{"id":38372,"date":"2019-11-19T03:20:02","date_gmt":"2019-11-19T00:20:02","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=38372"},"modified":"2019-11-18T17:24:13","modified_gmt":"2019-11-18T14:24:13","slug":"evrimin-calisma-mekanizmasi-nedir-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/11\/19\/evrimin-calisma-mekanizmasi-nedir-2","title":{"rendered":"Evrimin kan\u0131tlar\u0131 nelerdir?"},"content":{"rendered":"

Canl\u0131lar\u0131n evrimle\u015ferek \u00e7e\u015fitlendi\u011finin kan\u0131tlar\u0131 \u00e7ok farkl\u0131 bilim dallar\u0131ndan gelir. Ayn\u0131 zamanda, antropoloji, astrofizik, kimya, jeoloji, fizik, matematik, davran\u0131\u015f ve sosyal bilimler gibi bilim disiplinlerinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen ge\u00e7mi\u015f ve modern zaman ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, evrim i\u00e7in kan\u0131tlar sa\u011flar. Astrofizik ve jeoloji, D\u00fcnya\u2019n\u0131n ya\u015f\u0131n\u0131n evrim yoluyla bug\u00fcnk\u00fc t\u00fcrlerin olu\u015fmas\u0131na yetecek derecede ya\u015fl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Fizik ve kimya, \u00f6nemli evrimsel olaylar\u0131n zamanlamas\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lan tarihleme metotlar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer t\u00fcrlerin \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, t\u00fcrler aras\u0131nda sadece fiziksel devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n de\u011fil, ayn\u0131 zamanda davran\u0131\u015fsal devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n da oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Antropoloji hem insan\u0131n k\u00f6keni ve hem de biyolojiyle k\u00fclt\u00fcrel fakt\u00f6rler aras\u0131ndaki etkile\u015fimler \u00fczerine yeni bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 getirmi\u015ftir.<\/p>\n

Radyometrik tarihleme:<\/strong> Bilim insanlar\u0131n\u0131n evrim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda kulland\u0131klar\u0131 en temel yollardan biri radyometrik tarihleme y\u00f6ntemleridir. Bu y\u00f6ntemler sayesinde, tarih\u00f6ncesinden kalm\u0131\u015f kayalar\u0131n, fosil \u00f6rneklerinin, insan yap\u0131m\u0131 aletlerin vb. ya\u015f\u0131 hesaplanabilir. Y\u00f6ntemlerin temeli k\u0131saca \u015f\u00f6yledir: Baz\u0131 atomlar radyoaktiftir. Bunun anlam\u0131, bu atomlar do\u011fal olarak di\u011fer radyoaktif ve radyoaktif olmayan atomlara bozunur ve bu s\u0131rada da atom alt\u0131 partik\u00fcller ve enerji yayarlar. Her radyoaktif atom kendine \u00f6zg\u00fc yar\u0131 \u00f6mre sahiptir. Yar\u0131 \u00f6m\u00fcr bir \u00f6rnekteki atomlar\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131n bozunmas\u0131 i\u00e7in ge\u00e7en s\u00fcre demektir. Radyoaktif atomlar bu y\u00fczden materyallerin bir i\u00e7 saati gibidir. Bir materyaldeki radyoaktif elementin miktar\u0131n\u0131n materyalin bozunmu\u015f k\u0131sm\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 yoluyla, materyalin ne zaman olu\u015ftu\u011funa karar verilebilir. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcmlerle D\u00fcnya\u2019n\u0131n, Ay\u2019\u0131n, meteoritlerin ve G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin ya\u015f\u0131 hesaplanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcm bu \u00f6l\u00e7\u00fcmler bu g\u00f6kcisimlerinin milyarlarca y\u0131l ya\u015f\u0131nda oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Benzer \u015fekilde fosiller ve bulunduklar\u0131 toprak katmanlar\u0131n\u0131n ya\u015f\u0131 hesaplanarak, canl\u0131n\u0131n ne zaman ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bulunabilir.<\/p>\n

\"\"
Kaz\u0131lardan elde edilen fosil \u00f6rnekleri, ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemlerdeki canl\u0131 ya\u015fam\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutuyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Fosil kaynaklar\u0131:<\/strong> Canl\u0131lar\u0131n evrimini g\u00f6steren bir di\u011fer \u00f6nemli kaynak da elde edilen say\u0131s\u0131z fosil \u00f6rne\u011fidir. Fosil \u00f6rnekleri, canl\u0131lar\u0131n zaman i\u00e7erisinde g\u00f6sterdikleri de\u011fi\u015fimi ortaya koymaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, uzun s\u00fcredir g\u00fcndemde olan Archaeopteryx fosili, dinozorlar ile ku\u015flar aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015fi g\u00f6steren \u00e7ok bilinen bir fosil \u00f6rne\u011fidir. Archaeopteryx bir dinozorun iskelet yap\u0131s\u0131na ve ayn\u0131 zamanda da t\u00fcy ve kanatlara sahip 155 milyon y\u0131ll\u0131k bir fosildir. \u00c7in\u2019de bulunan 110 milyon y\u0131ll\u0131k ku\u015f benzeri fosil \u00f6rneklerinde de ufak kuyruk ve pen\u00e7e uzant\u0131lar\u0131 bulunmu\u015ftur. Daha yak\u0131n zamanlara ait fosil \u00f6rneklerinde de balina, fil, armadillo, at ve insan gibi bir\u00e7ok modern organizmaya giden evrimsel yollar ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ortak yap\u0131 ve davran\u0131\u015flar:<\/strong> E\u011fer iki t\u00fcr\u00fcn ortak atalar\u0131 g\u00f6rece olarak daha yak\u0131n bir zamanda ya\u015fam\u0131\u015f ise, bu iki t\u00fcr\u00fcn sahip olaca\u011f\u0131 ortak fiziksel \u00f6zellikler ve davran\u0131\u015flar, ortak atalar\u0131 daha eski zamanda ya\u015fam\u0131\u015f olan t\u00fcrlere g\u00f6re daha fazla olacakt\u0131r. Bu y\u00fczden de insanlar \u015fempanzelere, bal\u0131klara benzediklerinden \u00e7ok daha fazla benzer. Bununla birlikte, t\u00fcm organizmalar baz\u0131 ortak \u00f6zellikleri payla\u015f\u0131r, bunun nedeni her organizman\u0131n ge\u00e7mi\u015fte bir noktada ortak bir ataya sahip olmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, biriken fosil ve molek\u00fcler kan\u0131tlara dayanarak, insanlar\u0131n, ineklerin, balinalar\u0131n ve yarasalar\u0131n ortak atas\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k 100 my\u00f6 (milyon y\u0131l \u00f6nce) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 tahmin edilen, k\u00fc\u00e7\u00fck bir memeli oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. O ortak atan\u0131n soyundan gelen nesiller temel de\u011fi\u015fiklikler ge\u00e7irdilerse de, iskelet yap\u0131lar\u0131 dikkat \u00e7ekici bir \u015fekilde benzer kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kemiklerden olu\u015fan ve detaylar\u0131 farkl\u0131 olsa da genel yap\u0131s\u0131 ve birbirine ili\u015fkileri benzer olan iskelet yap\u0131s\u0131 ile insan yazar, inek y\u00fcr\u00fcr, balina y\u00fczer ve yarasa da u\u00e7ar. Evrim biyologlar\u0131 ortak atadan t\u00fcreyen benzerliklere homoloji (t\u00fcrde\u015flik) ad\u0131n\u0131 vermektedir. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 anatomistler bu t\u00fcr homolojileri sadece kemik yap\u0131s\u0131nda de\u011fil, v\u00fccudun di\u011fer t\u00fcm par\u00e7alar\u0131nda da ara\u015ft\u0131r\u0131r ve benzerlik derecesinden evrimsel ili\u015fkileri \u00e7\u0131kar\u0131rlar. Di\u011fer biyologlar da ayn\u0131 mant\u0131\u011f\u0131 kullanarak, de\u011fi\u015fik organlar\u0131n fonksiyonlar\u0131ndaki, embriyolar\u0131n geli\u015fimlerindeki ya da de\u011fi\u015fik organizmalar\u0131n g\u00f6sterdikleri davran\u0131\u015flardaki benzerlikleri ara\u015ft\u0131r\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmalar bug\u00fcn\u00fcn organizmalar\u0131 ile ortak atalar\u0131n\u0131n ba\u011flar\u0131n\u0131 g\u00f6steren kan\u0131tlar sa\u011flar. Bu kan\u0131tlar \u00fczerine kurulan hipotezler de fosil kay\u0131tlar\u0131 incelenerek test edilebilir.<\/p>\n

Bazen, ayr\u0131 soylar birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak benzer yap\u0131lara evrimle\u015febilir. Bu t\u00fcr yap\u0131lara \u201canalog\u201d yap\u0131lar ad\u0131 verilir. Homolojilere benzerler, ancak ortak atadan de\u011fil ortak \u00e7evreden ileri gelirler. \u00d6rne\u011fin, yunuslar kara memelilerinden 50 milyon y\u0131l kadar \u00f6nce evrimle\u015fen deniz memelileridir. Evrimsel terimlerle yunuslar\u0131n bal\u0131klara uzakl\u0131\u011f\u0131, fareler ya da insanlar\u0131n bal\u0131klara uzakl\u0131\u011f\u0131yla ayn\u0131d\u0131r. Ancak yunuslar, bal\u0131klar\u0131n, k\u00f6pekbal\u0131klar\u0131n\u0131n, hatta soyu t\u00fckenmi\u015f Ichthyosaurus denilen dinozorlar\u0131n v\u00fccutlar\u0131na benzer aerodinamik v\u00fccut yap\u0131lar\u0131 evrimle\u015ftirmi\u015flerdir.<\/p>\n

Biyolojinin bir\u00e7ok de\u011fi\u015fik alan\u0131ndan gelen bu t\u00fcr kan\u0131tlar, evrimsel biyologlar\u0131n \u015fu ayr\u0131m\u0131 yapmalar\u0131na olanak sa\u011flar: Fiziksel ve davran\u0131\u015fsal benzerlikler, ortak atadan gelen bir sonu\u00e7 mudur; yoksa benzer evrimsel meydan okumalara kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilmi\u015f ba\u011f\u0131ms\u0131z cevaplar m\u0131d\u0131r…<\/p>\n

\"\"
DNA dizileme y\u00f6ntemleriyle elde edilen veriler kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak evrime ili\u015fkin g\u00f6zlemler yap\u0131labilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Molek\u00fcler biyoloji kan\u0131tlar\u0131:<\/strong> DNA bir nesilden di\u011ferine, atadan (ebeveyn h\u00fccreden) do\u011frudan yavruya (yeni h\u00fccreye) ge\u00e7erek (e\u015feysiz \u00fcremede oldu\u011fu gibi) ya da DNA-i\u00e7eren sperm ve yumurta h\u00fccrelerinin birle\u015fmesi yoluyla (e\u015feyli \u00e7o\u011falan organizmalar gibi) aktar\u0131l\u0131r. Daha \u00f6nce de tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, DNA n\u00fckleotidlerinin dizisi bir nesilden di\u011ferine mutasyonlar yoluyla de\u011fi\u015febilir. E\u011fer bu de\u011fi\u015fiklikler organizmaya yararl\u0131 \u00f6zellikler kazand\u0131r\u0131yorsa, yeni DNA dizisi y\u00fcksek ihtimalle pop\u00fclasyon i\u00e7erisinde nesiller boyunca yay\u0131lacakt\u0131r. Ayn\u0131 zamanda, organizman\u0131n sahip oldu\u011fu \u00f6zellikler \u00fczerinde etkisi olmayan n\u00f6tr mutasyonlar da DNA nesilden nesile ge\u00e7erken pop\u00fclasyon i\u00e7erisinde korunabilir. Sonu\u00e7 olarak DNA, ge\u00e7mi\u015fteki evrimsel adaptasyonlardan sorumlu de\u011fi\u015fiklikler gibi, genetik de\u011fi\u015fikliklerin bir kayd\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Benzer olarak organizman\u0131n sahip oldu\u011fu proteinler de, metabolik yol izleri de, zaman i\u00e7erisinde evrimle\u015ferek \u00e7e\u015fitlenmi\u015ftir. DNA dizileri aras\u0131ndaki benzerlik, di\u011fer biyolojik molek\u00fcllerde de aranabilir.<\/p>\n

Biyologlar iki organizman\u0131n DNA dizilerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak, o organizmalar\u0131n ortak atay\u0131 payla\u015ft\u0131klar\u0131 zamandan beri ne t\u00fcr genetik de\u011fi\u015fiklikler ge\u00e7irdiklerini ortaya \u00e7\u0131karabilir. E\u011fer iki t\u00fcr g\u00f6rece olarak daha yak\u0131n zaman larda bir ortak ataya sahipseler, eski zamanlardaki bir ortak ataya sahip olan t\u00fcrlere oranla DNA dizileri daha benzer olacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, insan\u0131n DNA dizisi \u015fempanze DNA\u2019s\u0131ndan ortalama olarak sadece y\u00fczde birka\u00e7 farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. Bu derece benzerlik \u015fempanzelerle g\u00f6rece olarak yak\u0131n zamanlarda ortak bir ataya sahip oldu\u011fumuz anlam\u0131na gelir. Ancak insan DNA dizisi babun, fare, tavuk ve kirpibal\u0131klar\u0131n\u0131n DNA\u2019lar\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n giderek artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenir. Artan farkl\u0131l\u0131k, o organizma ile olan evrimsel yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n azalmas\u0131 anlam\u0131na gelir. \u0130nsan DNA dizisini sinek, solucan ve bitki DNA\u2019lar\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n daha da fazla oldu\u011fu bulunmu\u015ftur. Ortak ata \u00fczerinden ne kadar zaman ge\u00e7mi\u015f olursa olsun, her t\u00fcr ya\u015fam formunun DNA dizileri aras\u0131nda benzerlik g\u00f6r\u00fclebilir. Hatta insan ve bakteri DNA dizilerindeki belirli baz\u0131 genler aras\u0131nda benzerlik g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Bu benzerliklerin anlam\u0131 her iki organizmada da benzer fonksiyonlara sahip molek\u00fcler sistemlerin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece, biyolojik evrim, insan ya\u015fam\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli olan biyolojik s\u00fcre\u00e7lerin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in neden di\u011fer organizmalar \u00fczerine de \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermektedir. Ger\u00e7ekten de, bug\u00fcn ger\u00e7ekle\u015ftirilen biyomedikal ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu, ya\u015fayan t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n sahip olduklar\u0131 biyolojik ortakl\u0131klara dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Kaynak:<\/strong> Deniz \u015eahin, 50 Soruda Ya\u015fam\u0131n Tarihi, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, Mart 2011, s. 64-69<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Canl\u0131lar\u0131n evrimle\u015ferek \u00e7e\u015fitlendi\u011finin kan\u0131tlar\u0131 \u00e7ok farkl\u0131 bilim dallar\u0131ndan gelir. Ayn\u0131 zamanda, antropoloji, astrofizik, kimya, jeoloji, fizik, matematik, davran\u0131\u015f ve sosyal bilimler gibi bilim disiplinlerinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen ge\u00e7mi\u015f ve modern zaman ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, evrim i\u00e7in kan\u0131tlar sa\u011flar. Astrofizik ve jeoloji, D\u00fcnya\u2019n\u0131n ya\u015f\u0131n\u0131n evrim yoluyla bug\u00fcnk\u00fc t\u00fcrlerin olu\u015fmas\u0131na yetecek derecede ya\u015fl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Fizik ve kimya, \u00f6nemli evrimsel olaylar\u0131n […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":38375,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[242,200,816,1967,541,5559],"class_list":["post-38372","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-anatomi","tag-evrim","tag-fosil","tag-kanit","tag-molekuler-biyoloji","tag-radyometri"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t