nesilden nesile anlat\u0131lagelmi\u015ftir. Yerliler, ya\u015famak i\u00e7in yeterli yiyece\u011fi bizon avlayarak sa\u011flarlar. Buradaki entrikac\u0131 kargad\u0131r. Hem insan hem ku\u015ftur. S\u00fcr\u00fcden kopmu\u015f bir bizonu ma\u011farada saklamaktad\u0131r. Karga sonunda esir edilir, bacadan ka\u00e7arak esaretinden kurtulur; kargalar o zamandan beri bu nedenle siyaht\u0131rlar. Karga bizonu serbest b\u0131rakaca\u011f\u0131na s\u00f6z verir, ancak s\u00f6z\u00fcn\u00fc tutmaz. \u0130ki epik kahraman kendilerini k\u00f6pek yavrusu ve a\u011faca d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Kargan\u0131n yavrusu onlar\u0131 al\u0131p ma\u011faraya getirir. Burada kendilerini tekrar d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcrler. Biri b\u00fcy\u00fck bir k\u00f6pe\u011fe, di\u011feri de bizonu yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131karacak bir insana d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ma\u011faradan bizonun derisi alt\u0131na saklanarak \u00e7\u0131kar ve kurtulurlar.<\/p>\n

Polifemus mitlerinin soya\u011fac\u0131n\u0131n filogenetik bile\u015fimi, hik\u00e2yelerin iki b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7sel \u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc izlediklerine i\u015faret eder. Birincisi paleolitik d\u00f6nemde Avrupa ve Kuzey Amerika\u2019ya yay\u0131lma; di\u011feri, neolitik d\u00f6nemde ki hayvanc\u0131l\u0131k ve tar\u0131mla yay\u0131lmaya paraleldir.<\/p>\n

Polifemus mitlerinin bir ba\u015fka versiyonu, yar\u0131m yamalak bi\u00e7imde \u0130svi\u00e7re\u2019de de anlat\u0131lagelmi\u015ftir. Olas\u0131l\u0131kla en eski anlat\u0131lardan biridir, ancak 21.500 y\u0131l \u00f6nceki son buzul d\u00f6nemi s\u0131ras\u0131nda kesintiye u\u011fray\u0131p ortadan kaybolmu\u015ftur. Derken benzer bir hik\u00e2ye, s\u0131\u011f\u0131nakta ya\u015fayan bir canavar, Kafkasya ve Akdeniz\u2019de anlat\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r. Filogenetik a\u011fac\u0131n ba\u011flant\u0131lar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Polifemus mitlerinin Homerik versiyonlar\u0131 s\u00f6zel ve ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak pek \u00e7ok toplulukta anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar aras\u0131nda \u00f6rne\u011fin, bug\u00fcnk\u00fc Macar ve Litvanyal\u0131 halklar\u0131n atalar\u0131 da vard\u0131r.<\/p>\n

Atalar\u0131m\u0131za ait ilk mitlerin incelenmesi <\/strong><\/p>\n

Polifemus ve kozmik avla ilgili y\u0131llarca s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen filogenetik \u00e7al\u0131\u015fmalar, \u00f6nceleri halk hik\u00e2yeleri ve efsanelerin s\u00f6zel ya da yaz\u0131l\u0131 olarak anlat\u0131lan bi\u00e7imlerine dayan\u0131rken; son zamanlarda kullan\u0131lan modeller, tarih\u00f6ncesi d\u00f6nemde yap\u0131lm\u0131\u015f ma\u011fara resimlerinin deneysel g\u00f6zlemini de i\u00e7ine ald\u0131. Bu da bize 30.000-15.000 y\u0131l \u00f6nce Bering Bo\u011faz\u0131\u2019ndan yenid\u00fcnyaya g\u00f6\u00e7en atalar\u0131m\u0131z\u0131n zihin d\u00fcnyas\u0131yla ilgili yeni bir pencere a\u00e7abilecekti.<\/p>\n

Polifemus mitinin en yayg\u0131n versiyonunda, bir avc\u0131 bir ya da daha fazla canavarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Canavar genellikle bir hayvan\u0131 tutsak etmi\u015ftir. Avc\u0131 b\u00fcy\u00fck zorluklarla hayvan\u0131n tutuldu\u011fu yere girer, canavar onu \u00f6ld\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, avc\u0131 da hayvan\u0131n postu alt\u0131nda onunla birlikte ma\u011faradan ka\u00e7may\u0131 ba\u015far\u0131r.<\/p>\n

Bu ilk mit, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 filogenetik veri taban\u0131, bir\u00e7ok istatistiksel metot ve ba\u011f\u0131ms\u0131z etnolojik verilere ba\u011fl\u0131 olarak a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f, antik k\u00fclt\u00fcrler taraf\u0131ndan geni\u015f co\u011frafyalarda saklanm\u0131\u015f bir inanc\u0131 ifade etmektedir. O da kendilerini ma\u011farada esir eden bir \u201cesas\u201d hayvan\u0131n var oldu\u011fu ve buradan kurtulmak i\u00e7in bir arac\u0131ya ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 inanc\u0131d\u0131r. Fransa Pirene\u2019lerde \u201cTrois Freres\u201d (\u00dc\u00e7 Karde\u015fler) Ma\u011faras\u0131\u2019nda bulunan, \u00fcst paleolitik d\u00f6neme ait oldu\u011fu kabul edilen grav\u00fcrde insan-hayvan kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 fig\u00fcrlerin beden oranlar\u0131n\u0131n \u00f6zenle \u00e7izildi\u011fi ve anlat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan hik\u00e2yenin Polifemus efsanesiyle \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc dikkati \u00e7ekmi\u015ftir.<\/p>\n

Kozmik av\u0131n ilk versiyonu olan ve Callisto hik\u00e2yelerinin atas\u0131 olabilecek anlat\u0131da, olay, bir adam\u0131n toynakl\u0131 bir hayvan\u0131 avlamaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, av\u0131n g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde cereyan etmesi veya orada sonlanmas\u0131; hayvan\u0131n bir tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131na d\u00f6nerek hayatta kalmas\u0131; bu tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n da bizim B\u00fcy\u00fckay\u0131 olarak bildi\u011fimiz tak\u0131my\u0131ld\u0131z olmas\u0131 \u015feklindedir.<\/p>\n

Fransa Lascaux Ma\u011faras\u0131\u2019nda bulunan me\u015fhur paleolitik d\u00f6nem resimlerinde anlat\u0131lan hik\u00e2ye belki de kozmik av\u0131n yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f halini g\u00f6stermektedir. Bizonun yan\u0131nda duran ilgi \u00e7ekici siyah nokta s\u00f6nmekte olan bir y\u0131ld\u0131z olabilir. Hayvan\u0131n herhangi bir hareket yapmadan duruyor olmas\u0131 da, belki bir y\u0131ld\u0131za d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade eder. Dahas\u0131, bizonun g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne y\u00fckselirken \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 sesin yank\u0131lar\u0131n\u0131n tasviri ve bizonun alt\u0131ndaki siyah lekeler, bir \u00f6nc\u00fcl mit hayvan\u0131 olan yaralanm\u0131\u015f bizonun geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 ve kan\u0131yla sulad\u0131\u011f\u0131 sonbahar yapraklar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Mitolojik anlat\u0131yla paleolitik fig\u00fcrler aras\u0131nda ba\u011flant\u0131 kurmak biraz alengirlidir. Zira uzun y\u0131llar \u00f6nce kaybolan hik\u00e2yelerin ke\u015ffi ve bunlarla ilgili olas\u0131 hipotezleri elde edebilmek ad\u0131na filogenetik metodun yorumsal g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanmaya dayan\u0131r.<\/p>\n

Tarih\u00f6ncesi ejderhalar ve y\u0131lanlar<\/strong><\/p>\n

Son ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m, insan\u0131n k\u00f6kenlerinin Afrika\u2019ya dayand\u0131\u011f\u0131 ve anatomik olarak modern insan olan atalar\u0131m\u0131z\u0131n buradan \u00e7\u0131karak d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131na yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u201cAfrika\u2019dan \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u201d teorisini destekler niteliktedir. Biyologlar taraf\u0131ndan yap\u0131lan filogenetik \u00e7al\u0131\u015fmalar, 1. B\u00fcy\u00fck G\u00f6\u00e7 dalgas\u0131n\u0131n Afrika\u2019dan \u00e7\u0131k\u0131p Asya\u2019n\u0131n g\u00fcney k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131 takip ederek Avustralya\u2019y\u0131 50.000 y\u0131l \u00f6nce insanla doldurdu\u011fu; sonra da Do\u011fu Asya\u2019dan Amerika\u2019ya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemi\u015ftir. Biyolojik ve mitolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n her ikisi de 2. B\u00fcy\u00fck G\u00f6\u00e7\u00fcn de a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 tarihlerde Kuzey Avrasya\u2019dan Kuzey Amerika\u2019ya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131na i\u015faret eder.<\/p>\n

Son zamanlarda erken g\u00f6\u00e7 dalgalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan ejderha ve tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131 mitlerinin evrimsel izlerini g\u00f6steren bir filogenetik \u201cs\u00fcper a\u011fa\u00e7\u201d olu\u015fturdum. Afrika\u2019dan g\u00f6\u00e7ten \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek \u00f6nc\u00fcl bir mit, s\u00fcrekli ayn\u0131 temel hik\u00e2ye \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yordu: Mitolojik y\u0131lan su kayna\u011f\u0131n\u0131 korumaktad\u0131r, suyu sadece belli ko\u015fullar alt\u0131nda sal\u0131vermektedir. U\u00e7abilir ve g\u00f6kku\u015fa\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Boynuzlar\u0131 vard\u0131r ve dev gibidir. Ya\u011fmur ve f\u0131rt\u0131nalar yaratabilir. S\u00fcr\u00fcngendir, deri d\u00f6kerek ya da tamamen \u00e7\u0131kararak yeniden gen\u00e7le\u015fir ve \u00f6l\u00fcms\u00fczd\u00fcr. Is\u0131r\u0131klar\u0131yla di\u011fer \u00f6l\u00fcml\u00fcleri yok edebilir. Bu anlamda \u00f6l\u00fcm\u00fcn de kayna\u011f\u0131d\u0131r. Bu kapsamda, \u00e7aresiz bir adam y\u0131lana kendisini ya da di\u011fer hayvanlar\u0131 iyile\u015ftirmesi i\u00e7in gider. Sonunda ya\u015fam\u0131 ba\u011f\u0131\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu hik\u00e2yeyi, be\u015f farkl\u0131 veri taban\u0131ndaki iki farkl\u0131 ana y\u0131lan-ejderha hik\u00e2yesi \u00fczerinden ara\u015ft\u0131rarak yap\u0131land\u0131rd\u0131m. Hepsinde de y\u0131lanlar ayn\u0131 kuyruk bi\u00e7imiyle anlat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n

Sonu\u00e7ta amac\u0131m, bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 daha da derinle\u015ftirerek, nesli t\u00fckenmi\u015f insan t\u00fcrleri ile atalar\u0131m\u0131z olan Homo sapiens<\/em> aras\u0131nda paleolitik d\u00f6nemde olabilecek ba\u011flant\u0131lara \u0131\u015f\u0131k tutmakt\u0131r. Evrimsel biyologlar, Neandertaller, Denisovanlar ve belki di\u011fer arkaik insanlar aras\u0131ndaki olas\u0131 \u0131rk kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131 belirleyebildiler. Bu insan t\u00fcrleri aras\u0131nda dil, mitolojik hik\u00e2yeler gibi al\u0131\u015fveri\u015fler de olmu\u015f olabilir. Benim buradaki ilk amac\u0131m, kutsal bilgi mabetlerinin ilk koruyucular\u0131 olarak kad\u0131nlar\u0131n ve b\u00fcy\u00fck bir memeli olarak hayat veren g\u00fcne\u015fin hik\u00e2yelerini de zaten i\u00e7ermekte olan paleolitik mitlerin filogenetik s\u00fcpera\u011fac\u0131n\u0131n filizlerini ar\u0131tmak ve geni\u015fletmektir.<\/p>\n

Kaynak:\u00a0<\/strong>Bilim ve Gelecek Dergisi, Say\u0131:156, \u015eubat 2017, s.66-71<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Biliminsanlar\u0131, d\u00fcnya \u00fczerine geni\u015f\u00e7e da\u011f\u0131lm\u0131\u015f k\u00fclt\u00fcrlerdeki karma\u015f\u0131k efsanevi \u00f6yk\u00fclerin aras\u0131ndaki \u00e7arp\u0131c\u0131 benzerlikleri uzun s\u00fcredir merak ediyor. Yeni ara\u015ft\u0131rma modelleri, evrimsel biyolojinin istatistiksel ve kavramsal ara\u00e7lar\u0131n\u0131, mitlerin tarihini \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in kullan\u0131yor. Filogenetik a\u011fa\u00e7lar, bu mitlerin, insanlar\u0131n kitleler halinde Afrika d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131 ve d\u00fcnyaya yay\u0131lmas\u0131na paralel \u00f6r\u00fcnt\u00fclerle yava\u015f\u00e7a evrildi\u011fini ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. G\u00fcncel \u00e7al\u0131\u015fmalar, baz\u0131 efsanelerin k\u00f6kenlerine ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":42,"featured_media":37617,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[197,200,5295,5439,3889,2292],"class_list":["post-37616","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-biyoloji","tag-evrim","tag-filogenetik","tag-lascaux-magarasi","tag-mit","tag-paleolitik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t